Tutungo si Carney sa Maynila para isulong ang pagtatapos ng mga kasunduang pangkalakalan ng Canada sa Pilipinas at ASEAN

Papalapit na sa takdang araw sa Maynila ang dalawang negosasyong pangkalakalan

Bibiyahe si Punong Ministro ng Canada Mark Carney sa Maynila para sa ika-49 na ASEAN Summit, habang papalapit sa pagpapasya ang dalawang kasunduang pangkalakalan: isang bilateral na kasunduan na inaasahan ng Ottawa na makapagpap triple ng kalakalan sa Pilipinas pagsapit ng 2035, at isang panrehiyong kasunduan na nais ng mga ministro mula sa Timog-Silangang Asya at Canada na mapagkasunduan bago sumapit ang Nobyembre, bago ang planong paglagda rito sa 2027.

Inanunsyo ng Ottawa ang biyahe noong Nobyembre 5, 2026. Dadalo si Carney bilang panauhin ng Pilipinas, na siyang tagapangulo, at inaasahang makikipagpulong kay Pangulong Ferdinand Marcos Jr. Ayon sa mga opisyal ng Pilipinas, kakaunti na lamang ang natitirang usapin sa bilateral na negosasyon, bagaman naging hadlang ang usapin ng pagpasok ng mga produktong agrikultural sa merkado.

Higit pa sa CAD3.4 bilyong halaga ng mga kalakal na ipinagpalitan ng Canada at Pilipinas noong 2025 ang nakataya sa ekonomiya. Tinataya ng Canada na halos CAD2 bilyon ang maidagdag sa ekonomiya nito ng mas malawak na kasunduan sa ASEAN, makatutulong ito sa pagsuporta sa humigit-kumulang 14,000 trabaho, at magbubukas ng mga oportunidad para sa mahigit CAD3.5 bilyong halaga ng eksport.

Ang agarang layunin ay tapusin ang mga negosasyon. Para sa kasunduan sa ASEAN, nagtakda ang mga ministro ng hiwalay na iskedyul para sa paglagda nito sa 2027. Makikinabang ang mga negosyo sa kasunduan kapag nagkabisa na ito, matapos isagawa ang mga kinakailangang proseso ng pag-apruba.

Nakatakda ang summit sa Maynila sa Nobyembre 16 hanggang 18, bagaman Nobyembre 15 hanggang 17 ang nakasaad sa naunang iskedyul. Hindi tinukoy ng tanggapan ni Carney ang eksaktong mga petsa ng kanyang pagdating at pag-alis sa Maynila. Kabilang sa mas malawak niyang biyahe ang Ireland, Pilipinas, Cambodia at China, na pinagsasama ang mga talakayan sa kalakalan at ilang pandaigdigang pagtitipon.

Para sa dalawang pamahalaan, pagkakataon ang mga pulong na gawing kasunduang pampulitika ang ilang buwang teknikal na negosasyon. Magkakaroon ng mas malinaw na larawan ang mga tagaluwas, magsasaka, mamumuhunan at tagapagbigay ng serbisyo sa mga patakarang mamamahala sa pagpasok sa mga pamilihan ng bawat bansa.

Ano talaga ang ipinagagawa sa mga ministro ng kasunduang napagkasunduan noong Setyembre

Nagmumula ang pinakamalinaw na takdang araw sa rehiyon sa magkasanib na pahayag ng mga ministro na inilabas matapos ang Ika-15 Konsultasyon ng mga Ministro ng Ekonomiya ng ASEAN at Canada sa Maynila noong Setyembre 22. Magkasamang nangulo sa pulong sina Kalihim ng Kalakalan ng Pilipinas Ma. Cristina A. Roque at Ministro ng Pandaigdigang Kalakalan ng Canada Maninder Sidhu.

Nakasaad sa pahayag na hinimok ng mga ministro ang mga opisyal na tapusin ang negosasyon sa Kasunduan sa Malayang Kalakalan ng ASEAN at Canada, na kilala bilang ACAFTA, bago ang summit sa Nobyembre. Tinalakay rin nila ang nakatakdang paglagda rito sa 2027 at nanawagan para sa mga paghahandang kailangang isagawa upang maabot ang yugtong iyon.

Magiging unang kasunduan sa malayang kalakalan ng ASEAN sa isang katuwang sa Hilagang Amerika ang ACAFTA. Inilarawan ito ng mga ministro bilang balangkas para palawakin ang pagpasok sa mga pamilihan, kalakalan at pamumuhunan habang nagbibigay sa mga negosyo ng mas mahuhulaang mga kundisyon sa pakikipagkalakalan.

Nagtatakda ang kasunduan sa malayang kalakalan ng mga patakaran para sa komersiyo sa pagitan ng mga kalahok na ekonomiya. Maaari nitong pababain ang mga taripa, o buwis sa mga inaangkat na produkto, at tugunan ang iba pang hadlang sa pagbebenta ng mga produkto o serbisyo sa ibang bansa. Nakadepende ang mga praktikal na benepisyo sa mga pinal na patakaran, mga saklaw na produkto at iskedyul ng pagpapatupad ng mga ito.

Ika-16 na pinakamalaking katuwang sa kalakalan ng ASEAN at ika-10 pinakamalaking pinagmumulan nito ng dayuhang direktang pamumuhunan ang Canada noong 2025, ayon sa pahayag. Ipinakikita ng mga ranggong ito na mas malaki ang papel ng Canada sa pamumuhunan sa Timog-Silangang Asya kaysa sa kalakalang paninda nito roon.

Gaano na kalapit ang kasunduan ng Pilipinas?

Ayon kay Allan Gepty, kalihim sa ilalim ng kalihim ng Kalakalan ng Pilipinas, malaki ang naging pag-usad sa ikaapat at huling buong yugto ng negosasyon sa Toronto mula Setyembre 8 hanggang 11. Nakatuon ang mga talakayan sa legal na teksto ng kasunduan at sa pagpasok sa mga pamilihan, o sa mga kundisyong magtatakda kung paano makapagtitinda ang mga negosyo sa ekonomiya ng kabilang bansa.

Ganito inilarawan ni Gepty, isang matataas na opisyal na sangkot sa patakaran sa kalakalan ng Pilipinas, ang natitirang gawain sa negosasyon:

napakakaunting natitirang usapin

Plano ng mga opisyal na talakayin ang mga usaping ito sa mas maliliit na pulong at palitan ng impormasyon online sa halip na magsagawa pa ng isa pang buong yugto ng negosasyon. Sinabi rin ni Philippine Ambassador to Canada JV Chan-Gonzaga na pinag-uusapan pa ang ilang partikular na usapin, habang nagpahayag ng pag-asang maglalabas ng magandang balita kapag nagkita ang mga pinuno.

Saklaw ng bilateral na pag-uusap ang mga kalakal, serbisyo, paggalaw ng mga manggagawa para sa negosyo, pamumuhunan, karapatang-ari sa intelektuwal na pag-aari at mga probisyong legal, kabilang ang mga hakbang laban sa korupsiyon. Tumutukoy ang paggalaw ng mga manggagawa para sa negosyo sa mga patakarang nakaaapekto sa mga taong kailangang pansamantalang maglakbay para sa gawaing pangkomersiyo. Saklaw naman ng mga patakaran sa intelektuwal na pag-aari ang mga likha gaya ng mga imbensiyon, tatak at materyal na protektado ng karapatang-sipi.

Nangako ang dalawang pamahalaan na tapusin ang mga negosasyon sa loob ng 2026. Magiging unang bilateral na kasunduan sa malayang kalakalan ng Pilipinas sa isang bansa sa Hilagang Amerika ang kasunduang ito, kasabay ng mas malawak na kaayusang panrehiyong pinag-uusapan sa pamamagitan ng ASEAN.

Bakit mahalaga ang agrikultura sa magkabilang panig

Nananatiling sensitibong usapin sa mga negosasyon ng Canada at Pilipinas ang pagpasok ng mga produktong agrikultural sa mga pamilihan. Tinukoy ni Gepty ang mga produktong agrikultural bilang isang larangang nagdulot ng mga hamon sa mga negosyador, na sumasalamin sa pag-iingat ng mga pamahalaan sa pagbubukas ng mga pamilihang nakaaapekto sa mga magsasaka at prodyuser ng pagkain.

Naghahanap din ang mga opisyal ng Pilipinas ng mga bagong mamimili para sa mga produktong agrikultural na iniluluwas ng bansa. Iniulat ng Department of Trade and Industry na umabot sa humigit-kumulang $3.6 milyon ang eksport ng ube noong 2025. Ang ube ay lilang halamang-ugat na ginagamit sa maraming panghimagas na Pilipino. Tinukoy ni Roque ang ube at kalamansi, isang maliit na bungang sitrus, bilang mga produktong lumalawak ang potensiyal sa pag-eeksport, bukod sa matagal nang iniluluwas na saging at pinya.

Ayon kay Roque, tumaas nang 34.4% ang eksport ng niyog noong 2025. Nagtala ang eksport ng Pilipinas sa lahat ng sektor ng rekord na paglago na 15.4% noong taon ding iyon, at nanatiling pangunahing produktong iniluluwas ang mga semiconductor, elektroniks, mineral at piyesa ng sasakyan.

Para sa magsasaka o tagapagproseso ng pagkain, makapagpapalakas ng kakayahang makipagkumpitensya sa ibang bansa ang mas mababang taripa. Kailangan ding matugunan ang mga kundisyon sa pag-aangkat ng ibang pamilihan bago makapagbenta roon. Hindi pa inaanunsyo ang mga pinal na tuntunin para sa mga produktong agrikultural, kabilang kung aling mga produkto ang magkakaroon ng mas magandang pagpasok sa pamilihan at kung kailan ito ipagkakaloob.

Bahagi lamang ang Canada ng mas malawak na pagsisikap ng Pilipinas na makakuha ng mga pamilihan para sa eksport nito. Ayon kay Roque, nagsisikap ang Maynila na tapusin ang mga kasunduan sa Canada at European Union. Nagtapos na ang mga negosasyon sa Chile, at layong malagdaan ang kasunduan sa Oktubre.

Ano ang ipinakikita ng mga bilang sa kalakalan

Ayon sa mga datos ng pamahalaan ng Canada, umabot sa CAD3.4 bilyon ang bilateral na kalakalan ng mga paninda noong 2025. Nag-angkat ang Canada ng CAD2.3 bilyong halaga ng mga kalakal mula sa Pilipinas at nagluwas naman ng CAD1.1 bilyon, kaya nagkaroon ang Pilipinas ng sobrang kalakalan sa mga kalakal na humigit-kumulang CAD1.2 bilyon batay sa mga bilang na ito.

Itinakda ng mga datos sa kalakalan ng Pilipinas sa $2.15 bilyon ang halaga ng ugnayang pangkalakalan noong 2025 at sa $1.31 bilyon ang eksport ng Pilipinas sa Canada. Itinuring ng mga ito ang Canada bilang ika-16 na pinakamalaking katuwang sa kalakalan ng Pilipinas at ika-18 pinakamalaking pamilihan nito para sa eksport, na kumakatawan sa 1.5% ng eksport ng Pilipinas.

Mahalaga ring bahagi ng ugnayan ang mga serbisyo. Noong 2024, umabot sa CAD3.2 bilyon ang kalakalan ng mga serbisyo ng dalawang bansa: nagluwas ang Canada ng CAD2.2 bilyon at nag-angkat ng CAD1 bilyon. Kabilang sa mga serbisyo ang mga gawaing pang-ekonomiya na iniaalok ng mga tao at negosyo, sa halip na mga pisikal na kalakal na ipinadadala patawid ng hangganan.

Samakatuwid, mas marami ang serbisyong ibinenta ng Canada sa Pilipinas kaysa sa binili nito noong 2024, samantalang mas marami itong biniling kalakal mula sa Pilipinas kaysa sa ibinenta rito noong 2025. Ipinakikita ng dalawang pangkat ng bilang kung bakit kapwa pinag-uusapan ng mga negosyador ang mga kalakal at serbisyo. Magkaibang taon ang tinutukoy ng kabuuan para sa mga serbisyo at paninda.

Umabot sa humigit-kumulang CAD1.7 bilyon noong 2025 ang direktang pamumuhunan ng Canada sa Pilipinas, na tumaas nang 44% ayon sa mga datos ng Canada. Ito ang naipong halaga ng pamumuhunan sa isang takdang panahon, hindi ang halagang bagong ipinuhunan sa loob ng taon.

Hula lamang ang inaasahan ng Ottawa na kayang makapagpat triple ng kalakalan pagsapit ng 2035 ang bilateral na kasunduan. Para sa mga negosyo, nakadepende ang magiging epekto sa mga napagkasunduang tuntunin, pangangailangan sa kanilang mga produkto at kakayahan nilang maabot ang mga mamimili.

Bakit isinusulong ng Canada ang dalawang kasunduan

Inilalarawan ng pamahalaan ni Carney ang mga negosasyon sa Maynila bilang bahagi ng mas malawak na pagsisikap na pag-ibahin ang mga katuwang nito sa ekonomiya. Nangangahulugan ang pag-iiba-iba na palawakin ang mga pamilihang pinagmumulan at pinagdadalhan ng kalakalan at pamumuhunan upang magkaroon ang mga negosyo ng mas maraming mapagbebentahan at mapagkukunan ng suplay.

Ganito inilarawan ni Carney, punong ministro ng Canada, ang paraang ito sa isang pahayag na nag-aanunsyo ng kanyang mga pakikipagpulong sa ibang bansa:

Taglay ng Canada ang mga bagay na hinahanap ng mundo: enerhiya, likas na yaman, talento, teknolohiya at kapital. Pinatitibay natin ang ating lakas sa loob ng bansa at pinalalawak ang ating mga katuwang sa ibang bansa. Buong tapang na pinakakawalan ng Canada ang napakalaki nitong potensiyal, at nagsisimula pa lamang tayo,

Ayon kay Sidhu, mayroon nang pribilehiyadong pagpasok ang Canada sa mga pamilihang may pinagsamang 1.5 bilyong mamimili. Tinataya niyang aabot sa 3 bilyon ang maaabot ng Canada kapag natapos ang mga kasunduan sa India, ASEAN at Pilipinas. Saklaw ng kanyang tantiya ang mas malawak na adyenda ng mga negosasyon, kabilang ang India.

Dalawang paraan ang ibinibigay ng bilateral at panrehiyong negosasyon sa Canada upang palalimin ang ugnayan nito sa Timog-Silangang Asya. Direktang nakatuon ang isa sa ugnayan nito sa Pilipinas. Layunin naman ng isa pa na magtatag ng iisang balangkas kasama ang 11 kasaping bansa ng ASEAN, kaya mas malawak na pangkat ng mga ekonomiya ang maaabot nito.

Sinusuportahan din ng pahayag ng mga ministro noong Setyembre ang praktikal na kooperasyon sa enerhiya, mga gawaing digital at agrikultura sa ilalim ng plano sa kalakalan at pamumuhunan ng ASEAN at Canada para sa 2026 hanggang 2030. Malugod na tinanggap ng mga ministro ang pakikilahok ng mga negosyo, kabilang ang Canada-ASEAN Business Forum na planong idaos sa Nobyembre.

Ugnayang lumalampas sa mga taripa

Nagkita sina Marcos at Carney sa Vancouver noong Hulyo 2, nang bumisita sa opisyal na paraan ang pangulo ng Pilipinas. Itinaas ng dalawang pinuno ang antas ng kanilang ugnayan bilang estratehikong pagtutulungan at muling pinagtibay ang pangakong tapusin ang bilateral na negosasyon sa kalakalan sa 2026. Nagkasundo rin silang palakasin ang kooperasyon sa enerhiya, depensa, turismo at pamumuhunan.

Umuusad na ang kooperasyon sa seguridad bago pa iyon. Nilagdaan noong Nobyembre 2025 ang Kasunduan sa Katayuan ng mga Bumibisitang Puwersa. Sinusuportahan ng balangkas na ito ang pagbisita ng mga tauhang militar para sa mga gawaing gaya ng pagsasanay at pagtugon sa sakuna.

Naghahanda rin ang Maynila sa pagho-host ng mga pinuno ng rehiyon habang pinamamahalaan ang tensiyon sa China. Nagkasundo ang mga ministro ng ugnayang panlabas ng Pilipinas at China na panatilihin ang diyalogo sa mga pag-uusap bago ang summit noong Nobyembre 3, sa gitna ng nagpapatuloy na mga sigalot sa karagatan. Bahagi ang mga negosasyon sa kalakalan ng masalimuot na adyendang diplomatiko ng Pilipinas bilang tagapangulo.

Tinukoy ng mga ministro ng ASEAN at Canada ang mga tensiyong heopolitikal, sigalot sa rehiyon at pagkaantala sa mga supply chain bilang mga hamon para sa mga negosyo. Partikular na binanggit sa kanilang pahayag noong Setyembre ang pabagu-bagong presyo sa mga pamilihan ng enerhiya dahil sa krisis sa Gitnang Silangan, kabilang ang mga pagkaantalang nakaapekto sa suplay ng langis at gas. Sinabi nilang partikular na hindi tiyak ang kalagayang kinahaharap ng mas maliliit na negosyo.

Ipagpapatuloy din ng Canada ang suportang pinansiyal nito sa pamamagitan ng Pondo ng Plano ng Pagkilos ng ASEAN at Canada hanggang katapusan ng 2027. Tinutulungan ng pondo ang mga hindi gaanong maunlad na kasapi ng ASEAN na makalahok nang personal sa mga negosasyon. Malugod na tinanggap sa pahayag noong Setyembre ang pagsali ng Timor-Leste bilang ika-11 kasapi ng ASEAN noong 2025 at sinuportahan ang tulong para sa mas ganap nitong pakikilahok sa ekonomiya ng rehiyon.

Mga hakbang patungo sa Nobyembre

Dumaan na sa ilang yugtong pampulitika at teknikal ang mga negosasyon. Nagtatag ang pulong ng mga pinuno noong Hulyo ng iisang pangako, pinakitid ng yugto ng negosasyon noong Setyembre ang mga natitirang usapin sa bilateral na kasunduan, at itinakda ng konsultasyon ng mga ministro ang takdang araw para sa kasunduan sa rehiyon.

• Nobyembre 2025: Nilagdaan ng Canada at Pilipinas ang kasunduan tungkol sa pagbisita ng mga puwersang militar.
• Hulyo 2, 2026: Nagkita sina Marcos at Carney sa Vancouver, itinaas ang ugnayan bilang estratehikong pagtutulungan at muling pinagtibay ang pangako sa negosasyon sa kalakalan.
• Hulyo 2026: Umabot sa ikatlong yugto ang bilateral na negosasyon sa kalakalan.
• Setyembre 8 hanggang 11: Idinaos sa Toronto ang ikaapat at huling buong yugto ng bilateral na negosasyon.
• Setyembre 22: Nanawagan ang mga ministro ng ASEAN at Canada na tapusin ang negosasyong panrehiyon bago ang summit sa Nobyembre, at planong lagdaan ang kasunduan sa 2027.
• Nobyembre 5: Inanunsyo ng Ottawa ang biyahe ni Carney.
• Pagsapit ng katapusan ng 2026: Layunin ng Maynila at Ottawa na tapusin ang kanilang bilateral na negosasyon.

Magsisimula ang biyahe ni Carney sa Ireland at magpapatuloy sa Pilipinas, Cambodia at China. Kabilang sa kanyang adyenda ang Sommet de la Francophonie sa Phnom Penh at ang pulong ng mga pinuno ng Asia-Pacific Economic Cooperation sa Shenzhen. Magho-host ang Canada ng summit ng Francophonie sa 2028.

Ang agarang pagsubok sa Maynila ay kung mapagkakasunduan ng mga negosyador ang natitirang mga usapin at mabibigyan ng kasunduang iaanunsyo ang mga pinuno. Nakatakda na sa 2027 ang paglagda sa panrehiyong kasunduan, kaya takdang araw para sa negosasyon sa loob ng mas mahabang proseso ang Nobyembre.

Mahahalagang Punto

• D dadalo si Carney sa ASEAN Summit sa Maynila at magsisikap na maisulong ang magkahiwalay na kasunduang pangkalakalan sa Pilipinas at ASEAN.
• Ayon sa mga opisyal ng Pilipinas, kakaunti na lamang ang natitirang usapin sa bilateral na kasunduan, at kabilang sa mga sensitibong paksa ang pagpasok ng mga produktong agrikultural sa pamilihan.
• Nais ng mga ministro ng ASEAN at Canada na matapos ang negosasyong panrehiyon bago sumapit ang Nobyembre, at malagdaan ang kasunduan sa 2027.
• Nagpalitan ng CAD3.4 bilyong halaga ng mga kalakal ang Canada at Pilipinas noong 2025.
• Inaasahan ng Ottawa na kayang makapagpat triple ng kalakalan pagsapit ng 2035 ang bilateral na kasunduan, at tinataya nitong makatutulong ang kasunduan sa ASEAN na suportahan ang humigit-kumulang 14,000 trabaho sa Canada.
• Kapwa magiging kauna-unahan ang dalawang kasunduan: isang bilateral na kasunduang pangkalakalan ng Pilipinas sa isang bansa sa Hilagang Amerika at isang kasunduang pangkalakalan ng ASEAN sa isang katuwang sa Hilagang Amerika.