Pinararangalan ng Indonesia ang mga Biktima ng Karahasan sa Panahon ng Bagong Kaayusan Habang Hindi Pa Nareresolba ang mga Kaso ng Pagpatay sa Kanila

Pambansang parangal, katarungang hindi pa naibibigay

Inilagay ng Presidential Decree No. 116/TK/2025 sa iisang talaan ng mga Pambansang Bayani ng Indonesia ang aktibistang manggagawa na si Marsinah at ang dating pangulong si Suharto. Isa sa kanila ang manggagawa sa pabrika na pinaslang matapos ang welga noong 1993. Ang isa naman ang namuno sa pamahalaan noong siya ay namatay. Iginawad ni Pangulong Prabowo Subianto ang parangal sa kanilang dalawa noong 10 Nobyembre 2025, kasama ang walong iba pang personalidad.

Makalipas ang isang taon, muling ibinabalik sa usapin ng kampanya para kilalanin ang pinaslang na mamamahayag na si Fuad Muhammad Syafruddin, na kilala bilang Udin, ang problemang hindi pa nareresolba. Maaaring parangalan ng Indonesia ang mga taong humamon sa mga pang-aabuso noong Bagong Kaayusan ni Suharto, na tumagal mula 1966 hanggang 1998, habang nananatiling hindi maaabot ng karaniwang prosesong kriminal ang mga pumatay sa kanila.

Kinikilala ng titulong Pambansang Bayani, na iginagawad nang postumo mula pa noong 1959, ang paglilingkod sa bansa. Iba ang layunin ng kasong kriminal: tukuyin ang pananagutan at dalhin sa hukuman ang akusado. Para kina Marsinah at Udin, umusad ang mga kampanya para kilalanin sila matapos ituring ng pulisya o mga opisyal sa karapatang pantao na lumampas na ang panahong itinakda para sa karaniwang pag-uusig.

Inilarawan ni Anis Hidayah, pinuno ng Komnas HAM, ang tensiyong ito sa Jakarta noong 12 Nobyembre 2025. Bilang pinuno ng Pambansang Komisyon sa Karapatang Pantao ng Indonesia, ikinatuwa niya ang pagkilala sa pakikibaka ni Marsinah, ngunit sinabi ring may utang pa ring katarungan sa kanya ang estado.

Binigyan ng titulo ang tao, ngunit hindi pa rin nareresolba ang kaso.

Habang papalapit ang Araw ng mga Pambansang Bayani sa 10 Nobyembre 2026, sinabi ng isang pangalawang ministro na naipasa na kay Prabowo ang kautusan para sa susunod na grupo ng mga pararangalan. Patuloy na isinusulong ng mga tagasuporta ni Udin ang proseso ng nominasyon, habang naghahanap naman ng legal na paraan ang mga tagasuporta ni Marsinah upang muling mabuksan ang kaso ng pagpatay sa kanya.

Alitan sa sahod bago mamatay si Marsinah

Ipinanganak si Marsinah noong 10 Abril 1969 sa Nglundo, East Java. Dahil hindi niya kayang tustusan ang pag-aaral sa unibersidad, kalaunan ay nakahanap siya ng trabaho sa pabrika ng relo na PT Catur Putra Surya sa Porong. Naging bahagi siya, sa edad na 24, ng alitan kung tatanggap ang mga manggagawa ng pagtaas ng sahod na iniutos ng pamahalaang panlalawigan.

Itinaas ng gobernador ng East Java ang minimum na sahod nang 20% noong Abril 1993. Tumanggi ang pabrika na ipatupad ang pagtaas. Nagwelga si Marsinah at humigit-kumulang 500 kasamahan noong 3 Mayo upang igiit ang dagdag-sahod. Nagkaroon ng kasunduan sa negosasyon kinabukasan, kung saan tagapagsalita ng mga manggagawa si Marsinah, na tugunan ang kanilang mga kahilingan.

Hindi natapos sa labas ng pabrika ang alitan. Noong 5 Mayo, ipinatawag sa District Military Command ang 13 manggagawa at pinilit silang pumirma sa mga liham ng pagbibitiw. Pumunta si Marsinah sa tanggapan ng militar upang alamin ang nangyari sa kanyang mga kasamahan, saka siya nawala.

Natagpuan ang kanyang bangkay noong 8 Mayo sa isang kubo sa nayon ng Jagong, Nganjuk. Itinala sa autopsy sa pampublikong ospital ng rehiyon ng Nganjuk, sa pangangasiwa ni Dr Jekti Wibowo, ang malulubhang pinsala. Ipinakita ng mga natuklasang medikal na pinahirapan siya bago mamatay.

Napagpasyahan ng Indonesian Legal Aid Foundation na malamang na ang hukbo ang may pananagutan. Naging bahagi ang pagtatayang iyon ng matagal nang panawagan para sa pananagutan. Noong Bagong Kaayusan, nakikialam ang mga tauhan ng militar sa mga alitan sa paggawa, kaya lumampas nang malayo sa lugar ng trabaho ang mga bunga ng pagtatalo tungkol sa sahod.

Bumagsak ang mga hatol, lumipas ang mga taon

Nahatulan noong 1994 ang siyam na tauhan ng pamunuan ng pabrika at guwardiya. Sinabi ng mga akusado na nakuha sa pamamagitan ng tortyur ang kanilang mga pag-amin. Pinawalang-sala sila ng Korte Suprema noong 1995 at pinalaya ang lahat noong 5 Mayo ng taong iyon. Wala nang sinampahan ng kaso mula noon.

Sumailalim ang kaso ni Marsinah sa sunod-sunod na administrasyon ng mga pangulo nang walang matagumpay na pag-uusig. Noong 8 Mayo 2019, sinabi ni Haris Azhar, direktor ng karapatang pantao at batas ng Lokataru Foundation, na wala siyang nakitang kagustuhang pampolitika sa administrasyon nina Pangulong Joko Widodo at Pangalawang Pangulong Jusuf Kalla na lutasin ito.

Nanawagan din si Azhar ng katotohanan at katarungan hinggil sa pamamaril sa mga estudyante sa Trisakti at Semanggi, at sa mga pang-aabuso sa Aceh at West Papua. Inilarawan niya ang pananagutan bilang paraan upang magtakda ng pamantayan kung paano dapat kumilos ang estado.

Hindi paghihiganti ang layunin, kundi ang magtakda ng pamantayan para sa hinaharap kung ano dapat ang pagpapatupad ng batas.

Noon, lumampas na ang huling araw para sa karaniwang pag-uusig na binanggit sa kaso ni Marsinah. Sa ilalim ng dating Kodigo Penal, na nanatiling may bisa hanggang Enero 2026, may 18 taong limitasyon ang pag-uusig sa kasong pagpatay. Kung iuugnay sa pagkamatay niya noong 1993, natapos ang panahong iyon noong 2011.

Paano naging Pambansang Bayani si Marsinah

Nagsimulang isulong ng distrito ng Nganjuk ang nominasyon ni Marsinah noong 2022. Noong Araw ng Paggawa ng 2025, nangako si Prabowo ng suporta kung sasang-ayon ang mga lider-unyon. Dinala ng kampanya sa pinakamataas na sistema ng pampublikong pagkilala ng republika ang isang manggagawang inaalala dahil sa paghamon niya sa pakikialam ng militar sa alitan sa pabrika.

Iginawad ni Prabowo, isang retiradong heneral at dating manugang ni Suharto, ang titulo kay Marsinah noong 10 Nobyembre 2025. Kabilang sa iba pang pinarangalan sina dating pangulong Abdurrahman Wahid, dating kumander ng special forces na si Sarwo Edhie Wibowo, dating ministrong panlabas na si Mochtar Kusumaatmadja at si Suharto mismo.

Sinabi ni State Secretary Prasetyo Hadi na kinilala ng parangal kay Marsinah ang kanyang paglilingkod at walang kaugnayan sa muling pagbubukas ng imbestigasyon. Nang tanungin tungkol sa kaso ng pagpatay, hinimok niya ang lahat na magtuon sa hinaharap.

Sama-sama tayong tumingin sa hinaharap. May kanya-kanyang panahon ang bawat henerasyon, may mga tao, tagumpay, kalakasan at pagkukulang ang bawat panahon.

Dati nang pinarangalan ng Indonesia ang isang taong pinatay ng sarili nitong mga puwersa. Noong 1963, iginawad ni Pangulong Sukarno ang titulo kay Tan Malaka, isang rebolusyonaryong pinatay ng mga tropang Republikano noong 1949. Ipinagpatuloy ng pagkilala kay Marsinah ang masalimuot na ugnayan ng pambansang pag-alaala at karahasang ginawa sa loob ng estado.

Bakit mahalaga ang legal na klasipikasyon

Nagsisikap ang mga tagasuporta ni Marsinah na kilalanin ang pagpatay sa kanya bilang malubhang paglabag sa karapatang pantao. Sa ilalim ng espesyal na balangkas ng Indonesia para sa karapatang pantao, walang takdang panahon ang pag-uusig sa mga kasong kabilang sa kategoryang iyon. Kailangan ang pormal na pagtatasa sa pagpatay at sa mga kaugnay nitong pangyayari upang mapasailalim ito sa balangkas na iyon.

Mahalaga ang papel ng Komnas HAM sa pagtatasa. Noong 5 Mayo 2026, nagtungo sa komisyon ang isang komiteng gumugunita sa ika-33 anibersaryo ng pagkamatay ni Marsinah upang igiit ang pagbabago. Tumanggi ang komisyon at patuloy na itinuring na karaniwang krimen ang pagpatay. Sinabi rin nitong nawala ang talaan ng imbestigasyon nito mula 2013.

Nagdudulot ng praktikal na problema sa legal na alitan ang nawawalang talaan. Kailangan ng mga imbestigador na muling sumisiyasat sa mga pangyayaring naganap ilang dekada na ang nakalipas ang mga rekord ng testimonya, natuklasan at dating gawaing pang-imbestigasyon. Matagal buuing muli ang mga rekord na iyon kapag mahigit tatlong dekada nang naghihintay ang mga saksi.

Tinalakay ni Prabowo ang pagkakasangkot ng mga puwersang panseguridad nang buksan niya ang museo ni Marsinah noong 16 Mayo 2026. Sinabi ng pangulo na ngayon lamang niya naunawaan kung paano nakipagtulungan ang mga tauhan ng seguridad sa mga interes pangnegosyo.

Ngayon ko lamang napagtanto at naunawaan na ginamit ng ilang kapitalista ang sabwatan ng mga tauhan ng seguridad, at ito ang kulturang hindi natin dapat ipagpatuloy.

Kinikilala ng pahayag ng pangulo ang ugnayan ng pamimilit at kapangyarihang pangkomersiyo sa likod ng kaso. Nasa mga institusyong may tungkuling mag-imbestiga at mag-usig sa mga ganitong kaso pa rin ang pagpapasya kung ililipat ang pagpatay kay Marsinah sa espesyal na proseso para sa karapatang pantao.

Pag-uulat, pagpatay at bigong pag-uusig kay Udin

Nagtrabaho si Udin sa pahayagang Bernas, kung saan nagbalita siya tungkol sa distrito ng Bantul malapit sa Yogyakarta. Sinuri ng kanyang mga ulat ang lokal na pamahalaan at ang umano'y maling gawain kaugnay ng pagpili sa regent para sa panahong 1996 hanggang 2001. Naging matagal nang kaso ang pagkamatay niya para sa mga mamamahayag na naghahangad ng proteksiyon laban sa karahasan at pananagutan sa mga pag-atake sa midya.

May dalawang hindi nakilalang tao na dumating sa bahay niya sa Bantul noong gabi ng 13 Agosto 1996. Binugbog si Udin at namatay siya noong buwan ding iyon. Tinugis ng pulisya ang isang lokal na drayber na umamin matapos bigyan ng alak at pera. Pinawalang-sala siya ng hukuman noong 1997.

Nangatwiran ang isang nakatataas na mahistrado ng Korte Suprema noong 2013 na hindi maaaring mapaso ang kaso dahil hindi pa nililitis ang mga tunay na pumatay. Gayunman, itinuring ng pulisya na lumampas na ang palugit sa pag-uusig noong Agosto 2014. Nag-iwan ang hindi pagkakasundo ng legal na batayan para magpatuloy ang pagkilos, kasabay ng paninindigan ng pulisya na sarado na ang karaniwang pag-uusig.

Nominado ngayon ng mga samahan ng mamamahayag sa Yogyakarta si Udin para sa titulong Pambansang Bayani. Gaya ng mga grupong manggagawang sumusuporta kay Marsinah, ginagamit nila ang proseso ng pampublikong pagkilala matapos ang maraming taong walang matagumpay na kasong kriminal.

Mula sa lokal na kampanya hanggang sa pangulo

Sinuportahan ni Agus Jabo Priyono, pangalawang ministro ng mga usaping panlipunan, ang kandidatura ni Udin noong 29 Oktubre 2026. Nang talakayin niya itong muli noong 3 Nobyembre, sinabi niyang umuusad ang panukala sa mga yugtong panrehiyon at pambansa. Nagkaroon ng talakayan sa Yogyakarta noong 24 Oktubre, na sinundan ng isang seminar sa Bulwagan ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bantul noong 29 Oktubre.

Itinatakda ng Batas Blg. 20 ng 2009 ang proseso ng paggagawad ng mga parangal. Dumaraan ang panukala sa pagsusuri sa antas ng distrito o lungsod at pagkatapos ay sa lalawigan, gamit ang mga pangkat panrehiyon para sa pananaliksik at pagtatasa na kilala bilang TP2GD. Pagkatapos ay bumubuo ang Ministry of Social Affairs ng pambansang pangkat na TP2GP upang pag-aralan at beripikahin ang nominasyon.

Ipinadadala ang mga natuklasan ng pambansang pangkat sa ministro ng mga usaping panlipunan at pagkatapos ay sa Council on Titles, na naghaharap ng rekomendasyon nito sa pangulo. Sinisimulan ng suporta ng komunidad ang proseso, ngunit ilang antas ng pagsusuri ng pamahalaan ang kailangang lampasan bago makamit ang nominasyon at maipagkaloob ang parangal.

Sinabing sarado na ang kasalukuyang listahan ng mga pararangalan nang suportahan ni Agus si Udin noong Oktubre. Gayunman, noong 3 Nobyembre, hindi niya inalis ang posibilidad na isaalang-alang ang nominasyon sa taong iyon o sa susunod, at sinabing kailangan pa ring sundin ang itinakdang proseso. Wala pang kumpirmadong siklo ng paggawad ng parangal para kay Udin.

Sinusuri ng batas ang paglilingkod at halimbawang ipinakita ng isang kandidato. Ibang mga institusyon at legal na tuntunin naman ang namamahala sa paglutas ng mga kaso ng pagpatay, kaya maaaring magpatuloy ang nominasyon habang hindi pa nasasagot ang panawagan para sa pananagutang kriminal.

Ano ang naidudulot ng pagkilala sa mga pamilya

Nagbibigay ng katayuang pampubliko ang titulong Pambansang Bayani at maaari rin itong maghatid ng suportang pinansiyal sa mga kwalipikadong kamag-anak. Sa ilalim ng isang regulasyon ng pangulo noong 2018, kuwalipikado ang mga asawa at anak sa taunang tulong-pampamilyang 50 milyong rupiah, katumbas ng humigit-kumulang US$2,800.

Magiging kuwalipikado ang biyuda ni Udin kung matatanggap niya ang titulo. Lumilitaw namang hindi saklaw ng regulasyon ang mga naiwang kapatid ni Marsinah dahil asawa at mga anak lamang ang tinutukoy nito. Kaya magkaiba ang praktikal na epekto ng mga tuntunin sa pamilya ng dalawang taong ang mga tagasuporta ay nagsusulong ng magkatulad na uri ng pagkilala.

Nagbibigay ang museo ni Marsinah ng permanenteng puwesto sa pampublikong pag-alaala para sa kanyang buhay at pakikibaka. Maaari ring magbigay ng pambansang pagkilala sa gawaing inaalala ng mga mamamahayag kay Udin ang nominasyon niya. Para sa dalawang pamilya, hiwalay at patuloy na panawagan pa rin ang mga kasong kriminal na hindi nareresolba.

Mga petsa sa likod ng mga kasong hindi pa nalulutas

Saklaw ng mga kaso nina Marsinah at Udin ang tatlong dekada ng mga kasong kriminal, pampublikong kampanya at opisyal na pagkilala. Ipinakikita ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari kung gaano katagal nang nauna ang karahasan bago sinundan ng proseso ng paggagawad ng parangal.

• 3 hanggang 8 Mayo 1993: Sumali si Marsinah sa welga sa pabrika, nawala matapos magtanong tungkol sa mga kasamahan sa tanggapan ng militar, at natagpuang patay.
• 1994 hanggang 1995: Nah atulan ang siyam na akusado sa kaso niya, ngunit kalaunan ay pinawalang-sala sila ng Korte Suprema.
• Agosto 1996: Inatake si Udin sa bahay niya sa Bantul at namatay.
• 1997: Pinawalang-sala ng hukuman ang drayber na inakusahan sa pagpatay kay Udin.
• 2011 at Agosto 2014: Itinuring na lumampas na ang mga palugit sa karaniwang pag-uusig para kina Marsinah at Udin.
• 10 Nobyembre 2025: Iginawad ni Prabowo kay Marsinah ang titulong Pambansang Bayani.
• 5 Mayo 2026: Hiniling ng mga tagasuporta ni Marsinah sa Komnas HAM na uriin ang pagpatay sa kanya bilang malubhang paglabag sa karapatang pantao.
• Oktubre at Nobyembre 2026: Umusad ang nominasyon ni Udin sa pamamagitan ng mga pampublikong talakayan at pagsusuri ng pamahalaan.

Nagbibigay ng pandaigdigang konteksto sa mga kasong hindi pa nalulutas ang pagiging tagapangulo ng Indonesia sa United Nations Human Rights Council noong 2026. Sa loob ng bansa, bumubuo ang pamahalaan ng rebisyon sa Batas sa Karapatang Pantao ng 1999 na maaaring magbigay sa Komnas HAM ng kapangyarihang mag-imbestiga sa pinakamalulubhang kaso.

Hindi pa napagpapasyahan ang panghuling saklaw ng kapangyarihang ibibigay ng rebisyon. Para sa mga pamilyang naghahangad ng paglilitis sa hukuman, kabilang sa mahahalagang tanong kung magkakaroon ng mas malawak na awtoridad ang komisyon, kung mababawi at mapangangalagaan ng mga imbestigador ang ebidensiya, at kung pasok ang mga kaso sa legal na balangkas na walang takdang panahon para sa pag-uusig.

Mahahalagang Punto

• Ginawaran si Marsinah ng titulong Pambansang Bayani noong 10 Nobyembre 2025, sa iisang kautusan kay Suharto.
• Hindi pa nareresolba ang pagpatay sa kanya matapos mapawalang-sala ng Korte Suprema ang siyam na akusado noong 1995.
• Patuloy na inuuri ng Komnas HAM ang pagpatay sa kanya bilang karaniwang krimen na may takdang panahon para sa pag-uusig.
• Nagsisikap ang mga mamamahayag na igawad kay Udin ang titulong Pambansang Bayani; itinuring ng pulisya noong 2014 na lumampas na ang palugit para usigin ang pagpatay sa kanya.
• Wala pang kumpirmadong siklo ng paggawad ng parangal kay Udin, habang maaaring makaapekto sa paghawak sa pinakamalulubhang kaso ang mga iminungkahing pagbabago sa batas sa karapatang pantao.