Nakapagtala ang Sri Lanka ng 2,142 Kaso ng Kanser sa Baga; Nagbabala ang mga Doktor sa Huling Diyagnosis

Mahigit 2,100 diyagnosis at babala tungkol sa pagkaantala ng pagpapagamot

Nakapagtala ang Sri Lanka ng 2,142 kaso ng kanser sa baga noong 2023, kabilang ang 1,521 sa mga lalaki at 621 sa mga babae, ayon sa mga bilang ng National Cancer Registry na binanggit ng National Cancer Control Programme. Nagbabala ang mga doktor na maraming pasyente ang nakararating lamang sa ospital kapag malala na ang sakit, kaya nababawasan ang pagkakataong magamot sila sa mas maagang yugto.

Ayon kay Consultant Thoracic Surgeon Dr. Saman Iddagoda ng National Hospital for Respiratory Diseases sa Welisara, karamihan sa mga pasyente ng kanser sa baga na ginagamot sa ospital ay natutuklasang nasa Stage III o Stage IV na ang sakit. Natuklasan din sa pagsusuri niya sa datos ng ospital at pambansang programa na tumaas nang humigit-kumulang 50% ang naitalang mga kaso sa kapwa lalaki at babae mula 2010 hanggang 2020.

Itinatampok ng mga bilang ang dalawang agarang alalahanin: ang pagdami ng mga naitalang kaso sa loob ng isang dekada at ang huling pagtuklas sa mga pasyenteng nagpapagamot sa isang pangunahing ospital para sa mga sakit sa paghinga. Ayon kay Consultant Community Physician Dr. Hasarali Fernando ng National Cancer Control Programme, maaaring mapahusay ng maagang pagtuklas ang tsansa ng matagumpay na paggamot at paggaling.

Pangunahing maiiwasang panganib ang paninigarilyo, ayon sa mga doktor. Nagbabala rin sila sa mga hindi naninigarilyo, lalo na sa mga babae, tungkol sa panganib ng pagkalantad sa usok ng tabako mula sa ibang tao, maruming hangin at usok na naiipon sa loob ng mga tahanan.

Ipinakikita ng mga bilang para sa 2023

Ayon sa mga bilang ng National Cancer Registry na binanggit ng mga opisyal sa kalusugan, umabot sa 39,658 ang kabuuang bilang ng mga pasyente ng kanser sa Sri Lanka noong 2023. Mahigit 18,000 dito ang lalaki at humigit-kumulang 21,500 ang babae. Tinatayang 5.4% ng kabuuan ang mga kaso ng kanser sa baga, batay sa 2,142 na naitalang kaso nito.

Tinatayang 71% ng mga diyagnosis ng kanser sa baga ay sa mga lalaki at 29% naman sa mga babae. Humigit-kumulang 2.4 na beses na mas marami ang bilang ng mga lalaki kaysa mga babae. Ipinakikita ng mga bilang na ito ang distribusyon ng mga naitalang pasyente; nakadepende rin ang panganib ng isang tao sa mga salik gaya ng edad at pagkalantad sa usok ng tabako o iba pang mapanganib na sangkap.

Inilagay ni Fernando sa ikatlong puwesto ang kanser sa baga sa mga kanser na tumatama sa mga lalaki sa Sri Lanka, kasunod ng kanser sa bibig at kanser sa prostate. Sinabi naman ni Iddagoda na kabilang na rin ito sa sampung pinakakaraniwang kanser sa mga babae, kaya kapwa grupo ang nanganganib sa sakit.

Kailangang linawin ang isang porsiyento. Sinabi ni Fernando na tinatayang 12% ng mga kanser sa mga lalaki ang kanser sa baga, samantalang mas mababa sa 8.5% ang bahagi nito kung hahatiin ang 1,521 kaso sa iniulat na kabuuang mahigit 18,000 pasyenteng lalaki na may kanser. Hindi tinukoy ang batayan ng 12% na bilang.

Paano sinukat ang pagtaas

Batay ang tantiya ni Iddagoda na tumaas nang humigit-kumulang 50% ang mga kaso sa datos ng kanser sa baga mula sa Welisara Chest Hospital at National Cancer Control Programme noong 2010 hanggang 2020. Sinabi niyang kapwa sa mga lalaki at babae nakita ang pagtaas.

Ang pagtaas ng 50% ay nangangahulugang naging isa’t kalahating ulit ng panimulang bilang ang kabuuan. Halimbawa, magiging 150 ang panimulang bilang na 100. Hindi ibinigay ang mga panimulang bilang ng kaso sa loob ng dekada, kaya porsiyento ang pangunahing sukatan para sa panahong iyon.

Magkakaibang bahagi ng larawan ang inilalarawan ng mahahalagang petsang ito:

• 2010: Panimulang taon ng pagsusuri sa datos ng ospital at pambansang programa.
• 2020: Huling taon ng pagsusuring nagpakita ng pagtaas nang humigit-kumulang 50%.
• 2023: Taon ng registry na iniugnay sa 2,142 kaso ng kanser sa baga.
• Nobyembre 4, 2026: Tinalakay nina Iddagoda at Fernando ang mga trend at panganib ng kanser sa baga sa isang media briefing ng Health Promotion Bureau.

Nakalista sa indeks ng insidente ng kanser ng National Cancer Control Programme ang mga publikasyon tungkol sa insidente at dami ng namamatay para sa 2020, 2021 at 2022, mga taunang publikasyon tungkol sa insidente mula 2006 hanggang 2019, at registry ng kanser sa mga bata. Tumutukoy ang kabuuang bilang para sa 2023 na binanggit ng mga opisyal sa mas huling taon kaysa sa mga publikasyong nakalista roon.

Bakit mahalaga ang yugto ng sakit sa oras ng diyagnosis

Ipinakikita ng karanasan sa Welisara ang seryosong problema sa kung kailan nakararating ang mga pasyente sa espesyalistang pangangalaga. Ayon kay Iddagoda, karamihan sa mga pasyente ng kanser sa baga na ginagamot doon ay natutuklasang nasa Stage III o Stage IV na ang sakit. Sinabi rin niyang natukoy sa pagsusuri niya na kanser sa baga ang sanhi ng pinakamaraming pagkamatay dahil sa kanser sa Sri Lanka.

Inilalarawan ng yugto ng kanser kung gaano na ito kumalat. Sa pangkalahatan, kumalat na sa loob ng dibdib ang kanser sa baga na nasa Stage III, at madalas na naaapektuhan nito ang mga kalapit na bahagi o kulani. Nangangahulugan ang Stage IV na kumalat na ito sa mas malayong bahagi, gaya ng ibang organ o kabilang baga. Maliliit na bahagi ng katawan ang mga kulani at bahagi ang mga ito ng immune system.

Bahagyang nakadepende ang mga mapagpipiliang paggamot sa pagkalat ng kanser, gayundin sa uri nito at kalusugan ng pasyente. Ayon kay Fernando, maaaring matagumpay na magamot ang kanser sa baga kapag maaga itong natuklasan. Praktikal na payo ang magpakonsulta kapag may mga sintomas upang mabigyan ng pagkakataon ang mga doktor na magsuri agad.

Tumutukoy ang paglalarawan ni Iddagoda sa mga pasyenteng ginagamot sa Welisara. Hindi ibinigay ang pambansang porsiyento ng mga pasyenteng natutuklasang nasa bawat yugto. Gayunman, itinatampok ng salaysay niya ang huling pagpapatingin bilang pangunahing alalahanin sa isang ospital na mahalaga sa pagsusuri sa trend ng kanser sa baga sa bansa.

Paninigarilyo ang pinakamalaking maiiwasang panganib

Tinataya ni Fernando na may kaugnayan sa paninigarilyo ang humigit-kumulang 90% ng mga kanser sa baga; sa isa pang ulat tungkol sa sinabi niya, 80% hanggang 90% ang tantiya. Tinukoy niyang mahahalagang paraan upang mabawasan ang bigat ng sakit ang pag-iwas sa paninigarilyo at pagtulong sa mga naninigarilyo na tumigil.

May mga sangkap sa usok ng tabako na maaaring makapinsala sa mga tagubiling henetiko sa loob ng mga selula. Kapag naapektuhan ng pinsalang iyon ang mga mekanismong kumokontrol sa paglaki ng selula, maaaring magsimulang dumami nang di-pangkaraniwan ang mga selula at bumuo ng kanser. Nabubuo ang panganib dahil sa pagkalantad, kaya mahalagang pigilan ang paninigarilyo at ihinto ang patuloy na pagkalantad.

Tinukoy rin ni Fernando ang usok mula sa ibang tao bilang panganib. Ito ang usok na nalalanghap mula sa paninigarilyo ng iba. Kaya maaaring malantad ang isang tao sa usok ng tabako sa bahay, trabaho o iba pang pinagsasaluhang lugar kahit hindi siya mismo naninigarilyo.

Direktang nakababawas sa pagkalantad ang pagpapanatiling walang usok ng tabako sa mga pinagsasaluhang lugar sa loob ng gusali. Ang paghingi ng tulong upang tumigil sa paninigarilyo ay pakikinabangan din ng mga taong nakapaligid sa naninigarilyo. Iniuugnay ng mensahe ng mga doktor tungkol sa pag-iwas ang personal na gawi sa hanging nilalanghap ng buong sambahayan.

Nanganganib din ang mga babae at hindi kailanman nanigarilyo

Ayon kay Iddagoda, dumarami ang mga kaso ng kanser sa baga sa mga hindi naninigarilyo, lalo na sa mga babae. Halos tatlo sa bawat sampung naitalang kaso ng kanser sa baga noong 2023 ang 621 diyagnosis sa mga babae.

Tinukoy ng mga doktor ang ilang pinagmumulan ng pagkalantad bukod sa paninigarilyo: usok ng tabako mula sa ibang tao, polusyon sa labas, usok sa tahanan at ilang mapanganib na sangkap. Kabilang din sa mga salik na maaaring magpataas ng panganib ang ilang malalang sakit sa paghinga.

Kailangan pa ring magpatingin sa doktor ang mga hindi kailanman nanigarilyo kung mayroon silang mga nakababahalang sintomas. Mahalagang impormasyon para sa doktor ang kasaysayan ng paninigarilyo, gayundin ang kalagayan sa tahanan, pagkalantad sa trabaho at mga dati nang sakit sa paghinga. Sa babala ni Fernando, kabilang din sa panawagan para sa kaalaman at maagang pagsusuri ang mga hindi naninigarilyo.

Umaabot ang maruming hangin sa loob at labas ng tahanan

Iniugnay ni Fernando ang polusyon sa hangin sa labas sa usok mula sa mga sasakyan at gawaing industriyal. Sa loob ng mga tahanan, binigyang-diin niya ang usok mula sa pagluluto gamit ang kahoy o gaas, lalo na kung kulang ang bentilasyon.

Nangangahulugan ang bentilasyon ng pagpapapasok ng sariwang hangin at pagpapalabas ng maruming hangin. Kapag naiipon ang usok sa pagluluto sa loob ng isang silid, patuloy itong nalalanghap ng mga taong naroroon. Kaya nakasalalay ang panganib kapwa sa sinusunog na panggatong at sa bilis ng paglabas ng usok.

Iminungkahi ng mga doktor ang pagpapanatiling malinis at maaliwalas ang paligid bilang bahagi ng pagbawas sa pagkalantad. Para sa mga sambahayang gumagamit ng kahoy o gaas, ang partikular na panganib na tinukoy nila ay ang pag-ipon ng usok sa lugar na tinitirhan, kung saan maaaring magtagal ang mga nagluluto at iba pang kasambahay.

Magkakaibang pinagmumulan ng pagkalantad ang tinutugunan ng pag-iwas sa tabako at pagpapanatiling malinis ng hangin sa tahanan. Kapwa kabilang ang mga ito sa paliwanag ng mga doktor kung bakit dapat umabot sa mga hindi naninigarilyo ang pag-iwas sa kanser sa baga.

Dapat isaalang-alang ang iba pang pagkalantad sa pagsusuring medikal

Tinukoy din ni Fernando ang radon, asbestos at silica bilang mga panganib ng kanser sa baga. Ang radon ay isang radyaktibong gas na maaaring magmula sa lupa at ilang materyales sa gusali. Naglalabas ng enerhiya ang mga radyaktibong sangkap na maaaring makapinsala sa mga buhay na selula.

Tumutukoy ang asbestos sa mga hiblang mineral na dating ginagamit sa mga gusali at iba pang materyales. Matatagpuan ang silica sa mga materyales gaya ng bato at buhangin, at maaari itong maging panganib sa paghinga kapag lumilikha ng pinong alikabok ang trabaho. Binigyang-diin ni Fernando ang pagkalantad sa mga sangkap na ito sa trabaho, kaya mahalagang malaman sa pagsusuring medikal ang kasaysayan ng trabaho ng isang tao.

Isa pang salik ng panganib na binanggit niya ang ilang matagal nang sakit sa paghinga. Makakatulong ang pasyenteng naglalarawan ng mga suliranin sa paghinga sa doktor kung ipaliliwanag niya ang dati nang sakit sa baga, pagkalantad sa usok ng tabako o usok sa tahanan, at trabahong may mapanganib na alikabok o hibla.

Maagang pagpapatingin sa doktor at pagbawas sa pagkalantad ang dalawang praktikal na prayoridad sa mga babala ng mga doktor. Mahigit 2,100 kaso ang naitala sa Sri Lanka sa loob ng isang taon, habang ipinakikita ng karanasan sa Welisara na marami sa mga pasyente ang dumarating nang malala na ang sakit. Nagbibigay ng pagkakataong matugunan ang karamdaman bago umabot sa gayong yugto ang mas maagang pagsusuri.

Mahahalagang Punto

• Nakapagtala ang Sri Lanka ng 2,142 kaso ng kanser sa baga noong 2023: 1,521 sa mga lalaki at 621 sa mga babae.
• Tinatayang 5.4% ng 39,658 pasyente ng kanser na naitala sa taong iyon ang may kanser sa baga.
• Natuklasan sa pagsusuri sa datos ng Welisara at pambansang programa na tumaas nang humigit-kumulang 50% ang mga kaso mula 2010 hanggang 2020.
• Ayon kay Iddagoda, karamihan sa mga pasyente ng kanser sa baga na ginagamot sa Welisara ay natutuklasang nasa Stage III o Stage IV na ang sakit.
• Paninigarilyo ang pangunahing maiiwasang panganib na tinukoy ni Fernando, ngunit nanganganib din ang mga hindi kailanman nanigarilyo.
• Kabilang sa iba pang panganib ang usok mula sa ibang naninigarilyo, polusyon sa hangin sa loob at labas ng tahanan, radon, asbestos at silica.
• Hinimok ng mga doktor ang pag-iwas sa paninigarilyo, pagbawas sa pagkalantad sa mapanganib na usok at maagang pagpapatingin kapag may mga sintomas.