Nagbabala ang Imbestigador ng UN: Pinananatili ng mga Dayuhang Armas at Gatong ang mga Pag-atake ng Myanmar sa mga Sibilyan

Lakas-himpapawid at mga dayuhang suplay ang nagpapalala sa krisis ng mga sibilyan

Sadyang inaatake ng militar ng Myanmar ang mga sibilyan upang takutin silang sumuko, babala ni Kelley Currie, imbestigador ng United Nations para sa karapatang pantao. Aniya, nakatutulong naman ang mga dayuhang sasakyang panghimpapawid, gatong para sa abyasyon at pinansiyang militar na itaguyod ang digmaang hindi nagawang ipanalo ng sandatahang lakas.

Naitala ng Tanggapan ng UN para sa Karapatang Pantao na hindi bababa sa 982 sibilyan ang napatay sa mga airstrike ng militar noong 2025, kabilang ang 232 bata. Halos isa sa bawat apat ng mga nasawi ay mga bata. Mahigit 50 porsiyento itong mas mataas kaysa noong 2024, at ipinakikita ang lumalaking pinsala sa mga tao ng kampanyang umaasa sa mga kagamitan at suplay mula sa ibang bansa.

Sinabi ni Currie, espesyal na tagapag-ulat ng UN Human Rights Council para sa karapatang pantao sa Myanmar, na nagpapalala sa malagim na sitwasyon sa karapatang pantao ang dumaraming pagbili ng armas mula sa China, Russia at iba pang bansa. Nagbabala rin siya na muling nakikipag-ugnayan ang mga pamahalaan sa mga awtoridad ng militar ng Myanmar nang hindi naisasakatuparan ang pagbawas ng karahasan, pagpapalaya sa mga bilanggong pulitikal o mga pag-uusap na kinasasangkutan ng lahat ng panig.

Iniuugnay ng babala niya ang tatlong panganib sa mga sibilyan: mga pag-atake mula sa himpapawid, ekonomiyang lalong hinuhubog ng katiwalian, at panganib ng panibagong karahasan laban sa mga minorya bago ang posibleng pasya ng International Court of Justice tungkol sa mga Rohingya.

Ano ang nangyari matapos agawin ng militar ang kapangyarihan?

Inagaw ng sandatahang lakas ng Myanmar ang kapangyarihan mula sa inihalal na pamahalaan ni Aung San Suu Kyi noong Pebrero 2021. Marahas na sinupil ng mga puwersang panseguridad ang malawakang mga protesta, at lumawak ang armadong paglaban tungo sa digmaang sibil sa malaking bahagi ng bansa.

Nananatili sa militar ang malaking bentahe sa armas at tauhan, kabilang ang mga sasakyang panghimpapawid na suplay ng Russia at China. Gayunman, hindi nagawang talunin ng matinding puwersa ang mga kalaban nito. Tinataya ni Currie na kontrolado pa rin ng mga awtoridad ang humigit-kumulang kalahati ng teritoryo ng Myanmar, kung saan namuhunan din sila sa pagsubaybay at pagpupulis.

Sumailalim sa ilang mahahalagang yugto ang tunggalian at ang tugon ng internasyonal na komunidad:

• 2017: Naging paksa ng kasong genocide na dinidinig ngayon sa International Court of Justice ang pagsupil ng militar sa mga Rohingya.
• Pebrero 2021: Pinatalsik ng militar ang inihalal na pamahalaan, na nagpasiklab ng mga protesta at lumalawak na armadong tunggalian.
• Pebrero 2021 hanggang Disyembre 2022: Nag-angkat ang Myanmar ng armas at kaugnay na produkto na nagkakahalaga ng $406 milyon mula sa Russia at $267 milyon mula sa China, ayon sa ulat ng espesyal na tagapag-ulat ng UN na inilathala noong 2023.
• Agosto 2023: Pinahintulutan ng United States ang mga parusang nagta-target sa mga tao at negosyong sangkot sa sektor ng jet fuel ng Myanmar.
• Oktubre 2024 hanggang Disyembre 2025: Iniulat na naghatid sa militar ng Myanmar ang siyam na kargamento ng jet fuel mula Iran na may kabuuang humigit-kumulang 175,000 tonelada.
• 2025: Naitala ng Tanggapan ng UN para sa Karapatang Pantao ang hindi bababa sa 982 pagkamatay ng mga sibilyan sa mga airstrike ng militar.

Russia at China ang nagsusuplay ng mga sasakyang panghimpapawid

Walang ginagawang anumang combat aircraft ang Myanmar, kaya mahalaga sa kampanya nito mula sa himpapawid ang mga dayuhang tagapagsuplay. Nagsusuplay ang Russia ng mga MiG-29 fighter, Yak-130 light attack jet at Su-30SME fighter. Iniulat na ginamit ang mga Yak-130 at MiG-29 sa mga pag-atake sa mga residensiyal na lugar.

Ayon sa datos ng UN para sa Pebrero 2021 hanggang Disyembre 2022, umabot sa pinagsamang $673 milyon ang mga armas at kaugnay na iniluluwas ng Russia at China. Tinatayang 60 porsiyento ng kabuuang halagang iyon, o $406 milyon, ay mula sa Russia, kumpara sa $267 milyon mula sa China. Marami sa mga kagamitan ang nagmula sa mga kumpanyang pag-aari ng dalawang estado.

Itinakwil ng Foreign Ministry ng China ang ulat ng UN at tinawag itong paninira sa normal na kalakalan ng armas sa pagitan ng mga soberanong bansa. Gayunman, nagpatuloy ang mga paghahatid: noong 2024, nagsuplay ang Aviation Industry Corporation of China ng isang K-8 light attack aircraft, anim na FTC-2000G light combat aircraft at isang Y-8 transport aircraft.

Kayang magdala ng FTC-2000G ng hanggang tatlong tonelada ng mga missile, rocket o bomba at nagkakahalaga ito ng $8.5 milyon kada sasakyang panghimpapawid. Si Dr. Naing Htut Aung, nagtitinda ng armas at direktor ng Gateways Hong Kong, ang namagitan sa pagbili. Umorder din ang Myanmar ng 16 JF-17 fighter na magkasamang ginawa ng China at Pakistan noong 2016, bagaman iniulat na kalaunan ay hindi na pinaandar ang karamihan sa mga naihatid dahil sa mga bitak sa istruktura at iba pang depekto.

Pinananatiling lumilipad ng Iranian fuel ang mga sasakyang panghimpapawid

Limitado rin ang kapasidad ng Myanmar na magpino ng gatong para sa abyasyon. Ayon sa mga ulat, humigit-kumulang 175,000 tonelada ang naihatid sa siyam na kargamento ng mga tanker mula sa lihim na armada ng Iran, mga sasakyang-dagat na ginagamit sa pagdadala ng kargamento sa mga malabong ugnayang pangkalakalan, mula Oktubre 2024 hanggang Disyembre 2025. Tinatayang kumita ang Iran ng humigit-kumulang $123 milyon mula sa kalakalang ito.

Sinuportahan ng gatong ang kampanya ng pambobomba na tumama sa mahigit 1,000 lokasyong sibilyan sa loob ng 15 buwang iyon. Naging pangunahing tagapagsuplay din ang Iran ng urea, isang pataba na ginagamit ng militar ng Myanmar sa paggawa ng mga bala.

Inilalarawan sa mga rekord ng pag-aangkat na sinuri ng grupong nagsasaliksik para sa mga aktibista na Justice For Myanmar ang anim na kargamentong may kabuuang mahigit 843,000 bariles at nagkakahalaga ng $109.5 milyon mula Disyembre 2024 hanggang Nobyembre 2025. Hindi pa natutukoy kung ilan sa mga kargamentong iyon ang kabilang din sa siyam na iniulat na paghahatid, kaya walang makukuhang pinagsamang kabuuang bilang ng mga kargamento.

Itinukoy sa mga rekord ang National Energy Prime Aviation Services, o NEPAS, bilang aktuwal na mamimili. Pinagsamang negosyo ang NEPAS ng Myanma Petrochemical Enterprise na kontrolado ng militar at ng pribadong grupong Asia Sun. Pinagsasama ng kaayusang ito ang isang negosyong pag-aari ng estado at isang pribadong negosyo sa iisang supply chain ng gatong para sa abyasyon.

Inilalarawan sa mga dokumento tungkol sa magkakahiwalay na pagbili ang paglalagay ng tatak na South African diesel sa gatong pang-abyasyon ng Iran. Saklaw ng isang kontratang nilagdaan noong Mayo 2025 ang 202,000 bariles at itinuro nitong ipadala ang bayad na $26 milyon sa account ng kumpanyang Thai na Tawan-Oil Trading sa Siam Commercial Bank. Walang naitalang kalakalan ng diesel sa pagitan ng South Africa at Myanmar noong 2025 sa datos ng kalakalan ng UN at impormasyon sa pagpapadala.

Ipinakikita ng pag-atake sa pamilihan ang pinsala sa mga tao

Ayon sa mga manggagawang tumutulong sa lugar, 50 katao ang namatay at 58 ang nasugatan sa airstrike noong Setyembre 28 sa isang pamilihan sa Kyauktaw, isang muog ng Arakan Army sa Rakhine State. Iniulat naman ng Arakan Army na 49 ang namatay at gayundin ang bilang ng mga nasugatan, kabilang ang 22 na nasa kritikal na kondisyon.

Ipinakikita ng pag-atake sa pamilihan ang panganib na kinakaharap ng mga sibilyan sa mga lugar na pinag-aagawan ng militar at mga armadong grupong oposisyon. Pinagsasama-sama ng mga pamilihan ang mga mangangalakal, mamimili at mga nagdadala ng pagkain, kaya nalalagay sa panganib ng kampanya mula sa himpapawid ang pang-araw-araw na gawaing pangkabuhayan.

Sinuri ng Myanmar Witness ang video na kuha sa himpapawid ng Kyauktaw sa mga sumunod na araw. Natukoy ng isang dalubhasa sa armas na ang isang sasakyang panghimpapawid ay kahawig ng Russian Yak-130 at ang isa pa ay kahawig ng JF-17. Batay sa tunog, tinaya ng dalubhasa na naghulog ang bawat isa ng kahit isang bomba. Itinala sa bidyo ang mga sumunod na paglipad na iyon; hindi natukoy sa pagsusuring iyon ang mga sasakyang panghimpapawid na responsable sa pag-atake sa pamilihan noong Setyembre 28.

Mga piyesa, bayad at parusa

Kailangan ng mga sasakyang panghimpapawid ang maintenance, mga pamalit na piyesa at pinansiya, bukod pa sa gatong. Nalaman ng Justice For Myanmar na humingi ng mga alok-presyo ang kumpanyang Malaysian na FJ Global sa mga internasyonal na tagapagsuplay para sa mga piyesa ng K-8W aircraft ng Myanmar, mga Orlan-10E drone ng Russia at ilang uri ng helicopter, kabilang ang Kamov Ka-28, Mi-17 at Mi-2.

Nakatanggap ang FJ Global ng pinansiya noong Pebrero 2026 mula sa Perbadanan Usahawan Nasional Berhad, isang kumpanyang Malaysian na suportado ng estado at pag-aari ng isang pundasyong pinamumunuan ni Punong Ministro Anwar Ibrahim. Inilalagay ng impormasyong ito ang isang institusyong pinansiyal ng Malaysia sa hanay ng mga komersiyal na network ng pagkuha ng kagamitang nagseserbisyo sa militar ng Myanmar.

May kapangyarihan na ang United States na magpatupad ng mga parusa laban sa kalakalan ng gatong para sa abyasyon. Noong Agosto 2023, naglabas ang Office of Foreign Assets Control ng Treasury Department ng pagpapasiya tungkol sa isang sektor, na nagpapahintulot ng mga parusa laban sa mga tao o kumpanyang sangkot sa sektor ng jet fuel ng Myanmar. Nagbibigay ang ganitong pagpapasiya ng legal na batayan para sa mga parusa; ang mga indibidwal na pagtatalaga naman ang tumutukoy sa mga partikular na target.

Dahil dito, mahalaga sa tugon ng internasyonal na komunidad ang mga kumpanyang nag-aayos ng mga kargamento, bayad at paghahatid. Maaaring makaapekto sa pagdating ng gatong sa mga sasakyang panghimpapawid ng militar ang mga aberya sa alinman sa mga bahaging iyon, samantalang nakatutulong ang patuloy na pagkuha nito para maipagpatuloy ang kampanya mula sa himpapawid sa kabila ng panggigipit sa pamahalaan.

Pinopondohan ng katiwalian ang digmaan at mas mahigpit na kontrol

Sinabi ni Currie na lumiit ang legal na ekonomiya ng Myanmar mula nang agawin ng militar ang kapangyarihan, habang lumawak naman ang ilegal na negosyo. Ayon sa kanya, umaasa ang mga opisyal ng militar sa mga network ng paboran, ilegal na bayad at mga aktibidad na saklaw ang lehitimong komersiyo, mga transaksiyong maluwag ang regulasyon at mga black market.

Ganito inilarawan ni Currie ang epekto ng pamamahala ng militar sa pangangasiwa sa ekonomiya:

Kapag sinubukan ng mga opisyal ng militar na patakbuhin ang isang ekonomiya, karaniwan ay hindi nila ito nagagawa nang maayos," sabi niya. "Sa Myanmar, talagang napakasama ng ginagawa nila rito.

Kabilang sa mga gawaing inilarawan niya ang pagkita mula sa pagkakaiba-iba ng halaga ng palitan, paghingi ng bahagi sa mga negosyo at pangongolekta ng komisyon mula sa mga magsasaka sa mas matataas na antas ng supply chain ng pagkain at agrikultura. Ang pagkita mula sa pagkakaiba-iba ng halaga ng palitan ay nangangahulugan ng pagkakakitaan ang pagkakaiba ng mga palitan ng salapi. Kapag kontrolado ang pagkuha ng mas paborableng halaga, maaaring makinabang ang mga taong may opisyal na koneksiyon nang higit kaysa sa karaniwang mga negosyo.

Para sa mga magsasaka at mangangalakal, inaalis ng mga hinihinging bayad ang perang kailangan sa kabuhayang naaantala na ng digmaan. Para naman sa mga awtoridad, sinabi ni Currie, nakatutulong ang mga nalikom na ito na tustusan ang mga operasyon ng pamahalaan, kagamitang militar at mga sistemang ginagamit sa pagsubaybay sa mga tao.

Inilarawan din ni Currie kung paano ginamit ang pera sa mga teritoryong hawak ng mga awtoridad:

"Ginamit din nila ang mga pondong ito upang pagbutihin ang kanilang kakayahan sa pagsubaybay at pagpupulis sa loob ng teritoryong kontrolado pa nila, na humigit-kumulang kalahati ng bansa," sabi niya.

Bakit ikinababahala ng imbestigador ng UN ang pakikipag-ugnayang diplomatiko

Sinaway ng mga kasapi ng Association of Southeast Asian Nations ang militar ng Myanmar matapos agawin nito ang kapangyarihan noong 2021, ngunit kamakailan ay tila mas bukas na sa mas mainit na ugnayan ang ilang pamahalaan sa rehiyon. Sinabi ni Currie na nagaganap ang pakikipag-ugnayan nang walang hinihinging kongkretong pagbabago sa asal ng pamahalaan.

Tiyak ang mga prayoridad na iminungkahi niya: bawasan ang karahasan, palayain ang mga bilanggong pulitikal at itaguyod ang mga usapang pangkapayapaan na kinasasangkutan ng lahat ng panig. Makaaapekto ang mga hakbang na ito sa mga taong nahaharap sa airstrike, mga pamilyang naghahanap sa mga nakakulong nilang kaanak at mga komunidad sa mga lugar na kontrolado ng magkakalabang panig.

Ayon sa Assistance Association for Political Prisoners, isang independiyenteng grupong tagasubaybay, mahigit 32,000 katao na ang ikinulong mula nang agawin ang kapangyarihan, kabilang si Suu Kyi. Hindi bababa sa 15,000 ang nananatiling nakakulong. Binibilang ng unang bilang ang mga ikinulong sa panahong ito; inilalarawan naman ng ikalawa ang kasalukuyang bilang ng mga nakakulong.

Nababahala si Currie na maaaring magpatuloy ang pakikipag-ugnayang diplomatiko habang nananatiling may akses ang militar sa mga armas, pera at mga kasangkapan para sa pagkontrol sa loob ng bansa. Inilalagay ng panawagan niya sa sentro ng anumang pagtatangkang ibalik ang ugnayan sa mga awtoridad ang mga pagbabagong nararanasan ng mga sibilyan.

Maaaring magdulot ng panibagong panganib sa mga Rohingya ang pasya ng korte

Pinag-iingat ni Currie laban sa posibleng karahasan sakaling magpasya ang International Court of Justice na nagkasala ang Myanmar ng genocide o nabigo itong pigilan iyon sa pagsupil ng militar noong 2017 sa mga Rohingya, isang minoryang Muslim. Sinusuri ng korte ang pananagutang legal sa pagitan ng mga estado, kabilang ang mga obligasyon sa ilalim ng Genocide Convention.

Sinabi ni Nick Koumjian, pinuno ng UN Independent Investigative Mechanism for Myanmar, na nakakita siya ng mga ulat na nais maglabas ng pasya ang mga hukom sa taong iyon, at nabanggit ang Oktubre. Inaasahan niyang magbibigay muna ng abiso ang korte. Walang kinumpirmang petsa ng pasya sa mga pahayag niya.

Sinabi ni Currie na nagiging mas aktibo online at sa mga larangang pampolitika na kontrolado ng mga awtoridad ang mga grupong nagkakalat ng mapanirang pananalita at nang-uudyok laban sa mga minorya. Itinuro niyang maaaring maging puntirya ang mga komunidad na hindi Budista at mga taong hindi kabilang sa nakararaming grupong etnikong Bamar, kabilang ang mga Rohingya.

Ganito inilarawan ni Currie ang aktibidad na napansin niya:

"Nakakakita ako ng ilang palatandaan sa Myanmar na nagiging higit na aktibo online ang mga grupong responsable sa mapanirang pananalita at pag-uudyok ng karahasan laban sa mga minoryang hindi Budista at hindi Bamar, kabilang ang mga Rohingya," sabi niya.

Nagaganap ang babalang ito sa gitna ng mahabang kasaysayan ng pagtatakwil. Nakatulong ang pagkawala ng mga dokumento ng pagkamamamayan ng mga Rohingya upang mawala ang kanilang akses sa pakikilahok sa politika, habang naaapektuhan din ng mga paghihigpit sa dokumentasyon ang pag-aaral, trabaho, paglalakbay at pangangalagang medikal. Hinimok ni Currie ang lahat ng bansa na masusing subaybayan ang sitwasyon habang papalapit ang pasya ng korte.

Mahahalagang Punto

• Inakusahan ng imbestigador ng UN na si Kelley Currie ang militar ng Myanmar ng sadyang pag-atake sa mga sibilyan upang takutin silang sumuko.
• Naitala ng Tanggapan ng UN para sa Karapatang Pantao na hindi bababa sa 982 sibilyan ang napatay sa mga airstrike ng militar noong 2025, kabilang ang 232 bata.
• Tumutulong panatilihin ang kampanya mula sa himpapawid ang mga sasakyang panghimpapawid ng Russia at China, gatong mula Iran at mga dayuhang network ng pagkuha ng kagamitan.
• Sinabi ni Currie na pinopondohan ng katiwalian ang mga pagbili ng militar, pagsubaybay at pagpupulis sa mga teritoryong kontrolado ng mga awtoridad.
• Nananatiling nakakulong ang hindi bababa sa 15,000 bilanggong pulitikal, ayon sa Assistance Association for Political Prisoners.
• Nagbabala si Currie sa posibleng karahasan laban sa mga minorya bago ang inaasahang pasya ng International Court of Justice tungkol sa mga Rohingya.