Bumisita sa Myanmar ang sugo ng ASEAN sa Oktubre 28–29 habang wala pang katiyakan ang pag-access kay Suu Kyi

Misiyong nakatuon sa tulong at pag-access

Bibisita si Philippine Foreign Secretary Maria Theresa Lazaro sa kabisera ng Myanmar na Naypyidaw sa Oktubre 28 at 29 bilang espesyal na sugo ng ASEAN. Nakatakdang talakayin ang humanitarian assistance, ngunit wala pang kumpirmadong pahintulot na makipagkita siya sa dating pinunong sibilyan na si Aung San Suu Kyi, na nakakulong. Ilang araw bago ang pagbisita, nakausap ni Suu Kyi ang kanyang anak sa unang pagkakataon sa mahigit limang taon.

Inihayag ni Thai Foreign Minister Sihasak Phuangketkeow ang biyahe sa Bangkok noong Martes at sinabing inaayos pa ang mga detalye. Inaasahang tatalakayin ni Lazaro ang humanitarian aid sa matataas na opisyal at mag-uulat sa mga foreign minister ng ASEAN sa Maynila bago magpulong ang mga lider ng bloc.

Paulit-ulit nang sinikap ng Pilipinas, na hahawak sa umiikot na pamumuno ng ASEAN sa 2026, na makausap si Suu Kyi ngunit hindi nagtagumpay. Dahil nakakulong siya, nagiging kongkretong usapin ito sa misyon: hinihiling ng planong pangkapayapaan ng ASEAN na makipagkita ang sugo sa lahat ng kinauukulang panig, habang patuloy namang kinokontrol ng mga awtoridad ng Myanmar ang pakikipag-ugnayan sa lider na pinatalsik sa kudeta noong Pebrero 2021.

Mga tatalakayin ni Lazaro

Sinabi ni Lazaro noong Hulyo na balak niyang bumisita sa Myanmar ngayong taon upang palawakin ang pag-access sa humanitarian assistance. Kaya nakatuon ang mga planong pag-uusap sa isang praktikal na gawain: pagtiyak ng mga kaayusang magpapahintulot na makarating ang tulong sa mga taong apektado ng digmaang sibil na sumiklab matapos agawin ng militar ang kapangyarihan.

Inilarawan ni Sihasak, na nagsalita kasama ang kanyang katapat na opisyal mula sa Malaysia, ang pagbisita bilang pagkakataong makapag-uwi ng mga resulta para sa panrehiyong bloc. Sinabi niya:

Pupunta siya roon bilang espesyal na sugo ng ASEAN, at umaasa kaming magkakaroon ng magandang pag-unlad at ilang resulta siyang maiuulat kapag nagpulong ang mga foreign minister ng ASEAN sa Maynila bago ang ASEAN Summit.

Ikinakabit ng ASEAN, ang Association of Southeast Asian Nations, ang paglahok ng Myanmar sa pinakamataas na antas ng mga pulong nito sa pag-usad tungo sa pagwawakas ng krisis. Bilang kinatawan ng bloc ang biyahe ni Lazaro, kaya may layuning panrehiyon ang kanyang mga pag-uusap, bukod sa karaniwang talakayan ng Pilipinas at Myanmar.

Ang limang pangakong pinagbabatayan ng pagbisita

Pinagtibay ng mga lider ng ASEAN ang Five-Point Consensus noong Abril 2021, dalawang buwan matapos ang kudeta. Iniuugnay nito ang pagwawakas ng karahasan sa mga usapang pampolitika, pamamagitan at tulong pantao. Kabilang sa limang pangako nito ang:

• Agarang pagtigil sa karahasan at pagpipigil ng lahat ng panig.
• Makabuluhang diyalogo ng lahat ng kinauukulang panig upang makahanap ng mapayapang solusyon.
• Pagpamagitan na pangungunahan ng espesyal na sugo ng tagapangulo ng ASEAN, sa tulong ng kalihim-panlahat ng ASEAN.
• Paghahatid ng tulong pantao sa pamamagitan ng AHA Centre, ang panrehiyong lupon ng ASEAN para sa koordinasyon sa mga sakuna.
• Pagbisita ng espesyal na sugo at isang delegasyon upang makipagkita sa lahat ng kinauukulang panig.

Dahil sa mga pangakong ito, bahagi mismo ng misyon ang tanong kung sino ang maaaring makausap ni Lazaro. Tinutugunan ng mga talakayan sa mga opisyal ng pamahalaan ang isang bahagi ng proseso; hinihiling din ng plano ang pakikipag-ugnayan sa magkakaibang panig ng sigalot sa politika.

Kaunti lamang ang nagawa ng pamunuan ng militar ng Myanmar upang matugunan ang mga pangunahing hinihingi ng kasunduan, kaya hindi pinasasali ng ASEAN ang mga lider nito sa pinakamataas na antas ng mga pulong. Sinabi ni Lazaro noong Hulyo na malayo pa ang pagbabalik nila at nilalayong bumuo ng ASEAN ng mga pamantayan, o tiyak na mga sukatan kung saan masusuri ang pagpapatupad ng kasunduan.

Tinututulan ng Myanmar ang balangkas ng ASEAN

Noong Hulyo, nagpasa ng mosyon ang parliyamento ng Myanmar, na dominado ng mga tagasuporta ng militar, upang tanggihan ang Five-Point Consensus bilang pakikialam sa mga panloob na usapin. Ipinangatwiran nitong hindi angkop ang plano sa kasalukuyang kalagayang pampolitika ng bansa.

Tinuligsa rin ng Foreign Ministry ng Myanmar ang paraan ng paglalabas ng kasunduan. Sinabi ng ministeryo na ikinabit ito sa pahayag ng tagapangulo ng ASEAN nang hindi muna ipinabatid o ipinamahagi sa Myanmar ang burador, at tinukoy ito bilang Five-Point Statement. Ayon dito, ipinaabot ni Foreign Minister Tin Maung Swe ang posisyon ng pamahalaan sa impormal na pulong ng ASEAN sa Bangkok noong Hulyo 12.

Patuloy namang kinikilala ni Lazaro ang consensus bilang pangunahing dokumento ng ASEAN para sa mga talakayan sa Myanmar. Dahil sa hindi pagkakasundo, nagsisikap ang sugo na makamit ang pag-unlad sa ilalim ng balangkas na hayagang tinututulan ng mga awtoridad ng Myanmar. Kaya magiging mahalaga ang kongkretong mga kaayusan para sa tulong at pakikipag-ugnayan sa mga personalidad sa politika kapag tinasa ng mga minister ang pagbisita.

Bakit mahalaga ang pakikipagkita kay Suu Kyi

Walongpu't isa na si Suu Kyi at nakakulong mula nang patalsikin ng mga sundalo ang kanyang pamahalaan ng National League for Democracy noong Pebrero 1, 2021. Sinabi ng isang opisyal ng NLD na nagsisilbi siya ng 18-taong sentensiya matapos ibaba mula sa orihinal na kabuuang 33 taon. Itinatakwil ng kanyang mga tagasuporta ang mga hatol bilang udyok ng politika.

Una nang humiling ang Pilipinas ng maikling pakikipagkita para sa sugo nito, ngunit tumanggi ang mga awtoridad ng Myanmar. Matapos makipagkita si Suu Kyi sa isang kinatawan ng International Committee of the Red Cross noong Agosto, ang una niyang isinapublikong pakikipagkita sa isang dayuhang opisyal mula nang maganap ang kudeta, inulit ng Maynila ang kahilingan at nanawagan para sa ganap at walang pasubaling paglaya niya.

Kung matutuloy ang pagpupulong, maririnig ni Lazaro nang direkta ang pananaw ng isang pangunahing personalidad sa politika na halos naputol ang pakikipag-ugnayan sa labas. Saklaw din ng mas malawak na mandato ng sugo ang iba pang panig na sangkot sa sigalot, kaya isang bahagi lamang ng mas malawak na panawagan para sa inklusibong mga pag-uusap ang kalagayan ni Suu Kyi.

Pinalaya mula sa bilangguan si Win Myint, ang pangulong ikinulong kasama niya noong 2021, sa amnestiya noong Abril 17 para sa Bagong Taon ng Myanmar. Nanatili siya mula noon sa ilalim ng mahigpit na pagmamanman, na nagpapakita kung paanong maaaring magpatuloy ang mga paghihigpit sa mga dating lider sibilyan kahit nakalaya na sila sa bilangguan.

Bihirang tawag na nagbigay ng kaunting kapanatagan sa anak

Nakausap ni Kim Aris ang kanyang ina noong Oktubre 22 sa pamamagitan ng tawag sa telepono na isinaayos sa embahada ng Myanmar sa London. Nakatira siya sa Britain at mahigit limang taon na silang hindi nag-uusap. Sinabi niyang medyo malusog pakinggan ang kanyang ina, bagaman patuloy siyang nag-aalala sa kalagayan nito.

Ikinuwento ni Aris ang impresyon niya sa pisikal at mental na kalagayan ng kanyang ina matapos ang pag-uusap:

Malinaw na maayos pa rin ang kanyang pag-iisip, at malakas naman ang tunog niya sa pisikal na kalagayan.

Inilarawan din ng anak ni Suu Kyi ang matinding pagkakahiwalay nito sa iba. Ayon sa kanya, naniniwala siyang kakaunti o wala itong pakikipag-ugnayan sa sinumang hindi kabilang sa militar o pulisya, at wala itong access sa mga pahayagan, radyo at telebisyon. Ikinatuwa niya ang pag-uusap ngunit sinabi rin niyang bahagi ng kampanya sa relasyon sa publiko ng mga lider ng Myanmar ang imbitasyon.

Sinabi ni Aris na hindi siya magkakaroon ng regular na pagkakataong makausap ang kanyang ina. Nagbibigay ng personal na bigat sa diplomatikong usapin ang kanyang salaysay: isang tawag sa telepono matapos ang mahigit limang taon na hindi niya nakakausap ang kanyang ina. Kabilang sa mga naunang pangamba tungkol sa pagkakahiwalay at kalusugan niya ang kawalan ng kakayahan ng pamilya na dalawin siya o tiyakin ang kanyang kalagayan.

Hiling na mga damit at hindi isiniwalat na tirahan

Naiulat na humiling si Suu Kyi ng 20 kasuotan mula sa kanyang tahanan sa 54 University Avenue sa Yangon. Isinalaysay ng isang opisyal ng NLD na hindi nagpabanggit ng pangalan ang kahilingan, habang sinabi naman ng isang taong malapit sa Naypyidaw Prison na inatasan ang dating mga tauhan ni Suu Kyi na ipadala ang mga gamit na hiniling niya.

Mahalaga kay Suu Kyi ang bahay sa Yangon dahil doon siya nanirahan nang humigit-kumulang 15 taon habang naka-house arrest sa mga naunang panahon ng pamamahala ng militar. Ang kasalukuyang kahilingan para sa mga damit ay tungkol sa mga gamit na ipapadala mula sa bahay na iyon patungong Naypyidaw.

Hindi pa malinaw ang eksaktong lugar at mga kondisyon ng pagkakadetine niya. Hindi pa napatutunayan nang malaya ang ulat na inilipat siya sa house arrest noong Abril 30. Naniniwala si Aris na nasa isang tirahan siya sa hindi isiniwalat na lokasyon sa Naypyidaw, ngunit sinabi niyang wala siya sa bilangguan o naka-house arrest at hindi rin nakatira sa sarili niyang bahay.

Naglabas ang mga awtoridad ng Myanmar noong Oktubre 19 ng mga litratong nagpapakita sa mga opisyal na naghahatid ng mga aklat at liham mula kay King Charles III ng Britain. Sumunod ang paghahatid ng mga aklat ng hari sa pagbisita ng Red Cross noong Agosto. Pinuna ni Aris ang mga ganitong kontroladong pagpapakita habang nananawagan para sa tuluy-tuloy na pakikipag-ugnayan at paglaya ng kanyang ina.

Pagkakataong diplomatiko bago ang pulong sa Maynila

Naghahangad ang pamunuan ng Myanmar ng mas malawak na pagtanggap sa rehiyon habang nagpapakilalang sibilyang pangulo si Min Aung Hlaing, ang pinuno ng militar na nanguna sa kudeta. Patuloy ang ilang direktang pakikipag-ugnayan ng mga miyembro ng ASEAN, habang pinananatili ang mga paghihigpit sa paglahok sa pinakamataas na antas ng mga pulong nito.

Tumulong ang Thailand sa pagsasaayos ng pulong noong Hulyo 12 sa Bangkok kasama ang foreign minister ng Myanmar. Pinatuloy din ng Malaysia si Min Aung Hlaing noong Oktubre 7 at 8, at sinuportahan ni Punong Ministro Anwar Ibrahim ang pagsisikap na mapalawak ang paglahok ng Myanmar sa ASEAN.

Pinagsama sa mga pag-uusap sa Malaysia ang diplomasya at negosasyon hinggil sa pagpapauwi sa mga mamamayan ng Myanmar. Sinabi ng Malaysia na nakapagpauwi ito ng 10,493 katao sa taong iyon hanggang Oktubre 8. Nagbabala ang mga grupo para sa karapatang pantao na maaaring maharap ang mga umuuwi sa pag-uusig, sapilitang pagpapasundalo o iba pang pang-aabuso.

Bahagi ng mas malawak na pakikipag-ugnayang ito ang misyon ni Lazaro, ngunit nakatali pa rin sa planong pangkapayapaan ang mga kondisyong inilatag ng ASEAN. Magbibigay ang mga iminungkahing pamantayan ni Lazaro sa mga minister ng tiyak na mga sukatan para suriin ang pag-unlad, sa halip na umasa lamang sa mga pagbisita, pulong o katiyakan.

Pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari

Kasunod ang pagbisita sa Oktubre ng ilang buwang limitado ang pakikipag-ugnayan kay Suu Kyi at pinagtatalunang diplomasya tungkol sa puwesto ng Myanmar sa ASEAN. Kabilang sa mahahalagang pangyayari ang:

• Pebrero 1, 2021: Inagaw ng militar ang kapangyarihan at ikinulong si Suu Kyi at iba pang lider sibilyan.
• Abril 2021: Pinagtibay ng mga lider ng ASEAN ang Five-Point Consensus.
• Hulyo 12, 2026: Dumalo ang foreign minister ng Myanmar sa impormal na mga pag-uusap kasama ang mga katapat niya sa ASEAN sa Bangkok.
• Hulyo 2026: Inihayag ni Lazaro ang planong bumisita sa Myanmar at tinalakay ang mga pamantayan para ipatupad ang consensus.
• Agosto 2026: Nakipagkita si Suu Kyi sa isang kinatawan ng Red Cross.
• Oktubre 19, 2026: Naglabas ang Myanmar ng mga larawan ng paghahatid ng mga aklat at liham mula kay King Charles.
• Oktubre 22, 2026: Nakausap ni Aris ang kanyang ina sa unang pagkakataon sa mahigit limang taon.
• Oktubre 28–29, 2026: Nakatakdang bumisita si Lazaro sa Naypyidaw bago mag-ulat sa mga minister sa Maynila.

Ang susunod na hakbang sa rehiyon ay ang ulat ni Lazaro sa mga foreign minister ng ASEAN bago ang summit ng mga lider. Para sa mga nangangailangan ng tulong, makikita sa praktikal na resulta kung nagbubukas ang pagbisita ng access para sa tulong. Para sa mga nakakulong na personalidad sa politika at kanilang mga pamilya, nananatiling agarang alalahanin ang pakikipagkita sa sugo at tuluy-tuloy na pakikipag-ugnayan sa labas.

Mahahalagang Punto

• Nakatakdang bumisita sa Naypyidaw sa Oktubre 28 at 29 si Maria Theresa Lazaro, sugo ng ASEAN, upang talakayin ang humanitarian assistance.
• Wala pang kumpirmadong pakikipagkita kay Aung San Suu Kyi matapos tanggihan ang paulit-ulit na kahilingan ng Pilipinas.
• Hinihiling ng Five-Point Consensus ng ASEAN ang pagtigil sa karahasan, inklusibong diyalogo, tulong at pag-access ng sugo sa lahat ng kinauukulang panig.
• Tinutulan ng mga awtoridad ng Myanmar ang consensus, habang naghahanap ang ASEAN ng mga pamantayan para masukat ang pagsunod dito.
• Nakausap ni Suu Kyi ang kanyang anak noong Oktubre 22. Sinabi nitong malakas pakinggan ang kanyang ina ngunit nananatili itong lubhang hiwalay sa iba.
• Inaasahang mag-uulat si Lazaro tungkol sa pagbisita sa mga foreign minister ng ASEAN sa Maynila bago ang summit ng mga lider.