Kinansela ng Nepal ang Rs16 Bilyong Tender para sa Sunkoshi Marin sa Gitna ng mga Paratang ng Pamumulitikang Panggigipit

Natapos na ang lagusan, ngunit naghihintay matapos kanselahin ang tender

Kinansela ng Nepal ang tender na nagkakahalaga ng humigit-kumulang Rs16 bilyon para sa dam at powerhouse ng Sunkoshi Marin Diversion Multipurpose Project, ilang araw bago nakatakdang buksan ang mga pinansiyal na panukala ng tatlong kwalipikadong bidder. Nagbabantang magdulot ang desisyon ng panibagong pagkaantala sa proyektong nilalayong magpatubig sa 122,000 ektarya ng sakahan sa limang distrito sa timog at lumikha ng 31.07 megawatts ng kuryente.

Kasunod ang pagkansela sa umano'y pagdetine kay Department of Water Resources and Irrigation Director General Dinesh Rajauria at project director Krishna Prasad Rijal. Ayon sa mga pulis at sanggunian sa ministeryo, iginiit umano ng mga opisyal na kaugnay ng Secretariat ni Prime Minister Balendra Shah na ihinto ang proseso ng pagkuha matapos bumagsak sa teknikal na pagsusuri ang mga kumpanyang pinapaboran ng mga taong malapit sa Secretariat.

Iba naman ang paliwanag ni Infrastructure Minister Sunil Lamsal. Sinabi niyang may reklamong kumuwestiyon kung sumusunod ang tender sa mga bagong tuntunin sa pagkuha at iginiit na maaaring magdulot ng karagdagang Rs2 bilyon hanggang Rs3 bilyon na gastos sa estado ang pagpapatuloy ng proseso. Aniya, ipinaalam lamang niya sa mga administrador ng distrito na dapat ipadala sa Kathmandu ang mga opisyal.

May agarang praktikal na epekto ang alitan: hindi magagamit sa operasyon ang natapos na lagusan ng proyekto para magdaloy ng tubig hangga't hindi handa ang dam. Patuloy na maghihintay sa sistema ng irigasyon ang mga magsasaka sa Bara, Rautahat, Sarlahi, Mahottari at Dhanusha, habang nagpapasya ang pamahalaan kung paano muling sisimulan ang proseso ng pagkuha.

Ano ang nangyari bago ang pagkansela?

Nag-anyaya ang proyekto ng mga internasyonal na bid noong Hunyo 8 at nagtakda ng 30 araw para sa pagsusumite. Anim na kumpanya o joint venture ang lumahok para sa dam, powerhouse at mga kaugnay na estruktura. Tatlong bidder ang natira matapos ang teknikal na pagsusuri, at nakatakdang buksan ang kanilang mga pinansiyal na panukala sa Lunes, Kartik 16.

Ayon sa mga sanggunian ng pulisya, kinuha sina Rajauria at Rijal mula sa Siraha at Sindhuli noong Kartik 12 at dinala sa Office of the Prime Minister and Council of Ministers. Iniulat na pinalaya sila kinabukasan ng gabi. Ayon sa mga sanggunian, kinuha si Rajauria nang walang warrant of arrest at pumayag siyang kanselahin ang tender bago siya palayain.

Inilathala noong Sabado sa pahayagang Gorkhapatra ang abiso ng pagkansela. Kinumpirma ni project engineer Ashok Raj Gautam na nagmula sa departamento ang tagubilin, habang iniwan niya sa kagawaran ang susunod na desisyon sa proseso ng pagkuha.

Ganito inilarawan ni Gautam, isang senior divisional engineer na nagtatrabaho sa proyekto, ang desisyon:

Kinansela ang kontrata alinsunod sa tagubilin ng Department of Water Resources and Irrigation. Kailangang magpasya ang departamento kung mag-aanyaya ng panibagong mga bid o gagawa ng ibang hakbang.

Nasa Thailand si Energy, Water Resources and Irrigation Minister Birajbhakta Shrestha at dumadalo sa isang pagtitipon ng United Nations tungkol sa enerhiya nang maganap ang pagkansela. Sinuportahan niya ang pagpapatuloy ng tender. Pagkaraan, umiwas siya sa masusing komento at sinabing ipinapalagay niyang may mabuting dahilan ang Prime Minister's Office at dapat maging malinaw ang gawain ng pamahalaan.

Sinu-sino ang mga kwalipikadong bidder, at bakit ito mahalaga?

Pumasa sa paunang teknikal na pagsusuri ang China International Water & Electric Corporation, ang joint venture ng ANENG-RCC at ang Sinohydro Corporation. Sinusuri sa teknikal na pagsusuri kung natutugunan ng mga bidder ang mga kinakailangan gaya ng kaugnay na karanasan, kakayahang pinansiyal at kapasidad na isagawa ang trabaho bago isaalang-alang ang kanilang mga presyo.

Nagmula naman sa SIL-KC Construction-Phewa joint venture, Songda-Kalika Construction joint venture at CREGC-SWDCC joint venture ang tatlong hindi nagtagumpay na bid. Sumulat sa proyekto ang ilang hindi nagtagumpay na kumpanya upang humingi ng mga dahilan kung bakit hindi sila napili. Inamin ng kinatawan ng isa sa mga ito na nagsampa siya ng reklamo kay Lamsal.

Kaya kapwa may kinalaman ang mga paratang sa kompetisyon ng mga kontratista at sa asal ng mga opisyal ng pamahalaan. Inilarawan ng mga sanggunian ang mga ugnayang pampolitika sa paligid ng magkatunggaling bidder, samantalang ipinresenta ni Lamsal ang pakikialam bilang pagtatangkang protektahan ang pondo ng publiko sa pamamagitan ng pagsunod sa binagong mga tuntunin.

Iginigiit ng pamahalaan na makatitipid ito, ngunit kinukuwestiyon ng mga abogado ang legal na batayan

Sinabi ni Lamsal na nakatanggap ang Prime Minister's Office ng reklamo mga sampung araw bago ang pagkansela, na nagsasabing hindi sumunod ang tender sa mga bagong regulasyon sa pagkuha. Katumbas ng humigit-kumulang 12.5 porsiyento hanggang 18.75 porsiyento ng tinatayang Rs16 bilyong halaga ng tender ang tantiya niyang posibleng pagkalugi na Rs2 bilyon hanggang Rs3 bilyon. Malaki ang ipinahihiwatig na matitipid, ngunit hindi siya nagbigay ng kalkulasyon na magpapaliwanag sa halagang ito.

Binanggit sa abiso ng pagkansela ang Section 3(2) ng Public Procurement Act ng Nepal. Kinuwestiyon ng abogadong si Semanta Dahal at dating kalihim sa urban development na si Maniram Gelal ang pagpili rito at sinabing tumutukoy ang probisyon sa legal na balangkas na namamahala sa pagkuha, sa halip na magbigay sa ahensiyang nagsasagawa ng pagkuha ng sarili nitong kapangyarihang magkansela ng tender.

Sinabi nina Dahal at Gelal na inilalatag sa Section 26 ang awtoridad at mga batayan para sa pagkansela. Kabilang sa mga batayang tinalakay nila ang kawalan ng mga bid na tumutugon sa mga kinakailangan, kawalan ng kakayahang magtapos ng kasunduan, mga presyong lampas sa tantiya ng gastos, o pasiya na hindi na kailangan ang konstruksiyon o mga serbisyo.

Ang sentro ng kanilang punto ay dapat ilahad ng mga opisyal ang makatotohanan at legal na mga dahilan ng paghinto sa proseso. Sinabi ni Gelal na maaaring suriin ng isang lupon para sa pagrepaso o ng hukuman kung lumabag sa batas ang proseso ng pagkuha, samantalang dapat gamitin ng tanggapan ng proyekto ang kaugnay na probisyon sa pagkansela kung kanselahin nito ang sarili nitong tender.

Hindi pa inilalahad sa publiko ng Secretariat ng Punong Ministro ang eksaktong pagkukulang na naging dahilan ng pakikialam nito. Hindi rin inanunsiyo ng departamento kung mag-aanyaya ito ng mga bagong bid, magbabago sa tender o gagawa ng ibang hakbang. Tutukuyin ng mga desisyong iyon kung gaano karaming gawain ang kailangang ulitin.

Paano makaaapela ang mga tinanggihang bidder sa pagsusuri

Nagtatakda ang sistema ng pagkuha ng Nepal ng pormal na paraan para sa mga kumpanyang hindi nasisiyahan sa mga pasiya tungkol sa tender. Maaaring humiling ng pagrepaso ang mga bidder sa Public Procurement Review Committee at, kung kinakailangan, kuwestiyunin sa hukuman ang mga desisyon. Wala pang naihahaing reklamo sa komite tungkol sa tender na ito sa panahong tinutukoy.

Binatikos ng inhinyerong si Laxman KC ang umano'y paggamit ng pananakot laban sa mga opisyal. Sinabi niyang dapat dumaan sa mga pamamaraan ng pagrepaso o sa hukuman ang mga kumpanyang hindi nasisiyahan sa teknikal na pagsusuri, at nagbabala siyang maaaring masayang ang gastos ng mga bidder at maantala nang ilang taon ang isang pambansang proyektong prayoridad kung kakanselahin ang isang internasyonal na tender sa huling yugto nito.

Lumampas sa Rs5 bilyong hangganang itinakda para sa internasyonal na bidding sa ilalim ng mga regulasyon sa pagkuha ang proyekto. Maaaring lumahok ang mga dayuhang kumpanya kasama ang mga Nepaling katuwang. Kabilang din sa alitan ang iniulat na kagustuhang bigyang-priyoridad ang lokal na pakikilahok, kabilang ang dagdag na puntos sa pagsusuri at mga allowance sa presyo para sa mga kwalipikadong pakikipagsosyo.

Naaapektuhan ng mga priyoridad na iyon ang paghahambing sa mga kwalipikadong alok. Sa kasong ito, natapos ang proseso bago buksan ang mga pinansiyal na panukala kaya nakasentro ang agarang alitan sa legalidad ng pagkansela at sa pagtrato sa mga bidder na nakapasa na sa mga teknikal na kinakailangan.

Kinakaharap ng administrasyon ni Shah ang mga paratang na ito matapos mahubog ang kampanya nito sa halalan ng mga panawagan para sa mas malinis na pamahalaan. Kasunod ng kilusang Generation Z laban sa korupsiyon at pribilehiyong pampolitika ang landslide na panalo niya sa halalan noong Marso. Iniuugnay ng alitan sa pagkuha ang mga pangakong iyon sa isang desisyong may kinalaman sa bilyun-bilyong rupee at sa pagtrato sa mga opisyal ng publiko.

Malaki na ang naiatraso ng dating kontratista

Nakuha ng Patel-Raman JV, pakikipagsosyo ng India's Patel Engineering at Nepal's Raman Construction, ang naunang kontrata noong Enero 2023 sa halagang humigit-kumulang Rs14.08 bilyon, kasama ang buwis. Lumipas na ang humigit-kumulang 60 porsiyento ng panahon ng kontrata habang nasa 10 porsiyento pa lamang ang aktuwal na progreso.

Tinatayang Rs16 bilyon ang halaga ng kapalit na tender, humigit-kumulang Rs1.92 bilyon na mas mataas kaysa sa naunang kontrata, o pagtaas na mga 14 porsiyento. Magkaibang sukatan ang tantiya at ang halagang iginawad sa kontrata, ngunit ipinakikita ng mga bilang ang laki ng proseso ng pagkuha na muling sisimulan matapos alisin ang orihinal na kontratista.

May magkakaibang petsa sa kronolohiya ng pagwawakas. Itinatakda ng salaysay tungkol sa mga paglilitis sa hukuman sa Nobyembre 11, 2025 ang pasiya ng pagwawakas, kasunod ng abiso sa kontratista; itinatakda naman ng naunang ulat tungkol sa proyekto ang pagwawakas sa Mangsir 8, 2082. Pareho nilang inilalarawan ang iisang suliranin: hindi nagbunga ng sapat na progreso sa konstruksiyon ang paulit-ulit na mga babala.

Kuwinestiyon ng Patel-Raman ang desisyon sa Korte Suprema noong Nobyembre 25, 2025. Kinabukasan, naglabas si Justice Tek Prasad Dhungana ng pansamantalang utos na humarang sa pagpapatupad ng pagwawakas at pagsamsam sa mga garantiya sa bangko. Binawi ng hukuman ang utos noong Pebrero 9 at pinahintulutan ang pamahalaan na magpatuloy.

Ipinakikita ng pagkakasunod-sunod ng mahahalagang pangyayari kung paano umabot sa panibagong paghinto sa proseso ng pagkuha ang proyekto:

• Enero 2023: Nakuha ng Patel-Raman JV ang kontrata para sa dam at mga kaugnay na estruktura.
• Mayo 2024: Nagtagpo ang mga dulo ng paghuhukay sa lagusan ng paglilihis ng tubig.
• Agosto 27, 2025: Natapos ang mga huling gawain sa lagusan.
• Nobyembre 2025: Nauwi sa pagwawakas ng kontrata at paglilitis sa hukuman ang naunang kasunduan.
• Pebrero 9: Inalis ng Korte Suprema ang pansamantalang paghihigpit nito sa pagwawakas ng kontrata.
• Hunyo 8: Nag-anyaya ang proyekto ng mga bid para sa kapalit na kontrata.
• Kartik 16: Nakatakdang buksan ang mga pinansiyal na panukala, ngunit itinigil ng pagkansela ang hakbang na iyon.

Pagkaraan, inilagay ng Public Procurement Monitoring Office sa blacklist nang tatlong taon ang Patel-Raman, kaya hindi ito maaaring kumuha ng mga bagong pampublikong kontrata sa panahong iyon, bagama't maaari nitong ipagpatuloy ang mga kasalukuyang proyekto.

Bilyon-bilyong garantiya at panibagong pakikialam na kinukuwestiyon

Nakatanggap ang naunang kontratista ng humigit-kumulang Rs2.14 bilyon na bayad, katumbas ng mga 15 porsiyento ng halaga ng kontrata. Malaki rin ang mga halagang saklaw ng mga garantiya nito: Rs2.4 bilyon na performance security at Rs1.2 bilyon na garantiya para sa paunang bayad.

Inilarawan sa orihinal na ulat tungkol sa proyekto na sinamsam ang buong Rs3.6 bilyon. Sinabi naman sa sumunod na ulat pinansiyal na nabawi ang Rs1.2 bilyong paunang bayad ngunit hindi pa nakokolekta ang Rs2.4 bilyong performance guarantee. Mahalaga ang pagkakaibang ito sa pagtukoy kung magkano na talaga ang nabawi ng pamahalaan.

Nagbibigay ng pinansiyal na proteksiyon sa pamahalaan ang performance guarantee kung hindi tutuparin ng kontratista ang mga obligasyon nito. Pinoprotektahan naman ng garantiya sa paunang bayad ang perang ibinayad bago matapos ang katumbas na trabaho. Maaaring masangkot ang mga bangko at paglilitis sa hukuman sa pagbawi sa alinman sa mga ito, gaya ng ipinakikita ng naunang utos ng Korte Suprema.

May mga paratang din ng pakikialam sa politika kaugnay ng lumang kontrata. Sinabi ng isang sangguniang malapit kay dating energy minister Kulman Ghising na hinimok umano ni Shah, na alkalde noon ng Kathmandu, at ng mga taong kaugnay niya si Ghising na huwag wakasan ang kasunduan sa Patel-Raman. Ayon sa sanggunian, humingi si Lamsal ng karagdagang panahon at binigyan pa ng dalawang buwan ang kontratista.

Ano ang kahulugan ng panibagong pagkaantala para sa Madhesh

Idinisenyo ang Sunkoshi Marin project upang ilipat ang tubig mula sa Ilog Sunkoshi patungo sa Ilog Marin sa Sindhuli at pagkatapos ay maghatid ng patubig sa limang distrito sa Tarai. Mga 30 metro ang taas at 158 metro ang haba ng planong dam. Pagdating ng tubig sa Kusumtar sa Kamalamai Municipality, paandarin din nito ang powerhouse.

Inilalarawan sa detalyadong salaysay ng konstruksiyon na 13.3 kilometro ang haba ng natapos na lagusan ng paglilihis ng tubig, samantalang 13.1 kilometro naman ang nakasaad sa naunang paglalarawan ng proyekto. Gumamit ang China Overseas Engineering Group ng tunnel boring machine sa paghuhukay nito. Natapos na ang mga huling gawain at pagsusuri, ngunit hindi pa mapatakbo ang mas malawak na sistema hangga't wala ang dam.

Nagsimula ang buong proyekto noong fiscal year 2016-17 at tinatayang nagkakahalaga ng Rs49.42 bilyon. Itinatakda na ngayon ng binagong master plan ang pagkumpleto nito sa fiscal year 2032-33. Kaya mas mahaba ang takdang panahon ng proyekto kaysa sa maaaring ipahiwatig ng pagtatayo lamang ng lagusan para sa mga magsasakang naghihintay ng patubig sa buong taon.

Sinabi ni Ghising na maaaring magdagdag ng anim na buwan hanggang isang taon bago muling magsimula ang konstruksiyon ang panibagong proseso ng pagkuha. Ipinaliwanag ng dating energy minister kung bakit tutol siya sa panibagong paghinto:

Tinapos ang kasunduan sa naunang kontratista dahil hindi nito ginagawa ang trabaho. Dapat igawad agad hangga't maaari ang bagong kontrata upang makausad ang konstruksiyon.

Nakasalalay sa sama-samang paggana ng dam, powerhouse at sistema ng paghahatid ng tubig ang mga ipinangakong pakinabang. Magbibigay-daan ang pagkumpleto sa proseso ng pagkuha para maisulong ang mga estrukturang hindi pa tapos; kung muling tumagal ang alitan sa tender, mananatiling naghihintay ang isang magastos ngunit natapos nang lagusan habang hindi pa natatanggap ng mga sakahang nilalayong makinabang ang suplay ng patubig ng proyekto.

Mahahalagang Punto

• Kinansela ng Nepal ang tender na nagkakahalaga ng humigit-kumulang Rs16 bilyon bago buksan ang mga pinansiyal na panukala ng tatlong kwalipikadong bidder.
• Ayon sa mga sanggunian ng pulisya at ministeryo, may naganap na pagdetine at pamumulitikang panggigipit; binanggit naman ni Minister Sunil Lamsal ang mga tuntunin sa pagkuha at posibleng matitipid ng estado.
• Kinuwestiyon ng abogadong si Semanta Dahal at dating kalihim na si Maniram Gelal ang probisyong ginamit upang kanselahin ang proseso.
• Layunin ng proyekto na magpatubig sa 122,000 ektarya sa limang distrito sa Tarai at lumikha ng 31.07 megawatts ng kuryente.
• Kailangan ang dam na hindi pa tapos upang mapatakbo ang sistemang gumagamit sa natapos na lagusan.
• Itinatakda ng binagong plano ang pagkumpleto sa fiscal year 2032-33, habang kailangang magpasya ang departamento kung paano ipagpapatuloy ang proseso ng pagkuha.