Maaaring umabot sa Disyembre ang paglilitis sa impeachment kay Sara Duterte habang hindi pa tiyak ang iskedyul ng depensa at tuntunin sa pagboto

Nakasalalay sa oras na kailangan ng depensa kung matatapos sa Nobyembre

Nakatakdang magpatuloy sa Nobyembre 9, 2026 ang paglilitis sa impeachment kay Pangalawang Pangulong Sara Duterte, kung saan nakatala ang walong araw ng pagdinig ngayong buwan at isang sakdal na lamang ang natitira: umano'y hindi maipaliwanag na yaman. Sinabi ni Gerville Luistro, punong tagausig ng Kamara, na posibleng matapos ito sa Nobyembre kung maihaharap ng depensa ang ebidensya nito sa loob ng 10 buong araw ng paglilitis, bagaman inaasahan ni Senate President Sherwin Gatchalian na aabot sa Disyembre ang mga pagdinig.

May mga implikasyon ang iskedyul lampas sa silid-paglilitis. Kailangan ding isaalang-alang ng mga senador ang panukalang pambansang badyet para sa 2027, habang maaaring matukoy ng nakabinbing hamon sa Korte Suprema kung 14 na boto ang kailangan para sa hatol na nagkasala batay sa kasalukuyang kalkulasyon ng impeachment court, o 16 na boto batay sa buong kasapian ng Senado.

Deny ni Duterte ang anumang paglabag. Natapos na ng mga tagausig ang paglalahad nila, at inaasahang sasagot ang depensa sa mga alegasyong pinansyal na kinasasangkutan ng pangalawang pangulo at ng asawang si Manases Carpio, isang abogado. Wala pang inilalabas na hatol ang hukuman.

Umaasa si Luistro na matatapos ang mga pagdinig bago mag-Pasko, ngunit hindi pa napagkakasunduan ang huling kahilingan ng depensa para sa oras ng paglilitis at ang kalendaryo ng hukuman sa Disyembre. Kakailanganin din ng mga senador-huwes ng panahon upang suriin ang kumpletong rekord bago magpasya sa kaso.

Walong araw, 10 araw o ang orihinal na 30?

Una nang sinabi ni Luistro na inaasahan niyang hihiling ang depensa ng 10 buong araw ng paglilitis para sa natitirang artikulo. Kalaunan, sinabi niyang nakatanggap siya ng impormasyon na humihiling ng walong araw ang mga abogado ni Duterte, ngunit binigyang-diin niyang kailangan pa itong beripikahin. Sinabi ni Gatchalian na wala siyang impormasyong nagpapatunay na may kasunduan para sa walong araw.

Orihinal na humiling ang depensa ng 30 araw ng paglilitis upang talakayin ang lahat ng apat na artikulo ng impeachment. Ikinakatuwiran ng mga tagausig na dapat umikli ang panahong kailangan para sa tugon matapos bawiin ang tatlong artikulo. Gayunman, sinabi ni Robert Ace Barbers, tagapagsalita ng Kamara para sa paglilitis, na maaari pa ring hilingin ng depensa na gamitin ang orihinal nitong nakalaang panahon, kung papayagan ng hukuman.

Ipinaliwanag ni Luistro, punong tagausig at kinatawan ng Batangas, kung bakit inaasahan niyang mas maikli ang paglalahad ng depensa:

Orihinal na humiling ang depensa ng 30 araw ng paglilitis para iharap ang ebidensya nito, pero nakalaan ang 30 araw para sa apat na Artikulo ng Impeachment. Kailangan nating isaalang-alang na binawi ng prosekusyon ang tatlo at inaprubahan ito ng Impeachment Court, kaya isang sakdal na lang ang natitira,

Nakatala sa kalendaryo ng Nobyembre ang mga pagdinig sa Nobyembre 9, 10, 11, 12, 13, 19, 20 at 23. Sapat ang walong petsang ito para sa paglalahad na tatagal ng walong araw ng pagdinig. Mangangailangan naman ng mga karagdagang pagdinig lampas sa mga nakatala ang paglalahad na tatagal ng 10 buong araw. Alinman sa dalawang iskedyul, kailangan pa ring suriin ng hukuman ang ebidensya at maglabas ng hatol.

Bakit yaman na ang sentro ng kaso

Tinanggap ng impeachment court ng Senado noong Oktubre 13 ang pagbawi sa tatlong artikulo, kaya natira ang Artikulo II, na tumatalakay sa umano'y hindi maipaliwanag na yaman, hindi kumpletong pagsisiwalat ng mga ari-arian at mga kuwestiyonableng transaksyong pinansyal. Tumalakay ang mga binawing artikulo sa confidential funds, panunuhol sa mga opisyal ng Department of Education at matitinding pagbabanta laban kay Pangulong Ferdinand Marcos Jr. at sa iba pa.

Sinabi ng mga tagausig na paiikliin ng pagpapakitid sa kaso ang mga pagdinig at iginiit na sapat nang batayan ng hatol na nagkasala ang Artikulo II. Nakatuon ang natitirang sakdal sa kung wasto bang isiniwalat ni Duterte ang mga ari-arian at interes niya sa negosyo, at kung naipapaliwanag ng mga rekord pinansyal ang yaman na iniuugnay sa kanya at kay Carpio.

Nauna nang tumutol si Sheila Sison, punong abogado ng depensa, na dahil binawi ang mga alegasyon matapos ang pampublikong testimonya ngunit bago maiharap ng depensa ang ebidensya nito, naipahayag sa publiko ang mga mapanirang paratang nang walang katumbas na pagkakataong sagutin ang mga ito sa hukuman. Ipinasiya ni presiding officer Francis Escudero na hindi maghahatol ang mga senador ng pagkakasala o kawalang-sala sa mga binawing artikulo.

Binawi nang may prehuwisyo ang mga artikulo tungkol sa confidential funds at mga pagbabanta. Ibig sabihin, ipinagbabawal ng pasya ni Escudero na muling iharap ang mga ito laban kay Duterte sa parehong termino at sa ika-20 Kongreso. Binawi naman nang walang prehuwisyo ang artikulo tungkol sa panunuhol dahil walang iniharap na ebidensya rito ang mga tagausig, kaya nananatiling posible ang paglilitis sa hinaharap.

Mga paratang sa ebidensyang pinansyal

Tinutukoy ni Alexander Cabrera, huling testigo ng prosekusyon at eksperto sa forensic accounting, ang P817.87 milyon na umano'y hindi maipaliwanag na yaman nina Duterte at Carpio mula 2022 hanggang 2025. Si Cabrera ang chairman emeritus ng Isla Lipana & Co., ang kompanyang miyembro ng PwC sa Pilipinas.

Gumamit ang kanyang pagsusuri ng mga rekord sa bangko, income tax return, polisiya ng seguro, dokumento ng korporasyon at Statement of Assets, Liabilities and Net Worth ni Duterte, na karaniwang tinatawag na SALN. Itinatala sa SALN ang mga ari-arian, utang at netong halaga ng yaman ng isang opisyal. Ang netong halaga ay ang natitira matapos ibawas ang mga utang sa mga ari-arian.

Inilarawan din ni Cabrera ang mas malawak na kalkulasyon na maaaring umabot sa P1.5 bilyon bago ibawas ang mga naaangkop na pananagutan. Magkaiba ang saklaw at mga pagsasaayos na ginamit sa halagang P817.87 milyon at sa mas malaking kalkulasyon. Mahalaga sa tugon ng depensa ang pagpapaliwanag kung aling mga ari-arian, transaksyon at utang ang dapat isama sa kalkulasyon.

Ayon sa prosekusyon, ipinakikita ng mga rekord ang mga agwat sa pagitan ng idineklarang mga ari-arian at balanse sa bangko, iniulat na kita at perang pumapasok sa mga account, at interes sa negosyo at mga isiniwalat. Kabilang sa ebidensya nito ang mga dokumento mula sa Anti-Money Laundering Council, Bureau of Internal Revenue, Securities and Exchange Commission at mga bangko.

Sinuri rin ni Cabrera ang mga pamumuhunan sa GenCorp Industries Inc., na nagpapatakbo ng limang sangay ng Jollibee. Sa paglalahad ng depensa, magkakaroon ng pagkakataon ang mga abogado ni Duterte na talakayin ang pagmamay-ari, pinagmulan ng pondo at pagsisiwalat ng mga interes sa negosyong tinukoy sa paglilitis ng prosekusyon.

Personal bang tutestigo si Duterte?

Hindi pa kinukumpirma ni Duterte kung personal siyang tutestigo sa pagsisimula ng paglalahad ng depensa. Hinimok siya ni Janette Garin, deputy speaker ng Kamara at kinatawan ng Iloilo, na humarap at sagutin ang mga alegasyong pinansyal. Sinabi niyang maaaring makatulong sa mga tagausig na makakuha ng 16 na boto laban kay Duterte ang hindi nito pagsagot.

Pampulitikang pagtataya ang pahayag ni Garin, hindi anunsyo ng bilang ng mga senador-huwes na nangakong boboto sa isang panig. Binanggit din niya ang 16 na boto habang hinahamon sa Korte Suprema ang legal na batayan para sa hatol na nagkasala.

Sa isang sarbey ng Social Weather Stations na isinagawa mula Setyembre 21 hanggang 27, 78% ng mga adultong Pilipino ang nagsabing mahalagang personal na tumestigo si Duterte, habang 15% ang hindi sumang-ayon. May 63 porsiyentong punto ang agwat ng dalawang pananaw.

Higit pa sa pagpapasya kung haharap si Duterte bilang testigo ang tungkulin ng depensa. Kailangang tukuyin ng mga abogado nito kung aling mga testigo at dokumento ang ihaharap bilang tugon sa kasong pinansyal ng prosekusyon. Sinabi ni Gatchalian na dapat munang dinggin ng Senado ang ebidensyang iyon bago pag-usapan ang magiging hatol.

Bakit pinagtatalunan ang bilang ng boto para sa hatol na nagkasala

Bumoto ang impeachment court ng 13-1 noong Setyembre 23 upang baguhin ang paraan ng pagkalkula nito sa dalawang-katlong mayoryang kailangan para sa hatol na nagkasala. Sa binagong paraan, nakabatay ang kalkulasyon sa mga senador na legal at aktuwal na maaaring lumahok sa oras ng paghatol.

Kung ituturing na hindi makalalahok ang apat na senador, magiging 20 ang batayan ng boto at kakailanganin ang 14 na boto upang maabot ang hindi bababa sa dalawang-katlo. Kung gagamitin naman ang lahat ng 24 na puwesto sa Senado, 16 na boto ang kailangan. Maaaring magbago ang kasalukuyang bilang ng hukuman kung magbabago ang mga kuwalipikadong miyembro bago ilabas ang hatol.

Ikinakatuwiran nina Senador Robin Padilla at Christopher "Bong" Go, mga opisyal ng PDP-Laban at iba pang nagpetisyon na inaatas ng Artikulo XI, Seksyon 3(6) ng Konstitusyon ang dalawang-katlo ng buong kasapian ng Senado. Paninindigan naman ng impeachment court na pinananatili ng pasya nito ang hinihinging dalawang-katlong boto habang itinatakda kung sinong mga senador-huwes ang bibilangin sa kabuuan.

Naglabas ang Korte Suprema, na kumikilos bilang buong hukuman, ng resolusyong may petsang Oktubre 14, 2026, na nag-aatas sa impeachment court ng Senado at sa Kamara na magsumite ng komento sa loob ng limang araw mula nang matanggap ang abiso. Hindi maaaring palawigin ang palugit.

Humihiling din ang petisyon ng mga kautusang pansamantalang haharang sa binagong tuntunin o magbabalik sa dating posisyon habang dinidinig ang hamon. Wala pang pinal na pasya o kautusang nagbabawal na ipatupad ang tuntunin. Sinabi ni Gatchalian na magpapatuloy ang paglilitis sa ilalim ng binagong tuntunin maliban kung makialam ang Korte Suprema.

Dagdag na hadlang sa iskedyul ang badyet

Inaasahan ni Gatchalian na aabot sa Disyembre ang paglilitis dahil sa paglalahad ng depensa at pagtalakay sa panukalang badyet para sa 2027. Nakikipag-ugnayan siya kay Senador JV Ejercito, tagapangulo ng komite sa pananalapi, upang ayusin ang kalendaryo ng Senado.

Sa isang pansamantalang kasunduan, uunahin muna ng Senado ang paglilitis sa impeachment, ihihinto ito nang isa hanggang dalawang linggo para sa mga plenaryong pagtalakay sa badyet, at ipagpapatuloy ang kaso kung hindi pa tapos ang depensa. Sa plenaryong pagtalakay, pinag-uusapan ng buong kapulungan ang panukalang paggasta.

Magkaiba ang pagkakasabi sa petsa ng pagtatapos ng paglalahad ng prosekusyon: ayon kay Luistro, natapos ang pangunahing paglalahad ng ebidensya nito noong Oktubre 12, samantalang ayon kay Gatchalian, tinapos nito ang kaso noong Oktubre 15. Pareho nilang sinasabing susunod na haharap ang depensa sa Nobyembre 9.

Umaasa si Gatchalian na matatapos ang kaso bago matapos ang 2026, dahil sa kawalang-katiyakan sa politika at epekto nito sa pamumuhunan ng mga negosyo. Hindi siya nangako na magkakaroon ng hatol sa Disyembre at sinabing nakasalalay ang takdang panahon sa mga testigo at testimonya ng depensa.

Mga petsang huhubog sa susunod na yugto

Kasabay na ngayon ng gawain ng Senado sa badyet ang kalendaryo ng paglilitis at mga pagdinig sa Korte Suprema. Narito ang mahahalagang petsa:

• Setyembre 21 hanggang 27, 2026: Nagsagawa ang Social Weather Stations ng sarbey tungkol sa pananaw kung dapat personal na tumestigo si Duterte.
• Setyembre 23: Bumoto ang impeachment court ng 13-1 upang baguhin ang pagkalkula nito sa bilang ng boto para sa hatol na nagkasala.
• Oktubre 13: Tinanggap ng hukuman ang pagbawi sa tatlong artikulo ng impeachment, kaya Artikulo II na lamang ang natira.
• Oktubre 14: Iniutos ng Korte Suprema na magsumite ng komento sa hamon sa tuntunin sa pagboto sa loob ng limang araw mula sa pagtanggap ng abiso.
• Nobyembre 9 hanggang 13, 19, 20 at 23: Mga nakatalang araw ng paglilitis para sa yugto ng depensa.
• Simula ng Nobyembre: Inaasahang tatalakayin ng hukuman ang iskedyul nito sa Disyembre batay sa kahilingan ng depensa.

Nakasentro sa pagbabalik ng mga pagdinig ang ilang pasya: gaano karaming oras ang ilalaan sa depensa, kailan ihihinto ng mga senador ang paglilitis para sa pagtalakay sa badyet, at kung kailangan ng dagdag na araw ng pagdinig.

Pagtatanggal sa puwesto, pagbabawal sa paghawak ng puwesto at pagsusunod sa puwesto

Ikinatwiran ni Luistro na dapat magresulta ang hatol na nagkasala sa parehong pagtanggal sa puwesto at pagbabawal sa paghawak ng posisyon sa pamahalaan sa hinaharap. Ibinatay niya ito sa Artikulo XI, Seksyon 3(7) ng Konstitusyon ng 1987, na naglilimita sa mga hatol sa impeachment sa pagtanggal sa puwesto at pagbabawal na humawak ng posisyon sa ilalim ng Republika ng Pilipinas.

Ipinaliwanag ng tagausig na nangangahulugan ang paggamit ng salitang "and" sa probisyon na kailangang ipataw ang dalawang parusa. Tinanggihan niya ang mga hindi beripikadong haka-haka tungkol sa isang kompromisong magpapahintulot kay Duterte na manatiling kuwalipikadong tumakbo sa mga susunod na halalan kahit mahatulang nagkasala. Wala pang ipinahahayag na ganitong kasunduan.

Sinabi ni Escudero, presiding officer ng impeachment court, na tatanggihan niya ang alok na maging pangalawang pangulo kung matatanggal sa puwesto si Duterte dahil nakilahok siya sa paghatol sa kaso nito:

Nasabi ko na iyan noon. Hindi ko ito tatanggapin sa simpleng dahilang may salungatan ng interes. Tayo ang nagpasya, kaya hindi iyon tama,

Tumanggi si Gatchalian na talakayin ang pagsusunod sa puwesto habang hindi pa nareresolba ang kaso. Ang agarang gawain ng hukuman ay dinggin ang depensa, suriin ang kumpletong rekord ng paglilitis at magpasya sa natitirang sakdal tungkol sa yaman alinsunod sa naaangkop na tuntunin sa pagboto.

Mahahalagang Punto

• Nakatakdang magsimulang maglahad ng ebidensya ang depensa ni Duterte sa Nobyembre 9, 2026.
• Sinabi ni Luistro na posibleng matapos sa Nobyembre ang paglilitis; inaasahan naman ni Gatchalian na aabot ito sa Disyembre.
• Artikulo II na lamang, na tumatalakay sa umano'y hindi maipaliwanag na yaman at pagsisiwalat ng impormasyong pinansyal, ang hinihintay ng hatol.
• Tinukoy ni Cabrera ang P817.87 milyon na umano'y hindi maipaliwanag na yaman nina Duterte at Carpio mula 2022 hanggang 2025.
• Ang hamon sa Korte Suprema ay kung 14 na boto ang kailangan para sa hatol na nagkasala batay sa kasalukuyang kalkulasyon o 16 batay sa lahat ng 24 na puwesto sa Senado.
• Itinatanggi ni Duterte ang anumang paglabag at hindi pa kinukumpirma kung personal siyang tutestigo.
• Ang iskedyul ng depensa, mga pagtalakay sa badyet at panahong kailangan para suriin ang ebidensya ang magtatakda kung kailan ilalabas ang hatol.