Ipinawalang-bisa ng Korte Suprema ng Pilipinas ang mga Badyet ng 2024 at 2025, Nilimitahan ang mga Standby Fund ng 2026

Hinarap ng Tatlong Taon ng Badyet ang mga Limitasyong Konstitusyonal

Ipinahayag ng Korte Suprema ng Pilipinas na labag sa Konstitusyon ang mga batas sa pambansang badyet ng 2024 at 2025 dahil sa mga dagdag na inilaan ng Kongreso na P449.5 bilyon at P17.99 bilyon, habang hinarang ang dalawang probisyon na namamahala sa standby spending sa badyet ng 2026.

Ang desisyon, na inihayag noong Oktubre 20, 2026 at isinulat ni Senior Associate Justice Marvic M.V.F. Leonen, ay tumatalakay sa kung magkano ang maaaring pahintulutan ng Kongreso at kung gaano kalawak ang kalayaang maaaring ibigay sa Ehekutibo para magpasya kung saan mapupunta ang pondo ng bayan matapos maisabatas ang badyet.

Nakita ng Korte na itinaas ng Kongreso ang kabuuang laang-gugulin nang lampas sa mga halagang inirekomenda ng Pangulo. Para sa 2024, kabilang sa dagdag ang unprogrammed appropriations, o awtorisasyon sa paggasta na nagiging magagamit lamang kapag natugunan ang mga tinukoy na kondisyon sa pagpopondo. Para sa 2025, kabilang dito ang Special Road Fund ng Department of Public Works and Highways (DPWH).

Permanenteng ipinagbawal din ng desisyon ang pagpapatupad sa Special Provisions 1(a) at (b) ng Chapter XLIII ng General Appropriations Act (GAA) ng 2026. Nakita ng Korte na nagbigay ang mga probisyong ito sa Ehekutibo ng walang-pigil na awtoridad sa paggasta at wala itong sapat na mga tuntunin sa pagpapasya kung aling gastusin ang dapat unahin.

May limitadong proteksiyon sa ilalim ng legal na prinsipyong tinatawag na doktrina ng operative fact para sa mga taong naging benepisyaryo nang may mabuting hangarin ng mga programang hindi na maibabalik sa ilalim ng mga badyet ng 2024 at 2025. Hiwalay na usapin ang pananagutan ng mga opisyal na responsable sa pinagtatalunang paggasta, at ipinauubaya ito ng Korte sa mga naaangkop na tribunal.

Mga Bahaging Pinawalang-bisa ng Korte

Ipinahayag na labag sa Konstitusyon ang Republic Act 11975, ang GAA ng 2024, dahil epektibong dinagdagan ng Kongreso nang P449.5 bilyon ang kabuuang laang-guguling inirekomenda ng Pangulo sa pamamagitan ng unprogrammed funds. Ang laang-gugulin ay legal na pahintulot na gumamit ng pondo ng bayan para sa isang tinukoy na layunin.

Ipinahayag na labag sa Konstitusyon ang Republic Act 12116, ang GAA ng 2025, dahil nagdagdag ang Kongreso ng P17.99 bilyon sa DPWH Special Road Fund, kaya lumampas din sa rekomendasyon ng Pangulo ang kabuuang laang-gugulin. Humigit-kumulang 25 beses na mas malaki ang dagdag noong 2024 kaysa sa dagdag sa pondong pangkalsada.

Hiwalay ding nakita ng Korte na nilabag ng dagdag na P12.75 bilyon sa ilang Special Account ng mga ahensiya sa General Fund ang Book VI, Chapter 4, Section 25 ng Administrative Code. Ipinagbabawal ng probisyong ito ang pagdagdag sa mga halaga sa mga espesyal na probisyon ng badyet nang lampas sa mga halagang iminungkahi ng Pangulo.

Magkakaibang legal na hakbang ang ginawa kaugnay ng tatlong taon ng badyet:

• 2024: Pinagbigyan ng Korte ang petisyon ng yumaong kongresista na si Edcel Lagman at bahagyang pinagbigyan ang petisyon ni dating senador Aquilino "Koko" Pimentel III at iba pa na kumukuwestiyon sa dagdag sa unprogrammed appropriations.
• 2025: Pinagbigyan ng Korte ang petisyon ng Filipinos for Peace, Justice and Progress Movement, Inc. at iba pa na kumukuwestiyon sa dagdag sa Special Road Fund.
• 2026: Bahagyang pinagbigyan ng Korte ang mga hamon nina Caloocan City 2nd District Representative Edgar Erice at Mamamayang Liberal Representative Leila de Lima tungkol sa unprogrammed appropriations.

Bakit Kailangan ng mga Standby Fund ang mga Tuntunin sa Paggasta

Pinahihintulutan ng unprogrammed appropriations ang pamahalaan na maghanda sa paggasta na nakadepende sa pagdating ng pondo kapag natugunan ang mga tinukoy na kondisyon. Maaaring kabilang sa mga kondisyong ito ang paglampas ng kita sa mga target o ang pagkakaroon ng mga dayuhang grant at pautang.

Samantala, bahagi ng planadong paggasta ng pamahalaan ang programmed expenditures at sinusuportahan ito ng inaasahang pagpopondo. Mahalaga ang pagkakaibang ito kapag kinulang ang mga nakolekta: kailangan pa ring tugunan ng pamahalaan ang mga planadong obligasyon nito kahit hindi dumating ang ilang inaasahang kita.

Sinabi ng Korte Suprema na maaaring manatiling bahagi ng isang konstitusyonal na badyet ang unprogrammed appropriations. Sa paliwanag nito sa pasya, inilarawan ng Korte ang mga pananggalang na kailangan para rito:

Ang Unprogrammed Appropriations ay hindi labag sa Konstitusyon sa ganang sarili. Gayunman, kailangan ng malinaw na mga limitasyon at pananggalang ang bahaging ito ng badyet upang mapanatili ang disiplina sa pananalapi, transparency, at pananagutan.

Nag-alala ang Korte na maaaring magpalabas ang Ehekutibo ng mga standby fund nang labis na maluwag kung mahina ang mga kondisyon, habang napipilitan naman ang pagpopondo sa mga planadong proyekto. Inaatasan ng pasya ang Kongreso na tukuyin kapwa ang mga sitwasyong magpapagamit sa pondo at ang mga tuntuning mamamahala sa paggamit nito.

Paano Binago ang Badyet ng 2024

Nakita ng Korte na inilipat ng Bicameral Conference Committee, na nag-aayos sa mga pagkakaiba ng mga bersiyon ng batas ng Kamara at Senado, ang mga programa, aktibidad at proyekto mula sa programmed patungo sa unprogrammed appropriations habang inihahanda ang badyet ng 2024.

Dinagdagan din ng komite ang mga alokasyon para sa Strengthening Assistance for Government Infrastructure and Social Programs (SAGIP) at Support to Foreign Assisted Projects. Sa paglipat ng planadong paggasta sa kategoryang standby, nagkaroon sa papel ng puwang sa ilalim ng programmed appropriations para madagdagan ang mga alokasyon sa ibang bahagi.

Sinabi ng Korte Suprema na lumikha ang Kongreso ng artipisyal na puwang sa pananalapi sa pamamagitan ng mga pagbabagong ito. Sa praktika, dahil inilipat ang isang proyekto sa ibang kategorya ng badyet, nagmukhang hindi gaanong punô ang hanay ng planadong paggasta, kahit inaasahan pa rin ng pamahalaan na babayaran ang proyektong iyon kapag natugunan ang mga kondisyon sa pagpapalabas ng pondo.

Kabilang sa mga nagresultang dagdag ang mga pangunahing programang pang-imprastraktura ng DPWH, Sustainable Infrastructure Projects Alleviating Gap, tulong medikal ng Department of Health para sa mga maralita, Ayuda sa Kapos ang Kita Program ng Department of Social Welfare and Development, at Tulong Panghanapbuhay sa Ating Disadvantaged or Displaced Workers Program ng Department of Labor and Employment.

Iniugnay ng mga alokasyong ito ang alitan sa badyet sa imprastraktura, tulong medikal, suporta sa kita at tulong sa trabaho. Nakatuon ang Korte sa paraan ng pagsasaayos at pagpapahintulot ng Kongreso sa paggasta, kabilang kung sinunod ng mga pagbabago ang limitasyong itinakda ng kabuuang halagang inirekomenda ng Pangulo.

Bakit Ilegal na Lump Sum ang SAGIP

Hiwalay na konstitusyonal na usapin ang SAGIP sa unprogrammed funds ng 2024 at 2025. Sinabi ng Korte na isa itong ilegal na lump sum dahil pinahintulutan nito ang Ehekutibo na tukuyin o maglaan ng pondo matapos maisabatas ang badyet, kaya ginamit nito ang mga kapangyarihang itinalaga ng Konstitusyon sa Kongreso.

Inilalagay ng lump sum ang pera sa ilalim ng malawak na kategorya sa halip na tukuyin sa mismong batas ang mga kinakailangang pasiya sa paggasta. Nakita ng Korte na napakaraming pasiya kung saan mapupunta ang pera ang ipinagpaliban hanggang matapos maipasa ang batas.

Inilarawan ng Korte Suprema kung paano ginamit ang SAGIP sa mga pinagtatalunang badyet:

lihim na taguan ng mga lump sum na alokasyon para sa imprastraktura ng DPWH, gaya ng mga proyektong pangkontrol sa baha.

Kabilang, kung gayon, sa mga tiyak na layunin ng paggasta na tinukoy sa paliwanag ng Korte ang mga proyektong pangkontrol sa baha. Ang konstitusyonal na usapin ay kung sino ang nagpasya sa mga alokasyon at kung naglaan ang Kongreso ng sapat na tiyak na legal na awtorisasyon bago sinimulan ng Ehekutibo ang pagpapatupad.

Apat na Kondisyon para sa Legal na Unprogrammed Spending

Nagtakda ang Korte ng apat na rekisito para maging konstitusyonal ang unprogrammed appropriations. Magkakasama, inaatasan ng mga ito ang Kongreso na gawing tiyak at may kondisyon ang standby spending at tiyaking naaayon ito sa planong pinansiyal ng pamahalaan.

• Walang lump sum: Hindi dapat maglaman ang unprogrammed appropriations ng malalawak na alokasyon na nag-iiwan ng mahahalagang pasiya sa paggasta na hindi pa nalulutas.
• Magkakahiwalay na kondisyon sa pagpopondo: Dapat malinaw na pag-ibahin ng Kongreso ang paggamit ng bagong kita at karagdagang revenue mula sa mga pinagmumulan maliban sa buwis para sa programmed at unprogrammed expenditures.
• Mga prayoridad sa paggasta: Dapat magtakda ang Kongreso ng sapat na pamantayan sa pagpapasya kung ano ang unang popondohan kapag higit sa isang layunin ang pinaglilingkuran ng isang laang-gugulin.
• Limitadong papel bilang contingency: Dapat umayon ang unprogrammed appropriations sa pambansang programang piskal at manatiling makikitid na laang-guguling nakadepende sa mga tinukoy na kondisyon.

Sa ikalawang rekisito, binibigyan ng paunang pagpapabor ang programmed spending. Karaniwang dapat gamitin ang bagong kita para sa mga planadong gastusing ito, maliban kung may malinaw at mapanghikayat na mga dahilan para ilagay ito sa ilalim ng unprogrammed appropriations. Tinukoy ng Korte ang mga proyektong tinutulungan ng pondong mula sa ibang bansa bilang isang posibleng sapat na dahilan.

Tinutugunan ng mga tuntunin sa pag-uuna ang isa pang praktikal na suliranin. Kapag nag-aagawan ang ilang layunin sa iisang pondong may kondisyon, dapat magbigay ang Kongreso ng mga pamantayang gagabay sa pagpili sa halip na iwan sa Ehekutibo ang walang-limitasyong pagpapasya.

Ang pambansang programang piskal ay plano ng pamahalaan para sa paggasta at pagpopondo. Sa pag-aatas na umayon dito ang standby appropriations, naiuugnay ang mga ito sa kaparehong mga limitasyong pinansiyal na namamahala sa iba pang bahagi ng badyet.

Saklaw ng Pagbabawal sa 2026

Hindi pumasa sa mga pagsusuring ito sa ilalim ng Konstitusyon ang Special Provisions 1(a) at (b) ng Chapter XLIII ng GAA ng 2026. Nakita ng Korte na nagkaloob ang mga ito sa Ehekutibo ng walang-pigil na awtoridad sa paggasta, lumabag sa mga limitasyon sa kabuuang laang-gugulin, walang mga pamantayan sa pag-uuna at bahagyang gumana bilang mga ipinagbabawal na lump sum.

Saklaw ng permanenteng pagbabawal ang Senado, House of Representatives, Office of the Executive Secretary at acting secretary ng Department of Budget and Management. Ipinagbabawal sa kanila ang pagpapatupad sa dalawang kinuwestiyong probisyon.

Naka-target sa mga partikular na probisyong ito ang hakbang ng Korte kaugnay ng badyet ng 2026. Samantala, ang mga pahayag nito tungkol sa 2024 at 2025 ay tumutukoy sa mismong mga batas sa badyet, na may kaakibat na limitadong proteksiyon para sa ilang hakbang na naisagawa na.

Dapat Ipaliwanag ng Kongreso ang mga Pagbabago sa Badyet

Sinuri rin ang lawak ng awtoridad ng Bicameral Conference Committee at ang mga rekord na sumusuporta sa mga pasiya nito. Sinabi ng Korte na maaari lamang lutasin ng komite ang mga tunay na pagkakaiba sa pagitan ng mga bersiyon ng panukalang batas ng Kamara at Senado.

Nakita ng Korte na walang mga rekord ng mga talakayan ng komite na nagpapaliwanag sa mga pinagtatalunang pagbabago sa badyet. Hindi ipinaliwanag sa ulat nito ang mga pagtaas at pagbaba sa mga aytem ng badyet, at wala ring isinumiteng dokumentong sumusuporta sa mga pagbabagong ito ang komite, salungat sa mga tuntunin ng Kamara at Senado.

Para sa mga mambabasang sumusubaybay sa pondo ng bayan, maipakikita ng mga rekord na ito kung ano ang binago ng mga mambabatas at kung bakit nila ito ginawa. Nililinaw ng pasya ang hangganan ng tungkulin ng komite sa pagsasaayos: lutasin ang mga hindi pagkakasundo ng dalawang kapulungan, kalakip ang dokumentasyong hinihingi ng kanilang mga tuntunin.

Ano ang Mangyayari sa mga Benepisyong Naibigay Na

Tumutukoy ang doktrina ng operative fact sa mga hakbang na isinagawa sa ilalim ng isang batas bago ito ideklarang labag sa Konstitusyon. Ipinatupad ito ng Korte Suprema sa mga badyet ng 2024 at 2025, ngunit nilimitahan ang proteksiyon sa mga programang hindi na maibabalik na napakinabangan ng mga taong kumilos nang may mabuting hangarin.

Sa madaling salita, kinilala ng Korte na nagkaroon na ng mga epektong hindi na maibabalik ang ilang programa at maaaring tapat na umasa ang mga tumanggap sa mga hakbang ng pamahalaan. Nakabatay ang proteksiyong ito sa mga sitwasyong iyon at hindi awtomatikong sumasaklaw sa bawat paggasta sa ilalim ng dalawang badyet.

Ipinaliwanag ng Korte Suprema ang hiwalay na kalagayan ng mga responsable sa pagpapahintulot o pagsasagawa ng paggasta:

Hindi nito pinoprotektahan ang mga may-akda, nagtaguyod o nagpatupad nito laban sa kriminal, sibil o administratibong pananagutan, maliban kung tahasang matukoy ng mga naaangkop na tribunal na kumilos sila nang may mabuting hangarin.

Kaya dapat pagpasyahan ng mga naaangkop na tribunal kung kumilos nang may mabuting hangarin ang mga taong sangkot at kung may kaakibat itong pananagutan. Hindi tinutukoy sa paliwanag ng pasya ang bawat apektadong bayad o proyekto, ni inilalatag ang proseso ng pagbawi ng pondo kada bayad. Para sa mga benepisyaryo, ang pangunahing kondisyon ay ang limitadong proteksiyon para sa mga programang hindi na maibabalik na tinanggap nang may mabuting hangarin.

Mahahalagang Punto

• Ipinahayag ng Korte Suprema na labag sa Konstitusyon ang badyet ng 2024 dahil sa dagdag na P449.5 bilyon sa unprogrammed appropriations.
• Ipinahayag na labag sa Konstitusyon ang badyet ng 2025 dahil sa dagdag na P17.99 bilyon sa DPWH Special Road Fund.
• Nilabag ng hiwalay na dagdag na P12.75 bilyon sa ilang espesyal na account ang Administrative Code.
• Permanenteng ipinagbawal ang pagpapatupad sa dalawang probisyon tungkol sa unprogrammed appropriations sa badyet ng 2026.
• Pinahihintulutan pa rin ang unprogrammed funds kung may mga tiyak na alokasyon, malinaw na kondisyon sa pagpapalabas, mga prayoridad sa paggasta at pagsunod sa pambansang programang piskal.
• Hindi awtomatikong pinoprotektahan laban sa pananagutan ang mga opisyal dahil lamang may proteksiyon ang mga programang hindi na maibabalik na napakinabangan ng mga taong kumilos nang may mabuting hangarin.