Ibinalik ang mga labi ng dating kumander ng pulisya sa Helmand ilang buwan matapos umanong arestuhin ng Taliban

Tinanggap ng pamilya ang mga labi, ngunit walang paliwanag sa pagkamatay

Ibinalik sa pamilya ang mga labi ni Allah Dad Badi Zai, isang dating kumander ng pulisya sa katimugang lalawigan ng Helmand sa Afghanistan, ilang buwan matapos siyang umano'y arestuhin ng paniktik ng Taliban. Ayon sa mga kamag-anak, pinatay din ang kaibigang kasabay niyang dinakip at ibinalik din ang mga labi nito. Naiwan ni Badi Zai ang tatlong asawa at 14 na anak, ayon sa kanyang mga kamag-anak.

Nagkakatugma ang mga salaysay sa mahahalagang pangyayari: dinakip si Badi Zai sa unang distrito ng pulisya sa Lashkar Gah, ang kabisera ng lalawigan, dinala sa hindi isiniwalat na lugar, at kalaunan ay ibinalik sa pamilya na patay na. Nagkakaiba ang mga ito kung lima o anim na buwan siyang nawawala at kung Linggo o Lunes naganap ang pagsasauli.

May mahalagang pagkakaiba rin sa kung paano siya namatay. Ayon sa isang salaysay, hindi pa malinaw ang mga pangyayari at may naunang paratang na matinding tortyur sa bilangguan. Sa hiwalay na salaysay, sinabi ng mga kamag-anak na binaril sina Badi Zai at ang kanyang kaibigan matapos silang arestuhin, at inakusahan ang Taliban na pumatay sa kanila. Hindi pa ito nakukumpirma nang hiwalay.

May kinalaman ang kasong ito sa grupong ipinangako ng Taliban na poprotektahan sa pamamagitan ng pangkalahatang amnestiya na inanunsyo matapos silang bumalik sa kapangyarihan noong Agosto 2021. Kalaunan ay nagtala ang United Nations Assistance Mission in Afghanistan (UNAMA) ng daan-daang paglabag laban sa mga dating opisyal at tauhan ng seguridad, kabilang ang mga kasong namatay ang mga detenido habang nasa kustodiya o ibinalik ang kanilang mga bangkay sa mga kaanak.

Ano ang nalalaman tungkol sa pag-aresto?

Iniulat na inaresto si Badi Zai ng direktorat ng paniktik ng Taliban sa Police District 1 ng Lashkar Gah. Mas tiyak na tinukoy ng mga kamag-anak ang lugar bilang Tortang at sinabing inaresto rin ang isang kaibigan niya. Diumano, dinala silang dalawa sa lugar na hindi matukoy ng kanilang mga pamilya.

Ayon sa isang naunang salaysay tungkol sa pag-aresto, dinakip si Badi Zai ng mga tauhan ng paniktik sa labas ng kanyang bahay. Ayon sa mga saksi na binanggit sa salaysay na iyon, binugbog siya at sapilitang isinakay sa isang sasakyan. Walang ibinigay na dahilan sa pag-aresto.

Iniulat na itinanggi ng direktorat ng paniktik na nasa kustodiya nila siya. Sinabi ng mga kamag-anak na wala silang natanggap na impormasyon tungkol sa kinaroroonan niya, kaya hindi nila matukoy kung saan siya ikinulong o kung ano ang nangyari sa kanya.

Tatlong buwan bago iniulat na ibinalik ang kanyang bangkay, sinabi ng isang source na matinding tortyur umano ang dinaranas ni Badi Zai sa isang bilangguan ng Taliban. Hindi tinukoy sa salaysay na iyon kung nasaan ang bilangguan, kung sino ang mga taong umano'y responsable, o kung may natuklasang medikal.

Mahalagang bahagi ng paratang na sapilitang pagkawala ang iniulat na pag-aresto na sinundan ng pagtanggi ng mga awtoridad na nasa kustodiya nila ang tao. Tumutukoy ang katawagang ito sa pagkakait ng kalayaan na kinasasangkutan ng mga awtoridad, o ng mga taong kumikilos sa suporta nila, na sinusundan ng pagtatago sa kapalaran o kinaroroonan ng tao. Para matukoy kung naaangkop ang legal na paglalarawang ito sa kasong ito, kailangang imbestigahan ang pag-aresto at ang sumunod na pagkakakustodiya.

Ikinuwento ng mga kaanak ang ikalawang biktima at nabigong pag-apela

Sinabi ng mga kamag-anak ni Badi Zai na umabot lampas sa Helmand ang paghahanap nila. Nagsumamo sila sa tanggapan ng pinuno ng Taliban na si Hibatullah Akhundzada sa Kandahar upang malaman ang sinapit niya, ngunit sinabi nilang walang naging resulta ang kanilang paglapit.

Ayon sa kanilang salaysay, iniwan ang mga labi nina Badi Zai at ng kanyang kaibigan sa mabuhanging mga lugar sa paligid ng Lashkar Gah matapos silang patayin. Pagkatapos ay ipinatawag ang mga pamilya sa tanggapan ng pulisya ng lalawigan noong Lunes upang tanggapin ang mga labi.

Nagdagdag ang salaysay na ito ng ikalawang umano'y biktima sa kasong karaniwang inilalarawan bilang pagkamatay ng isang dating kumander. Hindi pinangalanan ang kaibigan, at walang impormasyong nagpapatunay sa kanyang trabaho, dahilan ng pagkakakulong, o kung naglingkod siya sa dating puwersang panseguridad.

Ang mga natanggap ng mga kamag-anak ay inilarawan nilang mga labi. Mahalaga ang pagkakaibang ito dahil hindi nito itinatatag kung kailan namatay ang mga lalaki, gaano katagal na nakahandusay sa labas ang kanilang mga bangkay, o kung paano sila nakilala. Walang binanggit na pagsusuring forensiko, sertipiko ng kamatayan, o opisyal na paliwanag tungkol sa kalagayan ng mga labi.

Pinagtatalunan pa rin ang kronolohiya

Hindi nagbibigay ng iisang magkakatugmang kronolohiya ang mga ulat. Karamihan ay nagsasabing inaresto si Badi Zai mga anim na buwan bago ibinalik ang kanyang mga labi; lima naman ang sinasabi ng isa pang ulat. Ayon sa isa, iniabot ng tanggapan ng pulisya ng lalawigan ang kanyang bangkay noong Linggo at ginanap ang libing niya noong Lunes sa distrito ng Marjah. Sa iba naman, Lunes naganap ang pagsasauli, at tinukoy ng isa ang Oktubre 12.

Tinutukoy sa isang hiwalay na salaysay ang naunang ulat ng pag-aresto na may petsang 6 Asad 1404 sa kalendaryong Afghan, isang petsa noong Hulyo 2025. Binabanggit naman sa isa pa ang panahon ng pag-uulat ng UNAMA na nagtatapos noong Hunyo 2026. Hindi sapat ang mga pagtukoy na ito para matukoy ang iisang mapagkakatiwalaang taon ng pagsasauli, at hindi dapat ituring na eksaktong mga petsa ang mga tinatayang pagitan.

Mailalatag ang pagkakasunod-sunod nang hindi nilulutas ang mga pagkakaibang ito:

• Lima o anim na buwan bago iniulat ang pagsasauli: Diumano, inaresto si Badi Zai sa Police District 1 ng Lashkar Gah at dinala sa hindi isiniwalat na lugar.
• Habang nawawala siya: Naghanap ng impormasyon ang mga kamag-anak, kabilang sa pamamagitan ng tanggapan ni Akhundzada sa Kandahar.
• Tatlong buwan bago ang pagsasauli, ayon sa isang salaysay: Sinabi ng isang source na matinding tortyur umano ang dinaranas niya sa bilangguan.
• Linggo o Lunes, depende sa salaysay: Iniulat na isinauli ng tanggapan ng pulisya ng lalawigan ang kanyang bangkay o mga labi.
• Lunes, ayon sa isang salaysay: Idinaos ang kanyang libing sa distrito ng Marjah.

Hindi binubura ng mga pagkakaibang ito ang magkakatulad na paratang na inaresto siya at kalaunan ay isinauli ang kanyang mga labi. Gayunman, nililimitahan ng mga ito ang responsableng masasabi tungkol sa tagal ng pagkakakulong at petsa ng pagkamatay.

Dating kumander na saklaw ng pangako ng amnestiya

Inilarawan si Badi Zai bilang dating lokal na kumander ng pulisya at residente ng Marjah. Mas malawak ang paglalarawan ng mga kamag-anak sa kanyang paglilingkod: nagtrabaho siya sa departamento ng pulisya ng Helmand na responsable sa paglaban sa terorismo at kalaunan ay namuno sa isang yunit ng dating pambansang serbisyo ng paniktik.

Maaaring tumukoy ang mga paglalarawang ito sa magkakaibang yugto ng kanyang karera sa halip na sa magkasalungat na pagkakakilanlan. Kabilang siya sa mga dating tauhan ng seguridad na palaging sinusubaybayan ng UNAMA sa larangan ng karapatang pantao.

Paulit-ulit na sinabi ng Taliban na nananatili silang tapat sa pangkalahatang amnestiya na inanunsyo ni Akhundzada matapos ang pag-agaw nila sa kapangyarihan. Layunin ng pangakong ito na protektahan ang mga dating opisyal ng pamahalaan at tauhan ng seguridad laban sa paghihiganti dahil sa dati nilang paglilingkod.

Hindi sapat ang amnestiya para ipaliwanag ang isang indibidwal na pag-aresto o patunayang paghihiganti ang bawat sumunod na pagkamatay. Gayunman, sa kaso ni Badi Zai, hindi pa rin maipaliwanag ang mahahalagang pangyayari dahil iniulat na itinanggi ng mga awtoridad na ikinulong siya, walang ibinigay na dahilan sa pag-aresto, at kalaunan ay isinauli ang kanyang mga labi.

Mga naitala ng UNAMA matapos ang pag-agaw sa kapangyarihan

Sa ulat nito noong Agosto 2023, nagtala ang UNAMA ng hindi bababa sa 800 paglabag sa karapatang pantao laban sa mga dating opisyal ng pamahalaan ng Afghanistan at miyembro ng dating puwersang panseguridad mula Agosto 15, 2021 hanggang Hunyo 30, 2023.

Kabilang sa mga natuklasan ang hindi bababa sa 218 pamamaslang na labag sa batas sa labas ng prosesong panghukuman, mahigit 424 di-makatwirang pag-aresto at pagkakakulong, at mahigit 144 kaso ng tortyur at pagmamaltrato. Kabilang din sa iba pang naitalang paglabag ang sapilitang pagkawala at mga pagbabanta. Kabilang sa mga puntirya ang dating tauhan ng hukbo, pulisya, paniktik at Afghan Local Police.

Ang pamamaslang na labag sa batas sa labas ng prosesong panghukuman ay pagpatay na walang legal na proseso sa hukuman. Ang di-makatwirang pagkakakulong ay pagkakait ng kalayaan nang walang balidong legal na batayan o kinakailangang pananggalang. Magkakaibang uri ng paglabag ang mga kategoryang ito, at hindi dapat ituring na bilang ng magkakahiwalay na biktima ang mga bilang dahil maaaring makaranas ang isang tao ng maraming pang-aabuso.

Inilarawan ng UNAMA ang mga kasong ikinulong ng mga puwersang panseguridad ng Taliban ang mga tao bago sila pinatay. May namatay habang nasa kustodiya; dinala naman ang iba sa hindi isiniwalat na mga lugar bago natagpuan ang kanilang mga bangkay o iniabot sa mga pamilya. Kabilang sa mga inilalarawan nitong tortyur ang pambubugbog gamit ang mga tubo at kable, pagbabanta at berbal na pang-aabuso.

Mahalaga ang pagkakahawig nito sa mga paratang tungkol kay Badi Zai, ngunit hindi ito patunay sa nangyari sa kanya. Itinatatag ng mga naunang natuklasan ang isang naitalang padron na dapat siyasatin, hindi isang kongklusyong forensiko tungkol sa partikular na pagkamatay na ito.

Mga sumunod na pagsubaybay at panganib sa mga nagbabalik na Afghan

Patuloy na nagtala ang pagsubaybay ng UNAMA mula Oktubre hanggang Disyembre 2023 ng mga pamamaslang na labag sa batas sa labas ng prosesong panghukuman, di-makatwirang pagkakakulong, tortyur at pagmamaltrato na kinasasangkutan ng mga dating opisyal at tauhan ng seguridad. Natukoy rin nito ang mga panganib para sa ilang Afghan na bumalik mula Pakistan, kabilang ang mga taong iniulat na pinatay matapos makabalik.

Ayon sa isang sumunod na ulat tungkol sa pagsubaybay ng UNAMA mula Oktubre hanggang Disyembre 2025, may hindi bababa sa 14 na pamamaslang na labag sa batas sa labas ng prosesong panghukuman, 28 di-makatwirang pag-aresto at pagkakakulong, at pitong kaso ng tortyur o pagmamaltrato na kinasasangkutan ng mga dating tauhan ng seguridad at depensa. Kabilang umano sa mga puntirya ang mga taong kamakailan lamang bumalik mula Iran at Pakistan.

Dalawang halimbawa ang tungkol sa mga lalaking binaril ng mga hindi nakikilalang salarin sa magkahiwalay na insidente sa distrito ng Jabal al Saraj sa Parwan noong Disyembre 9. Dating opisyal ng Interior Ministry ang isa; pinsan naman siya ng dating pangalawang kumander ng pulisya. Kapwa sila kamakailan lamang bumalik mula Iran.

Ayon sa isa pang salaysay, nagtala ang UNAMA ng walong pamamaslang, 29 di-makatwirang pag-aresto at pagkakakulong, at limang kaso ng tortyur o pagmamaltrato sa pagsubaybay nito mula Abril 1 hanggang katapusan ng Hunyo 2026. Magkaibang panahon ang saklaw ng mga bilang na ito at ng mga bilang noong 2025. Hindi dapat pagsamahin ang mga ito o gamitin upang magpahayag ng kalakaran nang hindi sinusuri ang mga pinagbabatayang ulat at saklaw ng mga ito.

Mahalaga rin ang pagkakaiba ng mga awtoridad na natukoy at ng mga hindi nakikilalang salarin. Sinasabing may ilang pagkamatay na sumunod sa pagkakakulong sa ilalim ng Taliban; sa ibang kaso, hindi pa natutukoy ang mga salarin. Dapat imbestigahan ang parehong kategorya, ngunit hindi dapat ipagpalagay na iisa ang may pananagutan sa mga ito.

Mga pagtanggi ng Taliban at mga tanong na hindi nasasagot

Kinalaban ng tagapagsalita ng Taliban na si Zabihullah Mujahid ang mga bilang na iniugnay sa UNAMA para sa huling tatlong buwan ng 2025 at itinangging pinuntirya ng mga puwersa ng Taliban ang mga taong tinukoy. Binanggit niya ang mga gawaing udyok ng personal na paghihiganti at sinabing natukoy at naaresto ang mga suspek sa maraming kaso.

Sinabi ni Mujahid na walang sinumang may karapatang basta maghiganti. Sinabi rin niyang maaaring may kinalaman ang ilang pag-aresto sa iba pang mga aktibidad. Mga pangkalahatang tugon ang mga ito sa mga natuklasan ng UNAMA, hindi paliwanag sa iniulat na pag-aresto o pagkamatay ni Badi Zai.

Nalaman sa ulat ng UNAMA noong Agosto 2023 na nanatiling lubhang limitado ang mga imbestigasyon at pagsisikap na panagutin ang mga responsable. Hinimok nito ang mga awtoridad ng Taliban na tuparin ang amnestiya at magsagawa ng kapani-paniwala at malinaw na imbestigasyon sa mga paratang ng pang-aabuso laban sa mga dating opisyal at tauhan ng seguridad.

Para sa pamilya ni Badi Zai, bahagi lamang ng pagkawala niya ang sinagot ng pagsasauli ng mga labi. Hindi nito itinatatag kung sino ang nag-utos ng pag-aresto, kung saan ikinulong sina Badi Zai at ang kanyang kaibigan, kung kailan sila namatay, o kung may pisikal na ebidensyang sumusuporta sa mga paratang ng tortyur at pamamaril.

Walang binanggit na inanunsyong imbestigasyon, pagtukoy sa may pananagutan, pagsasakdal o petsa ng susunod na opisyal na tugon. Hindi pa rin malinaw kung maglalabas ang mga awtoridad ng mga tala ng kustodiya at mapapatunayang salaysay tungkol sa pagkamatay ng dalawang lalaki.

Mahahalagang Punto

• Iniulat na ibinalik ang mga labi ni Allah Dad Badi Zai ilang buwan matapos siyang arestuhin ng paniktik ng Taliban sa Lashkar Gah.
• Nagkakaiba ang mga ulat kung lima o anim na buwan ang pagitan at kung Linggo o Lunes naganap ang pagsasauli.
• Paratang ng mga kamag-anak na binaril sina Badi Zai at ang kanyang kaibigan matapos ikulong; hindi naman malinaw sa isa pang salaysay ang sanhi ng pagkamatay.
• Iniulat na itinanggi ng direktorat ng paniktik na ikinulong si Badi Zai, at sinabi ng mga kamag-anak na walang naging resulta ang pag-apela nila sa tanggapan ni Akhundzada.
• Nagtala ang UNAMA ng hindi bababa sa 800 paglabag laban sa mga dating opisyal at tauhan ng seguridad mula Agosto 2021 hanggang Hunyo 2023, sa kabila ng amnestiya.
• Wala pang natutukoy na beripikadong sanhi ng pagkamatay o naianunsyong imbestigasyon sa kasong ito.