Muling Sinusuri ang Pagkakatanggal sa mga Hukom sa Maldives Matapos Hindi Magsampa ng Kaso ang mga Tagausig Laban sa Dalawang Dating Mahistrado

Walang Kaso sa Kriminal, Ngunit Nananatili ang Pagkakatanggal

Tinanggihan ng Tanggapan ng Prosecutor General ng Maldives na usigin ang mga dating mahistrado ng Korte Suprema na sina Dr. Azmiralda Zahir at Mahaz Ali Zahir, na nagdagdag ng bagong dimensiyon sa alitan kaugnay ng pagkakatanggal sa kanila ng Parlamento noong 14 Mayo 2025. Tig-68 boto ang nakuha ng bawat mosyon para sa kanilang pagkakatanggal. Hindi binabago ng mga desisyong huwag magsampa ng kasong kriminal ang mga boto ng Parlamento, ni nilulutas ng mga ito kung naaayon sa batas ang mga paglilitis pandisiplina.

Para kay Azmiralda, walang nakitang ebidensiya ang mga tagausig na sumusuporta sa isang kriminal na gawain sa imbestigasyon ng pulisya tungkol sa umano'y pang-aabuso sa posisyon, at kalaunan ay isinara ng pulisya ang kasong iyon. Para kay Mahaz, sinuri ng tanggapan ang kahilingan ng Anti-Corruption Commission na usigin siya at nagpasiyang hindi nagpapatunay ng isang kriminal na gawain ang ebidensiya. Hindi tinukoy sa mga ulat na naglahad sa mga ito ang mga petsa ng mga desisyon ng mga tagausig.

Muling naging mahalaga ang mga pangyayaring ito kaugnay ng mga puna ni Mohamed Abbas, kinatawan ng Velidhoo, na nagsabing kakaunti ang maitutulong sa publiko ng mga repormang legal kung hindi matatapos ang impluwensiyang pampolitika sa hudikatura at hindi magiging malaya ang Judicial Service Commission (JSC). Sa debate tungkol sa mga susog sa batas sa pamamaraang kriminal, kinondena niya ang pagkakatanggal sa dalawang mahistrado bilang minadali at walang suportang ebidensiyang kapani-paniwala para sa kanya.

Tatlong magkakahiwalay na tanong na ngayon ang saklaw ng alitan: mapatutunayan ba ang mga paglabag na kriminal, sapat ba ang maling asal bilang hukom para tanggalin sila, at nabigyan ba ang mga hukom ng patas na pagkakataong ipagtanggol ang sarili? Tumanggi ang mga tagausig na magsampa ng kaso sa mga kasong inilarawan, samantalang magkakahiwalay na desisyon pa rin ang mga natuklasan sa pagdidisiplina ng JSC at ang pagkakatanggal na ipinasiya ng Parlamento.

Mahalaga ang pagkakaibang ito dahil magkaibang usaping legal ang tinutugunan ng kasong kriminal at ng pagdidisiplina sa mga hukom. Hindi awtomatikong pinawawalang-bisa ng desisyong huwag magsampa ng kaso ang isang natuklasang paglabag sa etika. Gayunman, lalo nitong binibigyang-diin ang kahalagahan ng ebidensiya at pangangatwiran sa likod ng gayon kabigat na parusa, na dapat masusing suriin ng publiko.

Kinuwestiyon ni Abbas ang Kalayaan ng Pangangasiwa sa Hudikatura

Itinuon ni Abbas ang kanyang mga puna sa mga institusyong nangangasiwa sa mga hukom at nagbabago ng batas. Aniya, paulit-ulit nang nangako ang magkakasunod na pamahalaan na magkakaroon ng malayang JSC ngunit hindi ito natupad; hindi rin makapaglilingkod sa mamamayan ang mga susog na ipinasa para sa makitid na layuning pampolitika o para ipakulong ang isang partikular na tao.

Inilarawan niya sina Azmiralda at Mahaz bilang mahuhusay at edukadong hukom, at sinabing kumilos laban sa kanila ang mga mambabatas sa loob ng humigit-kumulang 10 hanggang 15 minuto. Pagtataya niya ito sa bilis ng pagkilos ng Parlamento, hindi isang dokumentadong sukatan ng buong imbestigasyon. Inakusahan din niya ang mga responsable sa pagkakatanggal sa kanila na sinira ang kredibilidad ng Parlamento at ng publiko.

Sentro ng kanyang argumento na hindi kayang tumbasan ng pagbabago sa mga tuntunin ng pamamaraang kriminal ang panggigipit na pampolitika sa mga nagpapatupad ng mga tuntuning iyon. Iniimbestigahan ng JSC ang asal ng mga hukom at maaari itong magrekomenda ng pagkakatanggal. Kaya nakaaapekto ang kalayaan nito sa kung magsisilbi bang pananagutan o paraan ng panggigipit ang kapangyarihang pandisiplina.

Nagbanggit din si Abbas ng magkakahiwalay na reklamo tungkol sa mga proyektong pangkaunlarang natigil sa mga isla at inakusahan ang mga ministrong dumadalaw na nagbibigay ng maling impormasyon sa mga residente. Mga paratang iyon ng mambabatas. Hindi pinatutunayan ng mga ito ang mga pangyayari sa mga kasong pandisiplina sa mga hukom, ngunit bahagi ang mga ito ng mas malawak niyang puna sa pananagutan ng pamahalaan.

Mga Paratang ng JSC Laban sa mga Mahistrado

Kabilang sa mga paglilitis para sa pagkakatanggal ang mga paratang na hindi wastong nanghimasok sina Azmiralda at Mahaz sa mga hukom ng Criminal Court kaugnay ng pagkakapiit kay Dr. Ismail Latheef, asawa ni Azmiralda at doktor sa Indira Gandhi Memorial Hospital. Dinakip ng pulisya si Latheef noong 4 Abril 2025.

Ayon sa iniulat na pasiya ng JSC, nanghimasok ang dalawang mahistrado sa pamamagitan ni Judge Safath Habeeb ng Criminal Court kay Judge Ibrahim Zihuny, na humahawak sa kaso ng pagkakapiit kay Latheef. Nagpasya ang komisyon na nilabag ng kanilang asal ang Konstitusyon, ang Judicature Act at ang Code of Conduct for Judges, at inirekomenda ang pagkakatanggal sa kanila.

Binabanggit din sa mga sumunod na ulat tungkol sa mga imbestigasyon ang isang reklamong nagsasabing tinawagan at tinakot ng mga mahistrado ang isang hukom ng Criminal Court. May isa pang usapin tungkol sa pagdalo ni Azmiralda nang ipatawag sa Korte Suprema si Hussain Mohamed Haneef, assistant registrar ng High Court, at umano'y matalim siyang kinausap ni Justice Husnu Al Suood.

Hindi dapat ituring ang mga paratang na ito bilang iisang napatunayang krimen. Nauna ang mga suspensiyon noong Pebrero sa pagkakapiit kay Latheef noong Abril, at hindi pinatutunayan ng mga ulat na iisa ang asal na sinuri sa bawat imbestigasyon. Hindi inilalahad sa mga pampublikong ulat na binanggit dito ang buong ebidensiya at pangangatwirang nag-uugnay sa magkakaibang reklamo.

Naipasa ang Boto, Ngunit Pinagtatalunan ang Pamamaraan

Inaprubahan ng Parlamento ang pagkakatanggal sa bawat mahistrado sa botong 68 noong 14 Mayo. Itinatala sa isang ulat ang 11 botong tutol sa pagkakatanggal. Batay sa mga bilang na iyon, humigit-kumulang 86 porsiyento ng 79 na botong naitala ang sumuporta rito, lampas sa itinakdang dalawang-katlo ng mga miyembrong dumalo at bumoto, ayon sa Konstitusyon.

Hindi lamang ang bilang ng boto ang kailangang matugunan. Sa pahayag nito tungkol sa pagkakatanggal na may petsang 10 Mayo 2025, binanggit ng Commonwealth Lawyers Association ang Artikulo 154(a) at 154(b) ng Konstitusyon. Pinangangalagaan ng mga ito ang mga hukom na tumutupad sa tungkulin at etika ng hudikatura, at pinahihintulutan ang pagkakatanggal kapag natukoy ng JSC ang matinding kawalan ng kakayahan o matinding maling asal at inaprubahan ng Parlamento ang kinakailangang resolusyon.

Matindi ang pagkakaiba-iba ng mga ulat tungkol sa kung natugunan ng proseso ang mga rekisitong iyon. Iniulat na walang nakitang iregularidad sa pamamaraan ang Judiciary Committee ng Parlamento at tinanggap nito ang mga konklusyon ng JSC. Gayunman, iniulat na nagpayo ang Counsel General ng Parlamento na si Fathimath Filza na hindi nakumpleto ng komisyon ang wastong mga pamamaraan sa pag-iimbestiga.

Hindi rin nagkakasundo ang mga ulat kung nabigyan ng pagkakataong sumagot ang mga hukom. Ayon sa isang ulat, hindi sila nabigyan ng pagkakataong iyon; ayon naman sa isang sumunod na ulat, sumagot sila sa imbestigasyon ng JSC. Binanggit ng Human Rights Institute ng International Bar Association (IBAHRI) ang mga pangambang pinigilang magsalita ang mga abogadong pinili nila at hindi agad isiniwalat ang mga detalye ng mga paratang.

Hindi maaaring pasimplehin ang mga ulat na ito sa pahayag na hindi sila kailanman nakasagot. Iba ang pagkakaroon ng kahit anong pagkakataong sumagot sa pagkakaroon ng sapat na abiso, legal na representasyon at makabuluhang pagkakataong kuwestiyunin ang ebidensiya. Tungkol ang alitan sa kalidad at pagiging patas ng pagkakataong ipagtanggol ang sarili, gayundin sa kung nagkaroon nga ba nito.

Mula sa Paghahamon sa Konstitusyon Hanggang sa Pagkakatanggal

Mahalaga ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari dahil naantala ng aksiyong pandisiplina ang pagdinig ng Korte Suprema sa hamon sa mga susog sa Konstitusyon. Tinutukoy ng mga susog na ito kung kailan mawawalan ng puwesto ang mga mambabatas matapos umalis o mapatalsik sa kanilang partido. Ayon sa mga kritiko, pinalakas ng mga probisyong ito ang kontrol ng mga pinuno ng partido sa mga halal na kinatawan.

Kabilang sa mahahalagang naitalang pangyayari ang mga sumusunod:

• 18 Pebrero 2025: Dininig ng Korte Suprema ang hamon sa mga probisyon ng Konstitusyon tungkol sa pagbabago ng katapatan sa partido.
• 24 o 25 Pebrero: Ipinakilala ang panukalang bawasan mula pito tungo sa lima ang mga mahistrado ng Korte Suprema. Magkakaiba ang mga ulat sa petsa ng pagpapakilala nito.
• 26 Pebrero: Ipinasa ng Parlamento ang panukalang bawasan ang bilang ng mga mahistrado, at sinuspinde ng JSC sina Azmiralda, Mahaz at Husnu Al Suood. Kinansela ang nakatakdang pagdinig sa kahilingang pansamantalang ipatigil ang pagpapatupad ng mga probisyon ng Konstitusyon.
• 4 Abril: Dinakip ng pulisya si Dr. Ismail Latheef, isang pangyayaring naging sentro ng sumunod na paratang ng maling asal.
• 4 Mayo: Inirekomenda ng JSC na tanggalin sina Azmiralda at Mahaz.
• 14 Mayo: Bumoto ang Parlamento na tanggalin ang dalawang mahistrado.
• 19 Mayo: Nagpahayag sa publiko ng pangamba tungkol sa kalayaan ng hudikatura ang Tanggapan ng UN para sa mga Karapatang Pantao.
• 9 Hunyo: Inilathala ng IBAHRI ang pahayag nitong kumokondena sa proseso ng pagkakatanggal.

Tunay na may pagkakaiba sa petsa ng pagpapakilala ng panukala noong Pebrero: 25 Pebrero ang petsang ibinigay ng IBAHRI, samantalang 24 Pebrero ang nakasaad sa detalyadong tala ng mga pangyayari sa Parlamento, at nagsimula ang paunang debate noong 25 Pebrero. Ayon sa dalawang ulat, kapwa naipasa ang panukala at sinuspinde ang mga mahistrado noong 26 Pebrero.

Paano Naantala ng mga Pagbabago Noong Pebrero ang Korte

Naipasa ang panukalang bawasan ang bilang ng mga mahistrado noong Pebrero sa botong 68 pabor at siyam na tutol, habang 79 na mambabatas ang dumalo. Hiwalay ito sa botohan tungkol sa pagkakatanggal noong Mayo. Nang ibaba mula pito tungo sa lima ang bilang ng mga mahistrado, inalis ang dalawang puwesto, o humigit-kumulang 29 porsiyento ng dating laki ng hukuman.

Nagtakda ang panukalang batas ng mabilis na proseso: dapat ideklarang walang kakayahan ng JSC ang dalawang mahistrado sa loob ng limang araw matapos pagtibayin ang batas, at dapat magpasya ang Parlamento sa pagkakatanggal sa loob ng pitong araw, kasama ang mga pista opisyal. Tinutulan ng mga kritiko na inatasan ng batas ang pagtukoy sa mga hukom na tatanggalin bago pa matukoy sa karaniwang pagsusuri pandisiplina kung may sapat na batayan.

Nagprotesta ang mga mambabatas ng oposisyon, naghain ng petisyon sa Parlamento ang 71 abogado upang tanggihan ang panukalang batas, at kinuwestiyon ni Counsel General Filza ang pagiging patas ng pagpili sa dalawang mahistradong tatanggalin. Inilarawan ng iskolar sa batas konstitusyonal na si Shamsul Falah bilang pag-abuso sa kapangyarihang magmadali ng mga usapin sa Parlamento ang bilis ng pagpasa nito. Tinutulan din ng mambabatas ng naghaharing partido na si Ahmed Azaan Marzooq ang hakbang, bagaman sinabi niyang nananatili siya sa panig ng pamahalaan.

Sinundan ang mga suspensiyon ng abiso tungkol sa imbestigasyon ng Anti-Corruption Commission. Tinukoy ng IBAHRI ang Seksyon 25(p) ng Judicial Service Commission Act bilang probisyong ginamit. Ipinaliwanag nitong pinahihintulutan ng probisyon ang pagsuspinde batay sa imbestigasyon ng ibang ahensiya nang walang pagkakataong kuwestiyunin ng mga hukom ang paunang desisyong iyon.

Ayon sa Commonwealth Lawyers Association, napigilan ng mga suspensiyon ang pag-usad ng nakatakdang kahilingan para sa pansamantalang pagpapahinto. Pansamantalang ititigil ng gayong utos ang pagpapatupad ng mga pinagtatalunang probisyon ng Konstitusyon habang sinusuri ng korte ang hamon. Sinabi sa pahayag nito noong 10 Mayo na nakabinbin pa noon ang kahilingang iyon at ang pagpapasiya sa hamon sa Konstitusyon.

Nagbitiw si Husnu Al Suood bilang protesta at iniulat na pinaratangan niyang layon ng hakbang pandisiplina na impluwensiyahan ang nakabinbing kasong konstitusyonal. Ipinakikita ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari na naantala ng mga suspensiyon ang gawain ng korte; hindi nito, sa ganang sarili, pinatutunayan ang motibong ipinaratang ng mga kritiko.

Nanawagan ang UN na Pangalagaan ang Kalayaan ng Hudikatura

Tinalakay ng Tanggapan ng UN para sa mga Karapatang Pantao ang pagkakatanggal sa pahayag nito noong 19 Mayo. Iniugnay ng tagapagsalita nitong si Jeremy Laurence ang pagkakatanggal sa mga imbestigasyon noong Pebrero, sa pagbibitiw ng ikatlong mahistrado at sa sumunod na pagreretiro ng Punong Mahistrado.

Sinabi ni Laurence na nagdulot ang hakbang ng Parlamento ng mga pangambang lampas sa magkakahiwalay na kasong pandisiplina:

Nagbubunsod ng malubhang pangamba tungkol sa paggalang sa kalayaan ng hudikatura ang pagkakatanggal ng Parlamento ng Maldives sa dalawang mahistrado ng Korte Suprema.

Itinuro rin ng tanggapan ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari matapos hamunin sa korte ang mga probisyon tungkol sa pagpapalit ng mga mambabatas ng kinabibilangang partido. Ipinaalala nito sa mga awtoridad ng Maldives ang kanilang mga obligasyon sa ilalim ng Konstitusyon at ng pandaigdigang batas sa karapatang pantao na panatilihing malaya ang hudikatura.

Hindi nagpasiya sa pahayag kung may nagawang maling asal ang mga mahistrado, at wala rin itong naglabas ng may-bisang pasiyang nagpapawalang-bisa sa pagkakatanggal nila. Institusyonal ang pangamba nito: dapat masuri ng mga korte ang mga hakbang ng pamahalaan at Parlamento nang walang hindi wastong panggigipit upang manatiling mabisa ang mga hangganan ng Konstitusyon at ang mga proteksiyon sa karapatang pantao.

Higit Pa sa Mayoryang Boto ang Hinihingi ng mga Samahan ng Abogado

Hinimok ng Commonwealth Lawyers Association ang Parlamento na suriin ang ebidensiya at proseso bago aprubahan ang pagkakatanggal. Nanawagan ang pahayag nito na siyasatin ang abiso, oras sa paghahanda, pagkakataong magharap ng ebidensiya at magtanong sa mga saksi kung naaangkop, legal na representasyon, at mga dahilan ng pasiya ng JSC.

Sinabi rin nitong pinagtatalunan ng mga mahistrado ang mga paratang at humiling sila ng pagdinig sa Judiciary Committee ng Parlamento. Hanggang sa pahayag nito noong 10 Mayo, hindi pa pinagbigyan ng komite ang kahilingang iyon. Hinimok ng samahan ang Parlamento na tanggihan ang rekomendasyon kung hindi natugunan ang mga kahingian ng Konstitusyon, pamamaraan o ebidensiya.

Binanggit ng pahayag ng IBAHRI noong 9 Hunyo ang Artikulo 14 ng International Covenant on Civil and Political Rights, General Comment No. 32 ng Human Rights Committee, ang UN Basic Principles on the Independence of the Judiciary, ang Commonwealth Latimer House Principles at ang Bangalore Principles of Judicial Conduct.

Hinimok ni Hina Jilani, kasamang tagapangulo ng IBAHRI, na baguhin mismo ang probisyon tungkol sa suspensiyon:

Dapat pag-isipan ng pamahalaan ng Maldives na baguhin ang Seksyon 25(p) ng Judicial Service Commission Act upang matiyak na dumaraan sa independiyenteng pagsusuri ang mga hakbang pandisiplina laban sa mga hukom, at nabibigyan ang mga ito ng patas at pampublikong pagdinig.

Tinutugunan ng mungkahi niya ang isang partikular na kahinaang tinukoy ng institusyon: maaaring maging batayan ng suspensiyon ang imbestigasyon ng ibang institusyon bago magkaroon ng independiyenteng pagsusuri kung makatwiran ang hakbang. Tinutulan din ng institusyon ang mga paglilitis na walang pampublikong pagdinig, sapat na abiso o makabuluhang pagkakataong sumagot.

Bagaman inilathala matapos ang pagkakatanggal noong Mayo, kasama sa pahayag ng IBAHRI ang panawagan ni Mark Stephens CBE, kasamang tagapangulo nito, na ihinto ang mga paglilitis para sa pagkakatanggal. Hindi dapat unawain ang pananalitang iyon bilang patunay na hindi pa bumoboto ang Parlamento sa pagkakatanggal pagsapit ng Hunyo.

Mga Usaping Hindi Nalutas ng mga Desisyon ng mga Tagausig

Hindi katumbas ng hatol ng korte na nagpapawalang-sala sa mga dating mahistrado matapos ang paglilitis ang mga desisyong huwag magsampa ng kasong kriminal. Nangangahulugan ang mga ito na walang nakitang batayan ang mga tagausig para isampa ang mga kasong kriminal na inilarawan. Isinara ang kaso ng pulisya laban kay Azmiralda, samantalang nagpasya naman ang mga tagausig kay Mahaz matapos suriin ang isinangguni ng Anti-Corruption Commission.

Sinabi sa isang naunang ulat na wala pang inaanunsiyong pasiya tungkol kay Mahaz. Itinatala naman sa isang sumunod na ulat na tumanggi rin ang mga tagausig na usigin siya. Magkakasunod na yugto ang inilalarawan ng mga ulat na ito, hindi magkasalungat na kinalabasan. Walang tinutukoy na katumbas na desisyon ng mga tagausig tungkol kay Husnu Al Suood.

Hindi pa tiyak ang eksaktong ugnayan ng mga kasong kriminal at ng bawat paratang pandisiplina. Hindi ibinibigay sa mga ulat ang buong mga rekord ng kaso, ang detalyadong pangangatwiran ng JSC batay sa ebidensiya, o pinal na pasiya ng korte sa legalidad ng pagkakatanggal. Kung wala ang mga ito, walang sapat na batayan sa pangkalahatang pahayag na napabulaanan ang lahat ng paratang o na napatunayan ang bawat natuklasang paglabag pandisiplina.

Binanggit din ng IBAHRI ang ulat noong 25 Mayo na nagsimula ang mga imbestigasyon laban sa dalawang hukom na tumutol sa pagkakatanggal. Nagbabala itong maaaring makahadlang sa mga hukom ang parusa o banta ng parusa sa pagkilos nang malaya. Hindi tinukoy sa pahayag ang kinalabasan ng mga imbestigasyong iyon.

Walang tinukoy na petsa para sa pagdinig na susuri sa pagkakatanggal, desisyon tungkol sa pagbabalik sa puwesto, o paglutas sa hamon sa Konstitusyon. Mas limitado ang kongkretong kalagayan: natanggal sa puwesto ang dalawang mahistrado sa prosesong kinuwestiyon ng kanilang mga tagapagtanggol at ng mga internasyonal na institusyong legal, at kalaunan ay tumanggi ang mga tagausig na isampa ang mga kasong kriminal na inilarawan laban sa kanilang dalawa.

Mahahalagang Punto

• Tinanggal ng Parlamento sina Dr. Azmiralda Zahir at Mahaz Ali Zahir noong 14 Mayo 2025, sa botong 68 pabor sa bawat pagkakatanggal.
• Pagkaraan nito, tumanggi ang mga tagausig na magsampa ng kasong kriminal laban sa dalawang dating mahistrado sa mga kasong inilarawan.
• Ayon kay Mohamed Abbas, kinatawan ng Velidhoo, kailangan ng malayang hudikatura at JSC upang mapakinabangan ng publiko ang mga repormang legal.
• Tinanggap ng Judiciary Committee ang pamamaraan ng pagkakatanggal, samantalang nagpahayag ng pagtutol ang counsel general ng Parlamento at mga internasyonal na institusyong legal.
• Naantala ng mga suspensiyon noong Pebrero ang isang pagdinig kaugnay ng mga tuntunin ng Konstitusyon sa pagpapalit ng partido ng mga mambabatas.
• Nagpahayag ng pangamba tungkol sa kalayaan ng hudikatura at pagiging patas ng mga pamamaraan ang Tanggapan ng UN para sa mga Karapatang Pantao, IBAHRI at Commonwealth Lawyers Association.
• Hindi awtomatikong binabago ng mga desisyon ng mga tagausig ang pagkakatanggal, at walang tinukoy na petsa para sa pagbabalik sa puwesto o pagdinig ng pagsusuri.