Mga Pamilyang Inilipat sa Pampanga para sa Pagkontrol ng Baha, Patuloy na Binabaha, Ayon sa HRW

Siyamnapung pamilya inilipat sa lupang nasa ibaba ng pananggang pilapil

Isang proyektong pangkontrol ng baha sa Pilipinas, na sinuportahan ng dalawang kontratang nagkakahalaga ng Php 157 milyon, ang naglipat sa 90 pamilya mula sa Pulo Island patungo sa dating palaisdaan kung saan nasa humigit-kumulang 1.9 metro sa ibaba ng pananggang pilapil ang pangunahing kalsada, ayon sa Human Rights Watch sa mga natuklasang inilathala noong Oktubre 12, 2026. Apat na taon matapos ang relokasyon, inilalarawan ng mga residente ang pagbaha sa buong taon, hirap sa pagpunta sa trabaho at pagkuha ng mga serbisyo, at pag-alis ng mga kamag-anak na umasang mapananatiling buo ang komunidad.

Inilipat ang mga pamilya noong 2022 mula sa Ilog Pampanga patungo sa Barangay Candelaria sa Macabebe, lalawigan ng Pampanga. Ayon sa mga natuklasan ng Human Rights Watch tungkol sa relokasyon sa Pampanga, nagkaroon ng pagkukulang sa konsultasyon, pagbibigay ng impormasyon at pagpili ng angkop na lugar para sa pabahay. Nagpahayag ng pangamba ang Department of Human Settlements and Urban Development tungkol sa lokasyon, habang sinabi ng Commission on Human Rights na magsasagawa ito ng imbestigasyon.

Batay ang mga natuklasan sa mga panayam sa 35 residente, siyam na lokal na awtoridad at mga eksperto sa klima noong Hulyo at Agosto 2026, gayundin sa mga satellite image at sukat na kinuha mula sa mga litrato. Naglathala rin ang Human Rights Watch ng bidyo tungkol sa mga binabahang tahanan na nagdodokumento sa kalagayan ng komunidad.

Ayon kay Lian Buan, mananaliksik ng Human Rights Watch sa Timog-Silangang Asya, pinahina ng relokasyon ang kaligtasang dapat sana nitong maidulot:

Nanganganib ang kaligtasan at kabuhayan ng mga residente ng Pulo Island dahil inilipat sila ng mga awtoridad sa Pampanga sa isang mababang lugar bilang bahagi ng depektibong proyekto para sa pagkontrol ng baha.

Ang alitan ay kapwa tungkol sa pasyang alisin ang isla at sa mga nangyari pagkatapos nito. Ayon sa mga inhinyero ng pampublikong gawain, palalawakin ng pag-aalis nito ang kapasidad ng ilog at poprotektahan ang mga komunidad. Sinasabi naman ng mga residente na sa nilipatan nila ay patuloy silang nalulubog sa baha at hindi sila nagkaroon ng makabuluhang pagpipilian kung saan titira.

Bakit nais ng mga opisyal na alisin ang Pulo Island

Sinabi ng mga inhinyero ng Department of Public Works and Highways (DPWH) na sina Tomas Edison Olalia at Alvin Diaz sa Human Rights Watch na hiniling ng yumaong alkalde ng Macabebe na si Anette Balgan ang paghuhukay sa ilog at relokasyon. Inaalis sa paghuhukay ang lupa, latak at iba pang materyal upang lumuwag ang daluyan ng tubig. Ayon sa mga inhinyero, makatutulong ang pag-aalis sa Pulo Island upang maiwasan ang pagbaha at mapabuti ang kaligtasan ng mga residente nito at ng iba pang komunidad sa tabi ng ilog.

Nagkaloob ang kagawaran ng dalawang kontrata noong 2019 at 2020 na nagkakahalaga ng Php 157 milyon sa kabuuan, o humigit-kumulang $2.6 milyon, para alisin ang isla sa ilalim ng taunang programa nito sa pagpapagaan ng baha. Umabot mula 2020 hanggang 2023 ang mga gawain sa paghuhukay at relokasyon.

Inilarawan sa mga liham sa pagitan ng dating alkalde, ng kagawaran at ng mga residente ang komunidad bilang mga pamilyang iskuwater na nakatira sa mapanganib na lugar. Ayon sa mga inhinyero, hiniling ni Balgan na kumilos alinsunod sa patakarang inilabas noong 2017 na nag-uutos sa mga lokal na pamahalaan na alisin ang mga ilegal na istruktura sa mga mapanganib na lugar, kabilang ang mga pampang ng ilog, baybayin at daluyan ng tubig kung saan nalalagay sa panganib ang mga residente o ang mas malawak na komunidad dahil sa mga tirahan.

Mas matagal na ang kasaysayan ng panukala. Noong unang bahagi ng dekada 1990, pinondohan ng Japan International Cooperation Agency ang Pampanga Delta Development Project Phase I, na naglalayong ilipat ang 1,851 kabahayan. Hindi ito nakumpleto. Tinutulan ng mga residente ng Pulo ang relokasyon at nanatili sila roon. Sinabi nina Olalia at Diaz na iminungkahi na noon pang naunang planong iyon ang pag-aalis sa isla.

Nagkaroon ng mga pulong, pero sinasabi ng mga residente na wala silang pagpipilian

Nagsimulang makipagpulong ang mga opisyal ng pamahalaan sa mga apektadong pamilya noong 2018, at kung minsan ay ginamit nila ang Kapampangan, ang lokal na wika. Gayunman, sinabi ng mga residenteng kinapanayam ng Human Rights Watch na hindi talaga nakaimpluwensiya sa pasya ang kanilang mga alalahanin. Walang nakadama na binigyan sila ng pagpipiliang lumipat o manatili.

Mahalaga ang pagkakaibang ito: hindi sapat ang pagkakaroon lamang ng mga pulong upang matiyak na nakatanggap ang mga residente ng impormasyong nauunawaan nila, nakapagpanukala ng mga alternatibo o napag-isipan ang kanilang mga pagtutol. Inamin ng mga opisyal ng DPWH na hindi nagsagawa ng masusing konsultasyon ang kanilang mga kawani at inilarawan ang papel nila bilang teknikal na tulong.

Sinabi ng mga residente na noong 2021 nila nalaman ang iminungkahing lilipatang lugar at agad nilang kinuwestiyon kung angkop ito. Ayon sa kanila, walang ibang solusyong iniharap ang mga awtoridad. Marami ang pumayag sa huli dahil sinabi ng mga opisyal na mananatiling magkakasama ang magkakaugnay nilang komunidad sa lilipatan.

Inilarawan ni Mary Grace Liguid, isang 38 taong gulang na residente, ang pamimilit kaugnay ng relokasyon:

Wala kaming pagpipilian. Basta na lang may dumating para sukatin ang mga bahay at lupa namin. Wala kaming nagawa kundi pumayag, dahil hindi ka naman puwedeng maiwan doon.

Ingles ang ginamit sa mga kasunduan sa demolisyon na ipinamahagi noong 2021, kahit hindi iyon ang wikang mas gusto ng mga residente. Sinabi ng ilan na walang tumulong na abogado o tagapayo para maunawaan nila ang mga dokumento. Natuklasan ng Human Rights Watch na hindi umabot sa makabuluhang konsultasyon ang pinagsamang kakulangan ng impormasyon at ang paniniwala ng mga residente na pinal na ang pasya.

Walang iisang pagtatasa sa mga babala tungkol sa isla

Ayon sa mga residente, iba-iba ang paliwanag na narinig nila tungkol sa dahilan ng pagpapaalis sa kanila. Nakasaad sa mga dokumento ng pamahalaan na nakahahadlang sa agos ng ilog ang isla. Naalala rin ng mga residente na sinabihan silang hugis-kono ito, nauubos ang lupa sa ilalim nito at maaari itong gumuho.

Sinabi nina Olalia at Diaz na hindi nagmula sa kanilang tanggapan ang babala tungkol sa pagguho ng lupa sa ilalim ng isla. Ayon sa kasalukuyang inhinyero ng munisipalidad ng Macabebe, walang kapasidad ang lokal na pamahalaan na gumawa ng gayong pagtatasa. Hindi matandaan ng mga residente na tinalakay nila sa mga opisyal ang pagtatasa ng panganib o pinag-isipan ang mga hakbang na maaaring nagbigay-daan sa pananatili nila roon.

Batay sa pagsusuri ng satellite ng Human Rights Watch, lumiit ang lawak ng ibabaw ng isla mula 25 ektarya noong 1984 tungo sa 23.7 ektarya noong 2020. Nawala rito ang 1.3 ektarya, o 5.2 porsiyento, sa loob ng 36 na taon. Inilalarawan ng sukat na ito ang pagbabago sa nakikitang lawak ng ibabaw. Hindi nito, sa ganang sarili, pinatutunayan ang kalagayan sa ilalim ng isla o sinasagot kung maaari itong gumuho.

Mas tiyak, kung gayon, ang kakulangan sa impormasyon kaysa sa simpleng pagtatalo kung mapanganib ang pagbaha. Sinasabi ng mga residente na hindi sila nabigyan ng impormasyong madali nilang maunawaan upang maikumpara ang panganib ng pananatili sa panganib ng paglipat sa iminungkahing lugar.

Nakadepende sa demolisyon ng mga bahay ang buong kompensasyon

Kinailangang isuko muna ng mga residente ang dati nilang mga bahay bago nila matanggap ang buong halagang tinaya para sa kompensasyon. Matapos lagdaan ang mga dokumento sa demolisyon, maaari nang matanggap ng mga pamilya ang 70 porsiyento ng tinayang halaga sa pamamagitan ng pagpunta sa Metro Manila upang kunin ang tseke. Nakadepende naman ang natitirang 30 porsiyento sa pagsusumite ng mga litrato at bidyo bilang patunay na naidemolis na ang bahay.

Ayon sa Human Rights Watch, inaasahan ang mga residente na agad magdemolis matapos matanggap ang unang bayad. Marami ang nagsabing nagmadali sila dahil kumalat ang mga sabi-sabing maaaring maubos ang inilaan na pondo. Kumalat ang pangambang ito nang walang sapat na opisyal na impormasyon; hindi pinatutunayan ng mga natuklasan na malapit na talagang maubos ang pondo.

Inilarawan ni Esmeralda Tubig, isang 46 taong gulang na guro sa day care, kung paanong nagsabay ang kawalang-katiyakan sa pabahay at kita sa sistema ng pagbabayad:

Nataranta kami. Una sa lahat, gigibain mo ang bahay mo nang hindi pa kumpleto ang bayad, at kailangan mo ring isipin ang pang-araw-araw mong buhay. Hindi namin alam kung saan kami kukuha ng ikabubuhay, tapos bigla rin naming hindi alam kung saan kami titira.

Iilang pamilya lamang ang may-ari ng lupang kinatatayuan ng kanilang mga bahay. Marami ang mga nangungupahang magsasaka: paggawa ang ambag nila habang kapital naman ang ibinibigay ng mga may-ari ng lupa, at pinaghahatian nila ang ani. Nagbabayad ng lokal na buwis sa ari-arian ang mga residente para sa lupang tinitirhan nila sa halip na magbayad ng upa. Binanggit ng Human Rights Watch na nagbibigay pa rin ng kompensasyon ang Right-of-Way Act ng Pilipinas para sa mga istrukturang pag-aari ng mga taong walang legal na karapatan sa lupa.

Sinabi ng mga residente na wala silang natanggap na iba pang kompensasyon, kabilang ang para sa mga pananim. Ginawang uling ng isa sa kanila ang mga puno upang kumita bago lumipat. Itinatakda rin ng National Resettlement Policy Framework na dapat magkaroon ng paraan para matiyak ang seguridad ng paninirahan sa lilipatan, gaya ng kasunduan sa pag-upa o iba pang kinikilalang karapatang gumamit ng ari-arian. Hindi pinatutunayan ng mga natuklasan kung nakamit ng lahat ng inilipat na pamilya ang gayong seguridad.

Binabaha ang nilipatan sa kabila ng mga pangakong tatabunan ito

Ayon sa mga residente, nangako ang mga lokal na awtoridad na tatabunan ang dating palaisdaan hanggang kapantay ito ng kalsada sa katabing pilapil. Nakataas ang pilapil upang pigilang umabot sa mga kalapit na bahay ang baha mula sa ilog, at ang kalsada sa ibabaw nito ang pangunahing daan ng komunidad patungo sa bayan.

Hindi umabot sa ganoong taas ang lugar na nilipatan matapos ang mga gawaing pagtatambak, ayon sa Human Rights Watch. Sinabi ng isang inhinyerong kasangkot sa proyekto na hindi pinahihintulutan ng disenyo ng pilapil na itaas ang lugar sa kapantay na taas nito. Kaya nananatili ang malaking hindi pagkakasundo sa pagitan ng sinasabi ng mga residente na ipinangako sa kanila at ng sinasabi ng inhinyero tungkol sa pinahihintulutan ng disenyo.

Gumamit ang Human Rights Watch ng photogrammetry, isang paraang kumukuha ng mga sukat mula sa mga litrato, at tinaya nitong nasa humigit-kumulang 1.9 metro sa ibaba ng kalsada sa pilapil ang pangunahing kalsada ng lugar. Sa pagbisita noong bahagyang umuulan, sinukat ng organisasyon ang 20 sentimetrong tubig sa kalsadang iyon.

Inilarawan din ng organisasyon na umaabot sa taas ng tuhod hanggang hita ang tubig kapag mataas ang tubig-dagat sa pagbisita nito noong Hulyo 12 hanggang 14. Magkaibang kondisyon ang tinutukoy ng mga obserbasyong ito at hindi dapat ituring na iisang takdang lalim ng baha. Nakita ng mga mananaliksik ang mga batang lumulusong sa tubig at mga nakatatandang hindi makalabas sa binahang mga bahay. Sinabi ng mga residente na palagi nilang kailangang tumawid sa baha upang makarating sa kalsada.

Nakagagambala ang pagbaha sa trabaho at ugnayan ng mga pamilya

Dapat sana'y mapanatili ng relokasyon ang isang komunidad kung saan magkakamag-anak ang maraming pamilya. Sa halip, dahil sa patuloy na pagbaha ay may mga kamag-anak na umalis, ayon sa Human Rights Watch, dahil sa epekto nito sa pang-araw-araw na buhay at kabuhayan.

Bahagi ng suliranin sa pabahay ang pagpunta sa ibang lugar. Maaaring nakatayo pa rin ang isang bahay, pero kung hinaharangan ng baha ang pagitan ng pintuan nito at ng kalsada, hindi makapunta ang mga residente sa trabaho o makakuha ng mga serbisyo. Ipinakikita ng mga salaysay tungkol sa mga nakatatandang nakakulong sa loob ng bahay at mga pamilyang lumulusong patungo sa pilapil kung bakit hindi sapat na suriin lamang ang mga gusali sa pagtasa sa angkop na lilipatan.

Ayon sa Human Rights Watch, nararanasan ng Pampanga sa Luzon ang pinakamalubhang pagbaha sa bansa, na pinalalala ng mga bagyo, pagtaas ng lebel ng dagat at limitadong kapasidad ng mga dam. Nasa Pampanga Delta ang Macabebe, isang mababa at malatian na lugar na sumasaklaw sa ilang bahagi ng Pampanga, Bulacan at Bataan.

Binanggit ng organisasyon na 6.6 milyong tao ang nawalan ng tirahan dahil sa baha at pagtaas ng lebel ng dagat sa Pilipinas mula 2015 hanggang 2025. Inilalagay ng pambansang bilang na ito ang relokasyon sa Pulo sa mas malawak na hamon, ngunit hindi nito sinasagot kung ligtas ang partikular na lugar na nilipatan. Pangunahing natuklasan ng organisasyon na hindi dapat ilipat ang mga tao palayo sa isang lugar na lantad sa panganib para lamang harapin naman nila ang mga panganib na mahuhulaan sa ibang lugar.

Kulang ang pangangasiwa sa pabahay sa proseso

Karaniwang nangunguna ang Department of Human Settlements and Urban Development at National Housing Authority sa planadong relokasyon. Sinusuri nila kung praktikal ang lilipatan at maaari silang magbigay ng pondo para sa mga bagong bahay. Natuklasan ng Human Rights Watch na hindi kasama sa proyekto sa Pulo ang iba pang ahensiyang may tungkulin sa pabahay at karapatang pantao.

Itinatakda rin ng mga alituntunin ng Department of the Interior ang pagsubaybay ng Presidential Commission on Urban Poor kapag apektado ang mga iskuwater, gayundin ang pangangasiwa ng lokal na komiteng kinabibilangan ng maraming ahensiya o ng lokal na lupon sa pabahay. May sarili ring tungkulin sa pangangasiwa ang Commission on Human Rights kaugnay ng sapat na pabahay at makataong pagtrato.

Ganito inilarawan ni Ferdinand Zambrano, opisyal sa pagpapaunlad ng proyekto sa lokal na tanggapan ng mga paninirahan, ang mga proteksiyong wala sa proseso:

Walang pagsusuri at pagpapanagot.

Sinabi ng kagawaran ng mga paninirahan sa Human Rights Watch na nagdulot ng pangamba tungkol sa pagiging angkop ng lugar para sa permanenteng pabahay ang mga iniulat na pisikal na katangian nito, habang hinihintay ang karagdagang pagsusuri sa lugar. Babala ang tugong ito, hindi pa pinal na teknikal na pasya.

Ayon sa Human Rights Watch, hindi naaayon ang relokasyon sa mga pandaigdigang pamantayang nakasaad sa United Nations Guidance on Protecting People from Disasters and Environmental Change through Planned Relocation. Itinuturing ng gabay na huling paraan ang relokasyon upang maprotektahan ang buhay at kalusugan, nananawagan ito ng makabuluhang pakikilahok ng komunidad at layon nitong mapanatili ang pagkakaisa ng lipunan at ugnayan ng magkakamag-anak.

Kabilang sa mga obligasyon ng Pilipinas sa International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights ang pagprotekta sa mga karapatang kaugnay ng pabahay at kabuhayan. Ayon sa Human Rights Watch, nangangailangan din ang mga tungkuling ito ng proteksiyon laban sa mga panganib sa klima na makatwirang mahuhulaan. Pagtatasa ng isang organisasyon ang mga natuklasan nito, hindi hatol ng korte.

Nakatakda pa ang imbestigasyon at isa pang proyekto sa delta

Sinabi ng Commission on Human Rights na magsasagawa ito ng imbestigasyon at nakatulong sana ang naunang pagsasangguni upang matiyak ang wastong mga proteksiyon. Walang binanggit na iskedyul ng imbestigasyon, nakumpletong pagsusuri sa lugar o napagkasunduang remedyo sa mga natuklasan noong Oktubre 12.

Nagpadala ang Human Rights Watch ng mga liham na humihingi ng tugon noong Setyembre 21. Sumagot ang kagawaran ng mga paninirahan at ang komisyon sa karapatang pantao. Hindi sumagot sa mga liham ang DPWH, tanggapan ng munisipalidad ng Macabebe at Presidential Commission on Urban Poor, bagaman nakipag-usap sa mga mananaliksik ang mga inhinyero ng pampublikong gawain.

Itinuro ni kasalukuyang alkalde Leonardo Flores, kapatid ni Balgan, ang mga katanungan kay Jomel Cruz, opisyal sa pagbabawas ng panganib sa sakuna na naging administrador ng munisipalidad noong isinasagawa ang proyekto. Sinabi ni Cruz na walang dokumentong tungkol dito sa mga file na iniwan ng dating administrasyon. Hindi pinatutunayan ng salaysay na ito kung wala ring mga rekord sa ibang lugar.

Ganito ang pagkakasunod-sunod ng mga pasya at mga hakbang na hindi pa nareresolba:

• 2018: Nagsimulang makipagpulong ang mga opisyal sa mga pamilya sa Pulo.
• 2019 at 2020: Nagkaloob ang DPWH ng dalawang kontrata para alisin ang isla na nagkakahalaga ng Php 157 milyon sa kabuuan.
• 2021: Nalaman ng mga residente ang lilipatan at tumanggap sila ng mga kasunduan sa demolisyon.
• 2022: Inilipat ang siyamnapung pamilya; nagpatuloy ang paghuhukay hanggang 2023.
• Hulyo at Agosto 2026: Nagsagawa ang Human Rights Watch ng mga panayam at pananaliksik sa lugar.
• Oktubre 12, 2026: Inilathala ang mga natuklasan at ipinangako ang imbestigasyon sa karapatang pantao.

Sumasailalim sa mga pag-aaral sa pagiging posible ang iminungkahing Pampanga Delta Development Project Phase II, at kabilang sa saklaw nito ang Macabebe. Ayon sa Human Rights Watch, maaari pa nitong maapektuhan ang lugar na nilipatan, ngunit hindi tinutukoy sa mga natuklasan kung anong mga gawain ang isasagawa roon o kung kakailanganing maglipat muli ng mga tao.

Nagaganap din ang kasong ito sa gitna ng malaking paggasta ng bansa. Binanggit ng Human Rights Watch na Php 1.93 trilyon ang nagastos sa pagkontrol ng baha mula 2011, kabilang ang Php 545 bilyon mula Hulyo 2022 hanggang Mayo 2025. Katumbas ang huling halaga ng humigit-kumulang 28.2 porsiyento ng binanggit na kabuuan. Bagaman nahaharap sa mga kaso kaugnay ng iba pang proyekto sa baha ang hindi bababa sa 45 opisyal, walang paratang laban sa mga inhinyerong kinapanayam, at hindi inimbestigahan ng Human Rights Watch ang katiwalian sa proyekto sa Pulo.

Nananawagan ang organisasyon sa mga awtoridad na bumuo ng mas mabuting solusyon kasama ang mga residente at sa mga tagapagpondo ng mga programa sa klima na igiit ang pagsunod sa mga pamantayan sa karapatang pantao. Wala pang napagkakasunduang solusyon.

Mahahalagang Punto

• Inilipat noong 2022 ang siyamnapung pamilya mula sa Pulo Island patungo sa dating palaisdaan sa Macabebe.
• Ayon sa Human Rights Watch, kulang ang proseso sa makabuluhang konsultasyon at sapat na impormasyon, at hindi angkop ang nilipatan.
• Nasa humigit-kumulang 1.9 metro sa ibaba ng kalsada sa pilapil ang pangunahing kalsada, at iniulat ng mga residente na binabaha sila sa buong taon.
• Natanggap ng mga pamilya ang 70 porsiyento ng tinayang kompensasyon bago ang demolisyon at ang natitirang 30 porsiyento matapos patunayang naidemolis ang kanilang mga bahay.
• Nagpahayag ng pangamba tungkol sa pagiging angkop ng lugar ang kagawaran ng pabahay, at nangako ang Commission on Human Rights na mag-iimbestiga.
• Walang napagkasunduang remedyo o takdang panahon para sa imbestigasyon; sumasailalim pa sa pag-aaral sa pagiging posible ang isa pang proyekto sa delta.