Inaresto ng Pakistan ang Daan-daan habang Sumiklab ang Welga sa Balochistan Matapos ang Nakamamatay na Pambobomba sa Quetta

Nababalot ng pangamba ang isang lalawigan matapos ang nakamamatay na pagsabog

Nagpaputok ng tear gas ang mga pulis sa malawak at salat na lalawigan ng Balochistan sa Pakistan at umaresto ng maraming nagpoprotesta habang nagsara ang mga pamilihan at nagkabuhol-buhol ang trapiko sa mga kalsada noong Lunes dahil sa welga sa buong lalawigan. Naganap ito isang linggo matapos magpasabog ng sarili ang isang suicide bomber sa isang pampulitikang pagtitipon sa Quetta noong Setyembre 2, na ikinamatay ng 15 katao at muling nagpalakas sa pangamba sa pagbabalik ng banta ng mga militante. Sinabi ng grupong Islamic State na isinagawa ang pag-atake ng kaanib nitong pangrehiyon, kaya lalo pang naging apurahan ang matagal nang hinaing sa seguridad at pamamahala sa lalawigan.

Sa mahigit isang dosenang lungsod, nagsara ang mga negosyo at nagmartsa ang mga tao para humingi ng paliwanag kung paano nakarating ang bomber sa lugar ng pagtitipon at kung sino ang tumulong sa pag-atake. Sa Quetta, ang kabisera ng lalawigan, kumilos ang mga pulis upang buwagin ang mga sit-in at harang sa kalsada. Nakipagsagupaan sila sa mga nagpoprotesta sa ilang lugar at gumamit ng tear gas para buwagin ang mga grupong nagtipon malapit sa mahahalagang sangandaan. Pagsapit ng gabi, iniulat ng mga awtoridad na 260 katao ang inaresto, mas mataas sa mga naunang tantiya na nagsabing dose-dosenang tao ang dinakip.

Sinabi ni Muhammad Baloch, nakatataas na superintendente ng pulisya, na igagalang ng mga pulis ang mapayapang pagtitipon ngunit hindi nila pahihintulutan ang sapilitang pagpapasara ng mga negosyo o pagbara sa mga kalsadang nagpapahinto sa pang-araw-araw na pamumuhay. Inilarawan niya ang tugon bilang pagsisikap na balansehin ang kaayusan ng publiko at mga kalayaang sibil.

Bago ang mga operasyon noong araw na iyon, nagbabala si Baloch sa mga nagpoprotesta na huwag pilitin ang mga may-ari ng tindahan o harangan ang mga lansangan. Ipinaliwanag niya ang kaniyang paninindigan at sinabing hindi kasama sa karapatang magprotesta ang pagsasara sa buong lungsod.

“May demokratikong karapatan ang mga tao na mapayapang magprotesta, ngunit wala silang karapatang pilitin ang mga tao na umalis sa mga kalsada, gambalain ang daloy ng mga sasakyan, o piliting magsara ang mga negosyo,” sabi ni Muhammad Baloch, nakatataas na superintendente ng pulisya.

Sanhi ng welga

Kasunod ang welga ng pagpapasabog ng sarili ng isang suicide bomber sa pagtitipon ng Balochistan National Party sa Quetta, kung saan nagtipon ang mga tagasuporta sa paradahan ng isang istadyum para sa pampulitikang rali. Labinlimang katao ang namatay at marami pang iba ang nasugatan. Inako ng Islamic State ang responsibilidad sa pamamagitan ng sangay nitong Khorasan Province (ISKP). Nagdulot ang pag-atake ng pangamba sa marupok nang seguridad sa isang lalawigang matagal nang sinasalanta ng karahasan ng mga ekstremista, separatistang paghihimagsik, at malawakang presensiya ng mga puwersang panseguridad.

Nagsagawa ang ISKP ng mga pag-atakeng ikinamatay ng maraming tao sa Afghanistan at Pakistan nitong mga nakaraang taon. Sa Balochistan, pinuntirya ng grupo ang mga pampulitikang kaganapan, tauhan ng seguridad, at mga minoryang panrelihiyon. Nabalisa ang mga residente nang muling mapabalita ang grupo matapos ang pagsabog sa Quetta. Naalala nila ang mga naunang bugso ng pambobomba at pagpaslang na sumira sa ugnayang panlipunan sa lalawigan.

Hiningi ng mga tagapag-organisa ng rali at mga partidong oposisyon ang isang malinaw na imbestigasyon sa mga pagkukulang sa seguridad. Nanawagan din sila na panagutin ang mga opisyal na responsable sa pagprotekta sa isang nakatakdang pampulitikang kaganapan, kung saan dumalo ang matataas na opisyal ilang sandali bago ang pagsabog.

Pagsupil ng pulisya at ang legal na batayan

Binanggit ng mga awtoridad ang mga legal na paghihigpit sa mga pampublikong pagtitipon upang bigyang-katwiran ang maraming pag-aresto. Ipinatupad sa Quetta ang Seksyon 144 ng Code of Criminal Procedure, na nagpapahintulot sa mga lokal na administrador na ipagbawal ang mga pagtitipon kapag nanganganib ang kaayusan ng publiko. Inakusahan ng pulisya ang mga nagpoprotesta na lumabag sa pagbabawal, humarang sa mga lansangan, at nagpilit sa mga may-ari ng tindahan na magsara. Gumamit ang mga pulis ng tear gas upang itulak palayo ang mga tao mula sa pangunahing mga kalsada. Sinabi nilang kailangan ang operasyon upang muling mabuksan ang daloy ng trapiko at maiwasan ang mga sagupaan.

Pagsapit ng tanghali, nagsimulang kumalat ang mga ulat tungkol sa pagsasara ng mga kalsada sa kahabaan ng N 25 highway sa paligid ng Quetta at sa iba pang mahahalagang daanan. Sinabi ng mga alyansang pampulitika na sumuporta sa welga na haharangin ang mga rutang papunta sa mga paliparan at estasyon ng tren. Kumalat sa social media ang mga larawan ng mga nakasarang tindahan, habang sinabi ng mga grupo ng negosyante at mga samahan ng paaralan sa Quetta na magsasara sila nang araw na iyon bilang pakikiisa o pag-iingat. Layunin ng welga, na ipinatawag ng grupo ng mga partidong oposisyon kabilang ang paksyon ni Mengal ng Balochistan National Party at mga kaalyado nitong panrehiyon at pambansa, na ipakita ang pagkakaisa sa buong lalawigan sa iisang panawagan: tukuyin at parusahan ang mga nasa likod ng pambobomba.

Iginiit ng mga opisyal ng lalawigan na sinusuportahan nila ang mapayapang protesta ngunit kikilos sila kung mauuwi ang mga pagtitipon sa sapilitang pagsasara ng mga negosyo o pagbawi sa mga kalsada. Sinabi ng mga tagapagsalita ng pulisya na magpapatuloy ang mga pagdakip kung guguluhin ng mga tao ang daloy ng trapiko o pagbabantaan ang paglala ng sagupaan sa mga pulis, at magsasampa ng mga kaso alinsunod sa mga paghihigpit para sa kaayusan ng publiko.

Mga tinig mula sa lugar

Inakusahan ni Akhtar Mengal, lider ng Balochistan National Party at kilalang politikong nasyonalista, ang estado na hindi nito naprotektahan ang mga mamamayan sa isang legal na pampulitikang kaganapan. Muling nanawagan ang mga lider ng oposisyon para sa masusing imbestigasyon sa pambobomba at pinuna ang tinawag nilang paulit-ulit na mabigat na kamay ng pulisya kapag nagtitipon sa lansangan ang mga tao matapos ang mga pag-atake.

“Hindi ba pananagutan ito ng estado? Hindi ba tungkulin ng estado na protektahan ang mga inosenteng taong ito?” tanong ni Akhtar Mengal, lider ng BNP, sa gitna ng welga.

Hinimok ng mga tagapag-organisa ng partido ang mga tao mula sa iba’t ibang tribo, paniniwalang pampulitika, at uri ng lipunan na magkaisa. Hiniling ng mga pamilya ng mga biktima ang paglilinaw. Gusto nilang magbahagi ang mga imbestigador ng kapani-paniwalang mga natuklasan at panagutin ang sinumang opisyal na hindi pinansin ang mga babala o nabigong tiyakin ang seguridad sa lugar ng rali.

Paulit-ulit na pagsupil at mga protesta

Sinabi ng mga grupong pangkarapatang pantao na bahagi ng mas malawak na padron ang pagsupil noong Lunes. Noong kalagitnaan ng 2024, kinondena ng Amnesty International ang paggamit ng puwersa, kabilang ang pamamaril gamit ang tunay na bala at malawakang pag-aresto, laban sa mga kalahok sa mga hanay ng sasakyan ng protestang Baloch Raji Machi sa gitna ng bugso ng mga demonstrasyon para sa karapatang sibil ng mga Baloch. Tinukoy ng Amnesty ang ilang tagapag-organisa na ikinulong at nanawagan na palayain ang lahat ng inaresto dahil sa paggamit ng kanilang karapatang mapayapang magtipon. Pinuna rin ng grupo ang paulit-ulit na pagsuspinde sa serbisyo ng mobile at internet sa lalawigan. Ayon dito, nililimitahan ng mga pagpapatigil ng komunikasyon ang paggalaw, hinahadlangan ang daloy ng impormasyon, at maaaring magpalaki ng mga panganib sa mga tensiyadong sitwasyon.

Sinabi ng mga lokal na aktibista na naging karaniwan na ang mga pagbabawal sa ilalim ng batas sa kaayusan ng publiko at ang paulit-ulit na pagpapatigil sa komunikasyon tuwing lumalaki ang mga protesta. Sa mga demonstrasyon noong 2024, nagtala ang mga organisasyong pangkarapatang pantao ng mga harang sa kalsada, mga pagdakip na hindi agad isiniwalat kung saan dinala ang mga dinakip, at mga pagbabawal sa pagtitipon sa buong lungsod ng Quetta. Pinuna ng Human Rights Commission of Pakistan ang paggamit ng labis na puwersa at ang mga paghihigpit sa koneksiyon, at nagbabala na lalo pang pinatitindi ng malawakang pagbabawal ang kawalan ng tiwala.

Isinentro ng mga lider ng protesta, kabilang ang Baloch Yakjehti Committee, ang kanilang mga kampanya sa mga karapatang sibil, pampulitika, at pang-ekonomiya. Kabilang sa kanilang mga kahilingan ang pagwawakas sa sapilitang pagkawala, paniningil ng pananagutan sa mga pamamaslang na walang paglilitis, at malinaw na pagpapatupad ng batas. Sinabi ng mga tagasuporta ng kilusan na nais nila ng gumaganang mga daluyang pampulitika, hindi lamang mga tugong panseguridad na nagpapalalim sa siklo ng galit.

Militantismo at masalimuot na sitwasyon sa seguridad

Magkakapatong ang mga banta sa Balochistan, kaya lalong maselan ang pagpapatupad ng batas sa mga protesta. Ilang dekada nang dinaranas ng lalawigan ang separatistang paghihimagsik na pinangungunahan ng mga armadong grupong nasyonalista ng Baloch, kasabay ng mga pag-atake ng mga ekstremistang grupo gaya ng ISKP. Mula sa paisa-isang pananambang, umunlad ang mga separatistang paksyon gaya ng Baloch Liberation Army tungo sa mas koordinadong mga operasyon, kabilang ang masalimuot na pag-atake sa mga convoy ng seguridad at imprastraktura. Ayon sa mga analyst, mula noong huling bahagi ng dekada 2010 ay naging mas organisado ang paghihimagsik, mas marami itong nahikayat na kabataang nakapag-aral, at mas naging litaw ang presensiya nito sa media na nagpapalawak sa abot ng mga pagkilos nito.

Nagkaroon nitong mga nakaraang taon ng mga insidenteng may magkakasalungat na salaysay at mataas na bilang ng nasawi. Nagdulot ng magkakaibang bersiyon mula sa estado at mga rebelde ang malaking pag-hijack ng tren sa Balochistan, at naging mahirap ang malayang beripikasyon dahil sa kakulangan ng impormasyon na madalas bumabalot sa mga liblib na lugar. Di-nagtagal, pinuntirya ng mga suicide bomber ang isang convoy ng paramilitar na puwersa malapit sa Noshki. Kasabay ng mga pag-atakeng ito, lalong napahirapan ang mga puwersang panseguridad at tumindi ang pangamba ng publiko dahil sa mga karaniwang pag-atake ng mga militante sa mga checkpoint at pagsasara ng mga kalsada.

May dimensiyong tumatawid din sa mga hangganan ang mga banta. Sinabi ng mga opisyal ng Pakistan na naghanap ng kanlungan o suporta sa karatig na Afghanistan ang mga separatistang mandirigma, isang paratang na itinatanggi ng mga lider ng rebelde. Iginiit ng mga ahensiyang panseguridad na sa labas ng Pakistan isinasagawa ang pagsasanay sa mga suicide bomber at koordinasyon sa logistik. Nagmula ang ISKP sa mga lugar ng labanan sa Afghanistan, inaangkin nito ang mga operasyon sa Pakistan, at gumagamit ito ng mga taktikang nagdudulot ng maraming nasawi sa rehiyon. Dahil patung-patong ang mga banta, nagiging masalimuot ang pagtukoy kung sino ang may pananagutan kapag inaatake ang mga pampublikong pagtitipon.

Sa kanluran, lalo pang nagpapabigat sa sitwasyon ang karahasan sa lalawigan ng Sistan and Baluchestan sa Iran. Sa isang pag-atake nitong unang bahagi ng taon, binaril at pinatay ng mga armadong lalaki ang walong manggagawang Pakistani sa isang pagawaan sa timog-silangang Iran. Inako ng isang armadong grupong Baloch ang pag-atake. Nagpalitan ng mariing pahayag ang Pakistan at Iran at nag-ugnayan sa pagpapauwi at mga imbestigasyon. Ipinakita ng mga pagpatay na nalalantad sa mga armadong grupo ang mga komunidad sa magkabilang panig ng hangganan na kumikilos at nag-oorganisa sa masungit na kalupaan.

Bakit nananatiling magulo ang Balochistan

Pinakamalawak ang Balochistan sa mga lalawigan ng Pakistan batay sa lawak ng lupain at kabilang ito sa mga may pinakamaraming likas na yaman, ngunit nasa pinakababang antas o malapit dito sa mga pambansang sukatan ng kaunlaran. Inirereklamo ng mga komunidad na hindi nagiging paaralan, serbisyong pangkalusugan, trabaho, o ligtas na mga kalsada sa kanilang mga distrito ang yaman mula sa mga gas field, mineral, at daungan. Mahirap ang heograpiya nito. Malalayo ang mga bayan sa isa’t isa, maraming puwersang panseguridad ang nakatalaga sa mga pangunahing ruta, at kakaunti ang mga serbisyong pampamahalaan. Pinadadali ng mga kundisyong ito ang pagkilos ng mga armadong grupo at pinahihirapan ang mga sibilyan na makakuha ng proteksiyon at serbisyong kailangan nila.

Matagal nang nagpapasiklab ng galit ang mga paratang ng sapilitang pagkawala at pamamaslang na walang paglilitis. Ayon sa mga grupong nagtataguyod ng karapatan gaya ng Voice for Baloch Missing Persons, libu-libo na ang nawawala mula noong kalagitnaan ng dekada 2000 at marami pa ring pamilyang hindi alam ang sinapit ng kanilang mga mahal sa buhay. Iniulat ng grupo na mahigit isang libong bangkay ng mga nawala ang natagpuan sa paglipas ng mga taon, at marami sa mga ito ang may palatandaan ng pagmamaltrato. Itinatanggi ng militar ang pananagutan sa gayong mga pang-aabuso. Gayunman, pinahina ng paniniwalang walang napapanagot ang tiwala sa mga institusyong pampulitika at itinulak ang ilang kabataan na sumapi sa mga armadong grupong nangangakong maghihiganti.

Nagdulot din ng sarili nitong mga tensiyon ang mga proyektong pangkaunlaran. Naging tampok sa mga protesta nitong mga nakaraang taon ang Gwadar, isang daungan sa malalim na dagat sa Dagat Arabian at mahalagang bahagi ng China Pakistan Economic Corridor. Inakusahan ng mga lokal na grupo ang mga awtoridad na isinara nila ang malalawak na sona nang walang pahintulot ng mga lokal at nabigong protektahan ang kabuhayan ng mga residente, samantalang iginiit ng estado na kailangan ang mga paghihigpit para sa seguridad. Lalo pang pinalakas ng mga pagpapatigil sa komunikasyon at paminsan-minsang curfew tuwing may kaguluhan ang pakiramdam na kakaunti ang nagagawa ng publiko upang maimpluwensiyahan ang mga pasyang bumabago sa kanilang mga bayan.

Lalong tumitindi ang takot dahil sa mga pag-atake sa paligid ng mga protesta

Mismong mga protesta at pampulitikang martsa sa Balochistan ang pinupuntirya rin. Ayon sa mga lokal na awtoridad, mas maaga ngayong taon ay nagpasabog ng sarili ang isang suicide bomber malapit sa isang rali na may sit-in at kaugnay ng martsa ng Balochistan National Party patungong Quetta. Naganap ang pagsabog malapit sa Luk Pass sa distrito ng Mastung. Sinabi ng mga opisyal na walang naiulat na nasawi. Nanatili sa lugar ang mga lider ng partido at itinuloy ang kanilang programa. Hiningi ng martsa ang pagpapalaya sa mga aktibista para sa karapatan ng mga Baloch, kabilang ang manggagamot at aktibistang si Dr. Mahrang Baloch, na inaresto sa ilalim ng mga batas laban sa terorismo. Nauna nang nakipagsagupaan ang mga pulis sa mga nagmamartsa at nagdetine ng mga tagasuporta sa mga operasyon sa paligid ng Mastung at sa rutang papasok sa Quetta.

Iniulat naman ng ibang media ang pagsabog malapit sa isang kampo ng protesta na itinayo laban sa pag-aresto sa mga kilalang tagapagtanggol ng karapatan. Kaugnay ng mga panawagang palayain ang mga detenido at wakasan ang pagsupil sa mga sit-in ang demonstrasyon, na bahagi ng mas malawak na kilusan para sa karapatang sibil na kinabibilangan ng maraming pamilya ng mga nawawala. Hinimok ng mga eksperto ng United Nations at mga organisasyong pangkarapatang pantao ang Pakistan na palayain ang mga mapayapang nagpoprotesta at wakasan ang mga gawaing naggagawang krimen ang hindi pagsang-ayon.

Umani ng suporta mula sa gayunding mga hinaing ang welgang kasunod ng pambobomba sa Quetta noong Setyembre 2. Lumabas ang mga tao upang parangalan ang mga napatay at hilingin sa estado na tiyakin ang proteksiyon sa mga pampulitikang pagtitipon. Nagprotesta rin sila laban sa nakikita nilang nakasanayang paggamit ng puwersa kapag nagtitipon ang mga mamamayan, kahit matapos ang mga teroristang pag-atakeng nagdudulot ng trauma sa mga komunidad.

Tugon ng pamahalaan at mga panawagang panagutin ang may sala

Sinabi ng mga opisyal ng pamahalaan na iniimbestigahan nila ang pagsabog sa Quetta at uusigin ang sinumang sangkot dito. Paulit-ulit na sinabi ng mga lider ng lalawigan na maaaring mapayapang magtipon ang mga mamamayan, kasabay ng babala na kikilos ang mga awtoridad kung haharangin ng mga protesta ang mga serbisyong pang-emerhensiya, isasara ang mga lansangan, o malalagay sa panganib ang kaligtasan ng publiko. Sinabi rin ng pamunuan ng lalawigan na patuloy itong nakikipag-ugnayan sa mga partidong oposisyon upang mabawasan ang tensiyon at maiwasan ang mga sagupaan sa mga rali, sit-in, o martsa.

Nais ng mga partidong oposisyon ang kapani-paniwala at pampublikong paliwanag sa mga pagkukulang sa seguridad sa paligid ng rali, pati na ang takdang panahon kung kailan ilalabas ang mga natuklasan. Nanawagan ang mga grupo ng lipunang sibil sa pulisya na magtimpi, itigil ang malawakang pag-aresto sa ilalim ng pangkalahatang pagbabawal para sa kaayusan ng publiko, at tiyaking mananatiling bukas ang mga network ng mobile at internet sa panahon ng mga demonstrasyon. Hinimok ng mga nakatatanda sa komunidad ang magkabilang panig na iwasan ang mga hakbang na magpapalala sa sagupaan at unahin ang pagtulong sa mga pamilya ng mga biktima habang nagpapatuloy ang imbestigasyon.

Mga Dapat Malaman

• Nagdetine ang mga pulis ng humigit-kumulang 260 katao sa isang welga sa buong lalawigan ng Balochistan matapos pumatay ng 15 katao ang isang suicide bomber sa isang pampulitikang rali sa Quetta.
• Sinabi ng pangrehiyong sangay ng Islamic State na isinagawa nito ang pag-atake noong Setyembre 2 sa paradahan ng istadyum kung saan nagtipon ang mga tagasuporta ng Balochistan National Party.
• Gumamit ng tear gas ang mga pulis sa Quetta upang buwagin ang mga tao at binanggit ang umiiral na mga paghihigpit sa mga pampublikong pagtitipon sa ilalim ng Seksyon 144 nang magsagawa sila ng mga pag-aresto.
• Hinarang ang mga lansangan at mahahalagang kalsada sa pangunguna ng mga partidong oposisyon sa welga; nagsara ang maraming tindahan at paaralan sa iba’t ibang lungsod.
• Inakusahan ni Akhtar Mengal, lider ng BNP, ang estado na hindi nito naprotektahan ang mga mamamayan at hiniling ang isang malinaw na imbestigasyon sa mga pagkukulang sa seguridad.
• Pinuna ng mga grupong pangkarapatang pantao, kabilang ang Amnesty International at Human Rights Commission of Pakistan, ang paulit-ulit na pagsupil at pagpapatigil sa komunikasyon sa mga protesta ng mga Baloch.
• Magkakapatong ang mga banta sa Balochistan mula sa ISKP at mga separatistang militante, habang nagpapasalimuot sa seguridad ang ugnayang tumatawid sa hangganan ng Afghanistan at Iran.
• Ayon sa mga grupong nagtataguyod ng karapatan, libu-libo na ang sapilitang nawala sa nakalipas na dalawang dekada, isang pangunahing sanhi ng galit at mga protesta sa lalawigan.
• Sinabi ng mga awtoridad na sinusuportahan nila ang mapayapang pagtitipon ngunit kikilos sila upang pigilan ang sapilitang pagsasara ng mga negosyo o pagharang sa mga kalsada; nais naman ng mga partidong oposisyon ang kapani-paniwala at pampublikong imbestigasyon sa pagsabog.
• Nagpapatuloy ang imbestigasyon sa pag-atake sa Quetta, habang nananawagan ang mga pamilya ng mga biktima at mga lider ng komunidad na panagutin ang may sala at magtimpi ang mga panig.