Natigil ang Proseso ng Katarungan sa Nepal Habang Walang Komisyoner na Haharap sa 78,909 Reklamo

Libu-libong reklamo, walang komisyoner na kikilos

Nakatanggap ang Truth and Reconciliation Commission ng Nepal ng 78,909 reklamo tungkol sa mga pang-aabusong naganap noong armadong tunggalian sa bansa, ngunit natigil ang kanilang gawain dahil bakante ang mga posisyon sa dalawang ahensiyang responsable sa transisyunal na katarungan. Tinutukoy ng pagsusuri ng Parlamento ang pagkakahati-hati sa politika, limitadong kasarinlan ng mga institusyon at kawalan ng motibasyon ng mga kawani bilang pangunahing hadlang sa paghahatid ng katarungan, halos dalawang dekada matapos ang kasunduang pangkapayapaan noong Nobyembre 21, 2006.

Nagsimula ang pinakahuling pagkakatigil ng gawain matapos maglabas ang pamahalaan ng ordinansa noong Mayo 5, 2026 na nag-alis sa mga may hawak ng pampublikong tungkulin, kabilang ang mga opisyal ng Truth and Reconciliation Commission at Commission of Investigation on Enforced Disappeared Persons. Hindi pa napupunan ang mga posisyong iniwan nila. Itinalaga ang mga opisyal noong Mayo 14, 2025, wala pang isang taon bago sila inalis.

Sinuri ng isang subcommittee na pinamunuan ni Dr Anjan Shakya, sa ilalim ng Legislative Management Committee ng National Assembly, ang pagpapatupad ng anim na batas. Binuo ito noong Hulyo 20 at isinumite ang mga natuklasan nito sa pangunahing komite noong Oktubre 30. Inilalarawan ng pagsusuri nito sa Enforced Disappearances Enquiry, Truth and Reconciliation Commission Act, 2014 ang prosesong may malawak na mekanismong legal ngunit kulang sa suportang pampolitika at administratibo.

Para sa mga pamilyang naghahanap sa kinaroroonan ng mga nawawalang kaanak, pagkilala sa karahasang seksuwal o kabayaran sa mga pinsala, panibagong paghihintay ang agarang epekto nito. Sinabi ni Khamm Khati, miyembro ng parliamentary subcommittee, na kailangang unahin ang pagpuno sa mga komisyon.

Walang mga opisyal na namumuno sa mga komisyon. Kailangang doon muna magsimula ang gawain," aniya. "Kailangang buuin ang mga komisyon, at suriin at ipagpatuloy ang pagproseso sa mga reklamong natanggap ng mga ito.

Mga natuklasan ng pagsusuri ng Parlamento

Tinukoy ng subcommittee ang limang isyung nakaaapekto sa pagpapatupad: pagtingin sa transisyunal na katarungan pangunahin bilang karaniwang hustisyang kriminal; kakulangan ng inisyatiba at pagkakasundo sa politika; probisyong nagpapahintulot sa mga biktimang umapela sa mga rekomendasyon tungkol sa reparasyon; mahinang motibasyon ng kawani; at limitadong awtonomiyang pinansyal at administratibo ng mga komisyon.

Pinagsasama ng transisyunal na katarungan ang ilang gawain matapos ang panahon ng tunggalian o laganap na pang-aabuso. Sa Nepal, kabilang dito ang pagtukoy sa nangyari, pagsisiyasat sa pananagutan, pagbibigay ng katarungan at reparasyon, at paglikha ng mga kundisyon para sa pagkakasundo. Ang reparasyon ay mga hakbang upang tugunan ang pinsalang dinanas ng mga biktima, kabilang ang kabayaran at iba pang suporta.

Ayon sa pagsusuri, kailangan ng mga komisyon ang kasarinlan, mga mapagkukunan at kapangyarihang administratibo upang epektibong maimbestigahan ang mga sensitibong kaso. Binanggit din nito ang 17 regulasyon, direktiba at pamamaraang inilunsad bilang suporta sa Batas. Ang agwat na inilalarawan nito ay sa pagitan ng pagkakaroon ng mga tuntunin at pagkakaroon ng mga institusyong may kakayahang magpatupad ng mga ito.

Sinabi ni Khati na nangako ang ministro ng batas na ipatutupad ang mga probisyon para sa transisyunal na katarungan, ngunit hindi tumugma rito ang mga hakbang ng pamahalaan. Inilarawan niya ang katarungan, katotohanan, reparasyon at pangmatagalang pagkakasundo bilang mga pangunahing layunin ng proseso.

Kasabay ng paggawa ng mga batas at pamamaraan, kailangang tiyakin ngayon ang pagkakasundo sa politika, palakasin ang kakayahan ng mga komisyon at garantiyahan ang katarungan para sa mga biktima," aniya. "Ngunit muli, tila hindi binigyan ng pamahalaan ng prayoridad ang isyung ito.

Paano humantong sa matagal na paghihintay ang pangako ng kapayapaan

Nagsimula ang armadong tunggalian sa Nepal noong Pebrero 13, 1996 at pormal na nagtapos nang lagdaan ng pamahalaan at Communist Party of Nepal (Maoist) ang Comprehensive Peace Accord noong Nobyembre 21, 2006. Binabanggit sa pagsusuri ng Parlamento ang pangakong magtatatag ng truth and reconciliation commission sa loob ng anim na buwan.

Sa kalaunan, binuo ang dalawang komisyon noong Pebrero 10, 2015, mahigit walong taon matapos ang kasunduang pangkapayapaan. Naantala ang pagtatatag ng mga ito dahil sa mga pagtatalo sa politika at kawalang-katiyakan sa batas, samantalang hindi nagbunga ng mga resultang hinangad ng mga biktima ang mga sumunod na paghirang.

• Nobyembre 21, 2006: Nilagdaan ng pamahalaan at mga rebeldeng Maoist ang Comprehensive Peace Accord.
• 2014: Itinatag ng batas para sa transisyunal na katarungan ang legal na batayan ng dalawang komisyon.
• Pebrero 10, 2015: Binuo ang dalawang komisyon.
• 2024: Nagbigay-daan ang mga pagbabago sa Batas para sa paghahain ng karagdagang reklamo.
• Mayo 14, 2025: Itinalaga ang ikatlong pangkat ng mga opisyal ng komisyon.
• Mayo 5, 2026: Inalis ng isang ordinansa ang mga opisyal, kaya nabakante ang mga posisyong hindi pa rin napupunan.

Umarangkada sa proseso ng kapayapaan ang pamamahala sa mga armas at integrasyon ng mga mandirigmang Maoist sa Nepali Army. Hindi pa rin natutugunan ang iba pang pangangailangan, kabilang ang sa ilang mandirigmang na-discharge at mga taong malubhang nasugatan noong tunggalian. Kabilang ang katarungan para sa mga sibilyang biktima sa pinakamalalaking pangakong hindi pa natutupad.

Halos sangkapat ang itinaas ng bilang ng mga reklamo

Sa simula, nagtala ang Truth and Reconciliation Commission ng 63,718 reklamo. Umabot na ngayon sa 78,909 ang kabuuan nito, pagtaas ng 15,191 o humigit-kumulang 24 porsiyento. Dahil sa pinalawig na panahon ng paghahain matapos ang mga pagbabago noong 2024, nakapaghain ang mga taong hindi nakapagparehistro noon.

Lalo pang pinagtuunan ng pagpapalawig na ito ang mga babaeng nakaranas ng panggagahasa at iba pang karahasang seksuwal. Sa naunang debate sa Parlamento tungkol sa mga pagbabago, 314 lamang sa orihinal na 63,718 reklamo ang tungkol sa panggagahasa at karahasang seksuwal, o humigit-kumulang 0.5 porsiyento. Sinabi ng mga tagapagtaguyod para sa mga nakaligtas na mas marami pa ang mga taong naapektuhan.

Nagtala ang taunang ulat ng komisyon para sa 2024/25 ng masusing pagsisiyasat sa 173 reklamo. Kung ihahambing sa orihinal na 63,718 reklamong natanggap, katumbas ito ng humigit-kumulang 0.27 porsiyento, o wala pang tatlong masusing pagsisiyasat sa bawat 1,000 nairehistrong reklamo.

Nagtala rin ang kaparehong taunang ulat ng mga kard ng pagkakakilanlan para sa 618 tao, mga rekomendasyon para sa kabayaran para sa 538 at 2,268 reklamong inarkibo. Ipinakikita ng mga bilang na ito ang iba't ibang uri ng gawaing administratibo, samantalang ipinakikita ng bilang ng masusing pagsisiyasat kung gaano kabagal ang pagsusuri sa mga inakusahang pang-aabuso.

Panibagong backlog ang kinahaharap ng mga pamilya ng mga nawawala

Nagtala ang Commission of Investigation on Enforced Disappeared Persons ng 3,288 reklamo. Kabilang sa iniulat nitong gawain ang pagsisiyasat sa 746 reklamo at paglilipat ng 277 sa Truth and Reconciliation Commission. Nagtala rin ito ng 137 dobleng reklamo, 332 inarkibo at 2,542 pinanatili para sa masusing pagsisiyasat.

Nangyayari ang sapilitang pagkawala kapag dinakip o pinagkaitan ng kalayaan ang isang tao sa ibang paraan, at pagkatapos ay ikinukubli ang kanyang sinapit o kinaroroonan. Para sa mga pamilya, mahalagang bahagi ng katarungan ang malaman kung buhay pa ang kaanak, kung saan siya dinala at kung sino ang may pananagutan.

Ayon sa pagsusuri ng Parlamento, makatutulong ang mas matatag na mga komisyon upang matukoy ang kinaroroonan ng mga nawawala at malaman ang katotohanan tungkol sa mabibigat na paglabag. Kaya iniuugnay ng mga rekomendasyon nito ang reporma sa mga institusyon sa mga konkretong sagot na matagal nang hinahanap ng mga pamilya.

Nakasalalay sa mga bagong paghirang ang pagpapatuloy ng gawain ng dalawang komisyon. Wala pang itinakdang petsa para punan ang mga bakanteng posisyon.

Bakit mahalaga ang mga pagtatalo sa batas

Sinikap ng Batas noong 2014 na tugunan ang mga kahinaan ng naunang ordinansang inilabas noong 2013. Inilalarawan sa isang akademikong pagsusuri sa Batas, na makukuha sa research repository ng University of Reading, ang mga probisyon para sa dalawang komisyon, isang Special Court na lilitis sa mga nagdaang pang-aabuso, at mga kaayusang magbibigay-daan sa paglahok ng mga bulnerableng saksi sa paghahanap ng katotohanan.

Tinutukoy rin ng papel ang mga alalahanin sa orihinal na batas, kabilang ang posibleng amnestiya para sa mga krimen sa pandaigdigang batas at mabibigat na paglabag sa karapatang pantao, malabong ugnayan ng paghahanap ng katotohanan, amnestiya at pagsasakdal, at hindi sapat na mga pananggalang para sa mga karapatan ng indibidwal. Ang amnestiya ay isang hakbang na legal na maaaring magligtas sa isang tao sa pagsasakdal o pagpaparusa.

Noong 2015, pinawalang-bisa ng Korte Suprema ng Nepal ang humigit-kumulang isang dosenang probisyon tungkol sa amnestiya at inatasan ang pamahalaan na rebisahin ang Batas alinsunod sa mga pandaigdigang pamantayan. Ipinakita ng sumunod na mga negosasyon sa Parlamento kung gaano kahirap magkasundo tungkol sa pananagutan.

Limang buwan na tinalakay ng isang naunang subcommittee ng House of Representatives, na binuo noong Mayo 19 at binigyan ng palugit na 21 araw, ang panukalang susog na may 27 rehistradong amyenda. Apat na pagtatalo ang hindi nalutas: kung aling mga pagpatay ang dapat ituring na mabibigat na paglabag, ano ang gagawin kapag tumanggi ang mga biktima sa pagkakasundo, paano tutugunan ang mga taong napinsala nang hindi direktang lumahok sa tunggalian, at hanggang saan maaaring bawasan ang mga sentensiya ng mga salaring nakikipagtulungan.

Naganap ang mga talakayang iyon bago ang mga pagbabago noong 2024. Ipinakikita ng mga ito kung bakit umabot nang maraming taon ang pagpasa ng batas: pinagpapasyahan ng mga mambabatas kung sino ang maaaring usigin, kaninong mga pinsala ang tutugunan ng proseso at gaano kalaki ang kapangyarihan ng mga biktima sa pagkakasundo.

Nais ng mga biktima ng mga paghirang na mapagkakatiwalaan nila

Nanawagan si Suman Adhikari, founding chairperson ng Conflict Victims Common Platform, na magtalaga ng mga komisyoner na independiyente, may karanasan sa transisyunal na katarungan at mapagkakatiwalaan ng mga biktima. Inakusahan niya ang mga pangunahing partidong pampolitika na ginagamit ang mga komisyon upang magbigay ng mga posisyon sa mga tagasuporta ng partido at makipagtawaran sa politika.

Kinuha sa paaralan ang ama ni Suman Adhikari na si Muktinath Adhikari, isang guro, at pinatay sa Duradanda, Lamjung, noong Enero 16, 2002. Inuugnay ng kanyang adbokasiya ang personal na paghiling ng pananagutan sa mas malawak na kampanya para sa katarungan ng mga biktima ng tunggalian.

Nanawagan si Suman Adhikari na simulan ng isang komite ng rekomendasyon ang pagpili ng mga bagong opisyal.

"Nais namin ng agarang solusyon. Dapat magtalaga ng mga opisyal sa komisyon sa pamamagitan ng pagbuo ng komite ng rekomendasyon," aniya.

Nagkakatugma ang pagsusuri ng Parlamento at mga kahilingan ng mga biktima sa pangangailangan ng mga institusyong may kakayahan. Magkakaugnay na gawain ang pagpuno sa mga posisyon, pagbibigay ng sapat na mapagkukunan sa mga imbestigador at pangangalaga sa kasarinlan ng mga komisyon. Tinutukoy rin ng pagsusuri ang motibasyon ng kawani bilang suliraning nakaaapekto sa sensitibong gawain ng pagsisiyasat at paghahanap ng katotohanan.

Sinusuri ang pangako ng bagong pamahalaan

Bumuo ng pamahalaan ang Rastriya Swatantra Party noong Marso 27, 2026 matapos manalo ng halos dalawang-katlong mayorya. Nangako ang partido sa mga halalan na agarang tatapusin ang natitirang mga gawain sa transisyunal na katarungan, kaya muling umasa ang mga biktimang ilang taon nang naghihintay ng aksiyon mula sa mga naunang pamahalaan.

Nagpadala ng bukas na liham kay Punong Ministro Balendra Shah noong Abril 23 ang 40 organisasyon ng mga biktima, na humihiling ng katotohanan, katarungan at reparasyon. Pinuna nila na wala ang kanilang mga alalahanin sa 100 puntong adyenda para sa reporma ng pamahalaan at sa pambansang pangako nito.

Ikinatuwa ng ilang biktima ang pag-alis sa mga komisyoner noong Mayo; hinamon nila ang mga paghirang dahil itinuturing nilang paghahati-hati ng kapangyarihang pampolitika ang mga ito. Hinihiling nila ngayon ang proseso ng pagpapalit na magtatalaga ng mga mapagkakatiwalaang opisyal at magpapatakbo sa mga komisyon.

Nanawagan ang mga prayoridad ng National Human Rights Commission na inilabas noong Mayo 8 para sa konsultasyon at pakikilahok ng mga biktima sa proseso, at para sa dokumentasyon at pagpaparehistro ng lahat ng biktima. Sinuportahan din nito ang mga paraang hindi dumaraan sa paglilitis kasabay ng walang pasubaling pagkilos laban sa mga salarin ng mabibigat na paglabag.

Pinagsasama ng mga prayoridad na iyon ang suporta sa mga biktima at pananagutang kriminal sa iisang programa. Maaaring kailangan ng mga tao ang pagkilala, tulong at mga sagot tungkol sa nawawalang mga kaanak habang nagpapatuloy ang mga pagsisiyasat sa mabibigat na krimen.

Kailangan ng reparasyon ng pondo at paraan para umapela

Ayon sa parliamentary subcommittee, nagtatag ng hiwalay na trust o pondo para sa transisyunal na katarungan, na pinopondohan ng pamahalaan ng Nepal, internasyonal na komunidad at iba pang pinagmumulan. Nanawagan ito ng tuluy-tuloy na pampolitikang pangako upang pakilusin ang pondong iyon para sa katarungan at reparasyon ng mga biktima.

Hinihikayat din ng pagsusuri ang pakikipag-ugnayan sa mga bansang nagbibigay ng tulong at suporta mula sa mga lokal, panlalawigan at pederal na pamahalaan. Kabilang sa mga rekomendasyon nito ang tulong teknikal at administratibo, proteksiyon para sa mga biktima at mga oportunidad sa trabaho. Para sa mga taong napinsala ang kabuhayan dahil sa tunggalian, iuugnay ng mga hakbang na ito ang proseso ng katarungan sa pang-araw-araw na pangangailangan.

Maaaring umapela ang mga biktima kung hindi sila sang-ayon sa mga rekomendasyon ng komisyon tungkol sa reparasyon, ayon sa pag-aaral. Iminungkahi rin sa mga naunang talakayan tungkol sa mga susog ang pag-apela sa Special Court kaugnay ng reparasyon, at pagsusuri ng Korte Suprema sa mga pasya ng korte. Mahalaga ang madaling pag-access sa mga remedyo kapag naniniwala ang mga biktima na hindi natutugunan ng rekomendasyon ang pinsalang dinanas nila.

Kongkreto ang mga agarang hakbang para sa Nepal: magtalaga ng mga komisyoner, bigyan ang mga institusyon ng kapangyarihang pinansyal at administratibo, suportahan ang kanilang mga kawani at simulan ang pagsusuri sa mga reklamo. Itinuturo ng pagsusuri ng Parlamento sa mga pinunong pampolitika at pamahalaan ang pananagutan sa mga hakbang na ito, habang patuloy na naghihintay ang mga biktima sa mga pasyang gagawa sa mga legal na pangako bilang aktuwal na pagkilos.

Mahahalagang Punto

• Nakatanggap ang Truth and Reconciliation Commission ng 78,909 reklamo, humigit-kumulang 24 porsiyentong mas marami kaysa sa orihinal na bilang.
• Walang namumunong opisyal ang dalawang komisyon para sa transisyunal na katarungan matapos ang mga pag-aalis sa ilalim ng ordinansa noong Mayo 5, 2026.
• Tinutukoy ng pagsusuri ng Parlamento ang mga hindi pagkakasundo sa politika, limitadong awtonomiya at mahinang motibasyon ng kawani bilang malalaking hadlang.
• Nagtala ang ulat ng Truth and Reconciliation Commission para sa 2024/25 ng 173 masusing pagsisiyasat.
• Nais ng mga organisasyon ng mga biktima ang mga independiyenteng paghirang, pakikilahok, katotohanan, pananagutan at reparasyon.
• Wala pang itinakdang petsa para punan ang mga bakanteng posisyon sa mga komisyon.