Nanawagan ang Thailand sa ASEAN na Isakatuparan ang Planong Pangkapayapaan para sa Myanmar Matapos ang Limang Taon

Limang taon ng diplomasya, wala pa ring malinaw na estratehiya

Sa kanyang talumpati sa ika-41 ASEAN Roundtable sa Singapore noong Nobyembre 5, 2026, binatikos ni Sihasak ang nakasanayang takbo ng diplomasya: muling pinagtitibay ng mga pamahalaan ang Limang-Puntong Konsensus, ipinapasa ang responsibilidad sa isang espesyal na sugo na nagbabago kada taon ang pagkakatalaga, at nagpapatuloy sa susunod na pulong.

Anim na araw bago nito, noong Oktubre 30, tinapos ni Philippine Foreign Secretary Ma. Theresa Lazaro ang isang makataong misyon sa Myanmar. Naghatid ng tulong ang kanyang pagbisita at nakapagbukas ng mga pag-uusap kasama ang dayuhang ministro ng Myanmar, ngunit natapos ito nang hindi niya nakadaupang-palad si Aung San Suu Kyi, ang dating pinunong sibilyan na nakakulong.

Sinabi ni Sihasak, na siya ring pangalawang punong ministro ng Thailand, na kailangang bigyan ng ASEAN ng praktikal na direksyon ang sugo nito, hindi lamang ng responsibilidad. Aniya, makapipinsala sa rehiyon ang patuloy na pagbubukod sa Myanmar at tataas ang panganib ng kompetisyon ng mga panlabas na kapangyarihan.

Sa roundtable na inorganisa ng ISEAS – Yusof Ishak Institute, iniugnay niya ang hindi pa nareresolbang tunggalian sa Myanmar sa mas malawak na usapin: kung sapat ba ang bilis ng pagtugon ng ASEAN kapag nahaharap sa krisis ang mga kasaping bansa nito.

Babaguhin ng kanyang mga panukala ang paraan ng pagkilos ng organisasyong panrehiyon, kabilang ang paraan ng pagtawag ng agarang pulong ng papalit-palit na tagapangulo nito at ng pagtutulungan ng magkakasunod na tagapangulo. Natukoy na sa mga pagsusuring akademiko na inilathala noong 2022 at 2025 ang mga kahalintulad na kahinaan, na nagpapakitang matagal nang nananatili ang agwat sa pagitan ng mga layunin ng ASEAN at ng mga paraang ginagamit nito.

Ano talaga ang hinihingi ng limang punto

Pinagtibay ng ASEAN ang Limang-Puntong Konsensus sa pulong ng mga lider nito sa Jakarta noong Abril 2021, dalawang buwan matapos ibagsak ng militar ang pamahalaang sibilyan ni Aung San Suu Kyi. Nagbunsod ang kudeta ng tunggalian sa pagitan ng militar, mga puwersa ng paglaban at mga organisasyong etnikong armado.

Inilahad ng Centre on Asia and Globalisation ng National University of Singapore ang balangkas sa pagsusuri nito sa Limang-Puntong Konsensus. Kabilang sa mga pangako nito ang:

• Agarang pagpapatigil sa karahasan at pagpipigil ng lahat ng panig.
• Makabuluhang diyalogo sa pagitan ng lahat ng panig upang makahanap ng mapayapang solusyon.
• Pagkakatalaga ng espesyal na sugo ng tagapangulo ng ASEAN upang tumulong mamagitan sa diyalogong iyon, sa tulong ng pangkalahatang kalihim ng ASEAN.
• Paghahatid ng makataong tulong sa pamamagitan ng ASEAN Coordinating Centre for Humanitarian Assistance, na kilala bilang AHA Centre.
• Pagbisita sa Myanmar ng sugo at delegasyon upang makipagkita sa lahat ng kinauukulang panig.

Pinagsasama ng plano ang tatlong gawain: pagpapatigil sa karahasan, pagbubukas ng mga pag-uusap pampolitika at paghahatid ng tulong sa mga nangangailangan. Inaasahang pag-uugnayin ng sugo ang mga gawaing ito sa halip na siya na ang maging buong tugon ng ASEAN.

Ibinukod ng ASEAN ang pamunuang pampolitika ng Myanmar sa mga summit at pulong ng mga dayuhang ministro noong huling bahagi ng 2021 matapos mabigong ipatupad ng militar ang mahahalagang pangako. Limang taon matapos ang kasunduan, higit na nakasentro na ang usapin sa kung paano ito isasakatuparan at kung sino ang kailangang lumahok.

Bakit mahalaga ang pagpapalit ng sugo

Magtatapos ang pagkakatalaga kay Lazaro kapag pumalit ang Singapore bilang tagapangulo ng ASEAN sa 2027 at nagtalaga ng susunod na sugo. Sentro ng puna ni Sihasak ang taunang pagpapalit na ito: minamana ng bawat sugo ang mahirap na negosasyon nang walang sapat na malinaw na kolektibong estratehiya.

Inilarawan sa pagsusuri ng National University of Singapore, na isinulat ni Evan A. Laksmana, noo'y senior research fellow sa Centre on Asia and Globalisation, ang limitadong pag-unlad sa ilalim ng mga unang sugo. Si Erywan Yusof, ikalawang dayuhang ministro ng Brunei, ang unang itinalaga. Bumisita si Prak Sokhonn, dayuhang ministro ng Cambodia, sa Myanmar noong Marso 2022 kasunod ng pagbisita roon ni Punong Ministro Hun Sen noong Enero, ngunit walang nagbunga ng malaking pag-unlad sa dalawang pagbisita.

Nagmungkahi ang ISP-Myanmar ng ibang kaayusan sa policy brief nito noong Oktubre 2025, na inilathala sa Ingles noong Oktubre 23 matapos ilabas ang bersiyong Burmese noong Oktubre 22. Inirekomenda nitong bigyan ang sugo ng nakapirming mandatong tatagal nang ilang taon, sa halip na palitan ang pagkakatalaga sa bawat pagpapalit ng tagapangulo.

Magbibigay-daan ang mas mahabang pagkakatalaga para mapanatili ng iisang tanggapan ang mga ugnayan, matandaan ang mga naunang pangako at masubaybayan ang mga negosasyon sa magkakasunod na yugto. Nanawagan din ang ISP-Myanmar ng mga panukat ng pag-unlad, o mga tiyak na hakbang na magagamit ng mga pamahalaan sa pagtatasa ng progreso.

Magkakaugnay ang mga problemang tinutugunan ng mga panukala ni Sihasak at ng mga rekomendasyon ng institute, ngunit magkaiba ang mga paraang iminumungkahi. Nais ni Sihasak ng mas matibay na koordinasyon sa pagitan ng mga tagapangulo ng ASEAN; nais din ng institute ng pagpapatuloy sa loob ng tanggapan ng sugo.

Mga nagawa ng misyon ni Lazaro noong Oktubre

Ipinakikita ng pagbisita ni Lazaro kapwa ang praktikal na gawaing maaaring isagawa ng isang sugo at ang mga di-pagkakasundong pampolitika na nakapaligid dito. Kabilang sa misyon niya ang pamamahagi ng tulong sa Taunggyi, sa isang bahagi ng Estado ng Shan na kontrolado ng militar, at pakikipag-usap kay Tin Maung Swe, dayuhang ministro ng Myanmar, sa Naypyidaw.

Sinabi ng Department of Foreign Affairs ng Pilipinas na tinalakay sa mga pag-uusap ang mga pangangailangang makatao, ang mga komunidad na mahirap marating at ang pagpapatupad ng Limang-Puntong Konsensus. Bumisita rin si Lazaro sa isang paaralan at monasteryo sa Pyinmana Township na nakatanggap ng tulong mula sa Pilipinas matapos ang lindol noong Marso 2025, bago kumonsulta sa mga embahada ng ASEAN sa Yangon.

Inilarawan ng Foreign Ministry ng Myanmar ang pulong sa Naypyidaw bilang hakbang para maibalik ang papel at mga karapatan ng bansa sa ASEAN. Inilahad nito ang pakikipagtulungan bilang pagsunod sa mga prayoridad at roadmap ng Myanmar. Tahasang tinanggihan ng administrasyong sinusuportahan ng militar ang Limang-Puntong Konsensus habang naghahangad ng mas malapit na ugnayan sa rehiyon.

Dahil sa magkaibang paninindigang ito, magkaiba ang layuning pampolitika ng ASEAN at ng pamunuan ng Myanmar sa iisang mga pulong diplomatiko. Nais ng ASEAN na ipatupad ang napagkasunduang balangkas nito; nais naman ng administrasyon ng Myanmar na maibalik ang katayuan nito sa rehiyon habang pinananatili ang kontrol sa panloob na landas ng bansa.

Hindi nakipagkita si Lazaro kay Aung San Suu Kyi. Hiniling ng Pilipinas na makadalaw sa kanya matapos siyang ilipat sa house arrest noong Abril 2026 at muli noong Agosto, ngunit kapwa tinanggihan ng administrasyon ng Myanmar ang mga kahilingan.

Sino ang makakaupo sa hapag-usapan?

Sinabi ni Sihasak na dapat isali ng ASEAN ang mga kinauukulang tao sa Myanmar na may kapangyarihang magpasya. Aniya, magiging mas makabuluhan ang pakikipag-ugnayang diplomatiko kung lalahok sila sa angkop na antas.

Ipinaliwanag ng dayuhang ministro ng Thailand ang kanyang panukala sa talakayan sa Singapore:

Kailangan nating makipag-ugnayan sa mga taong makapagpapasya, at kung makadadalo sila sa mga pulong ng ASEAN sa angkop na antas, sa tingin ko ay makatutulong iyon sa pakikipag-ugnayang pampatakaran.

Ipinakikita ng karanasan ng Malaysia bilang tagapangulo ng ASEAN noong 2025 na higit pa sa pagpapadala ng mga imbitasyon ang kailangan para maisaayos ang inklusibong mga talakayan. Ayon sa ISP-Myanmar, personal na nakipagkita si Punong Ministro Anwar Ibrahim sa pinuno ng militar na si Min Aung Hlaing sa Thailand noong Abril 2025 at nakipag-usap nang virtual kay Mahn Winn Khaing Thann, punong ministro ng oposisyong National Unity Government.

Nagdaos din ang pamunuang Malaysian ng mga Stakeholder Engagement Meeting noong Mayo, Agosto at Oktubre 2025. Naging daan ang mga online na konsultasyon para makalahok ang mga hindi makadadalo, at bumisita sa Thailand ang delegasyon ng sugo noong Hunyo.

Hindi nagkasundo ang Joint Coordination Body, na kinabibilangan ng mahahalagang grupong lumalaban, at ang tanggapan ng sugo sa mga anyo ng imbitasyon at iba pang usapin, kaya hindi nagpadala ng matataas na kinatawan ang ilang organisasyong etnikong armado. Ayon sa ISP-Myanmar, pinahina nito ang pakikilahok at momentum.

Mahalagang kalahok ang mga organisasyong etnikong armado ng Myanmar dahil nananawagan ang konsensus ng diyalogo sa pagitan ng lahat ng panig. Mas limitado ang kakayahan ng prosesong makahikayat ng mga tagapagpasya mula sa mga grupong ito na gawing mga pangako sa aktuwal na pagkilos ang mga talakayan.

Dalawang landas ng Thailand at papel ng China

Nagsusulong ang Thailand ng pakikipag-ugnayan habang patuloy na sumusuporta sa isang panloob na prosesong pangkapayapaan. Inilarawan ni Sihasak ang dalawang magkatulad na landas: direktang pagtugon sa pang-araw-araw na suliranin sa kahabaan ng magkasanib na hangganan at paghikayat sa inklusibong diyalogo sa loob ng Myanmar.

Ipinaliwanag ng dayuhang ministro ng Thailand ang idinudulot na presyur ng heograpiya:

"Magkasanib ang ating hangganan; araw-araw ay may mga problemang kinakaharap tayo; kailangan nating makipag-ugnayan at tugunan ang mga ito. At kasabay nito, hindi natin pinababayaan ang sitwasyon sa loob ng Myanmar," aniya.

Kabilang sa hakbang ng Thailand ang paghikayat sa komunikasyon ng mga grupong etnikong armado at iba pang kinauukulang panig. Sinabi ni Sihasak na kailangang lutasin ng mga mamamayan ng Myanmar ang mga suliranin ng kanilang bansa, sa halip na magtakda ang mga panlabas na kapangyarihan ng solusyon para sa kanila.

Sinabi rin niyang hiniling niya kay Chinese Foreign Minister Wang Yi na hikayatin ang inklusibong diyalogo nang magkita sila sa pulong ng Lancang-Mekong Cooperation noong mas maaga sa linggong iyon.

Kahawig nito ang rekomendasyon ng policy brief ng ISP-Myanmar noong Oktubre 2025 na makipag-ugnayan sa mga karatig-bansa ng Myanmar. Iminungkahi nito ang isang pangunahing grupo na binubuo ng hindi bababa sa tatlong dayuhang ministro ng ASEAN na makikipagtulungan sa China, India at Thailand sa praktikal na pagpapatupad ng konsensus.

Nagbabala ang institute na kung hihina ang iisang balangkas, magkakahiwalay na ugnayan sa mga awtoridad at puwersa ng paglaban ng Myanmar ang itataguyod ng mga indibidwal na bansa ayon sa kani-kanilang interes. Sumasalamin sa parehong suliranin ang pag-aalala ni Sihasak sa kompetisyong heopolitikal: may impluwensiya ang mga pamahalaang karatig-bansa, ngunit maaaring magtulak sa magkakaibang direksyon ang mga prayoridad ng mga ito.

Permanenteng troika at mas mabilis na pagpapasya sa krisis

Iminungkahi ni Sihasak na gawing nakatayong kaayusan ang troika ng ASEAN. Pinagsasama ng mekanismong ito ang mga nakaraang tagapangulo, ang kasalukuyang tagapangulo at ang susunod na tagapangulo, bilang tulay sa taunang pagpapalit ng pamunuan.

Giit niya, magbibigay ito ng mas matibay na suporta sa mga tagapangulong kapos sa kakayahan o kumpiyansa kapag kailangang kumilos. Mas malayo ang mungkahi ng ISP-Myanmar sa policy brief nito: palawakin ang troika upang maisama ang mga karatig-bansang hindi kasapi ng ASEAN.

Magkakaibang kaayusan ang maibubunga ng dalawang panukala. Magpapatibay sa pagpapatuloy sa loob ng organisasyon ang permanenteng troika ng ASEAN. Magdaragdag naman ng mga pamahalaang may tuwirang interes sa Myanmar ang pagsali sa mga panlabas na karatig-bansa, ngunit mas magiging komplikado rin ang koordinasyon.

Nais din ni Sihasak na mabigyan ang papalit-palit na tagapangulo ng kapangyarihang magtipon ng agarang konsultasyon at magharap ng mga praktikal na opsiyon sa pagtugon. Binanggit niya ang kakayahan ng European Union na mabilis na tipunin ang mga ministro at inihambing ito sa pagtugon ng ASEAN na maaaring umabot nang isang linggo o higit pa.

Nangangahulugan ang konsensus ng paghahanap ng pagkakasundo sa mga pamahalaang kasapi. Sinabi ni Sihasak na dapat manatiling saligan ang prinsipyong ito, ngunit maaari umanong makahadlang sa pagkilos ang mahigpit na paggamit nito sa bawat usapin.

Inilahad niya ang balanseng nais niyang makamit ng ASEAN:

Dapat tayong humanap ng mga paraang mapangalagaan ang diwa ng konsensus habang nagbibigay-puwang sa kakayahang umangkop. Kung hindi, nanganganib na maging hadlang ang proseso ng pagpapasya natin sa halip na kasangkapan para sa sama-samang pagkilos at pag-unlad.

Walang inanunsiyong takdang panahon para pagtibayin ang mga repormang ito. Ang susunod na pagbabagong institusyonal na natukoy ay ang pag-upo ng Singapore bilang tagapangulo sa 2027, kung kailan muling magbabago ang responsibilidad sa pagtatalaga ng sugo para sa Myanmar.

Paano umabot sa puntong ito ang mga pagsisikap diplomatiko

Dumaan ang krisis sa Myanmar sa ilang pamunuang ASEAN habang nanatiling umiiral ang parehong balangkas pangkapayapaan. Ipinakikita ng kronolohiya ang paulit-ulit na gawaing diplomatiko kasabay ng patuloy na hirap sa pagtiyak na maipatutupad ang mga napagkasunduan.

• Pebrero 2021: Ibinagsak ng militar ang pamahalaang sibilyan ni Aung San Suu Kyi.
• Abril 2021: Pinagtibay ng mga lider ng ASEAN ang Limang-Puntong Konsensus sa Jakarta.
• Huling bahagi ng 2021: Ibinukod ng ASEAN ang pamunuang pampolitika ng Myanmar sa mga summit at pulong ng mga dayuhang ministro.
• Enero at Marso 2022: Bumisita sa Myanmar si Hun Sen at pagkatapos ay ang espesyal na sugo na si Prak Sokhonn; ayon sa pagsusuri ng National University of Singapore, kaunti ang naging pag-unlad.
• Mayo, Agosto at Oktubre 2025: Nagdaos ang Malaysia ng mga pulong ng mga stakeholder na naglalayong bumuo ng plano ng pagkilos para sa diyalogo.
• Oktubre 23, 2025: Inilathala ng ISP-Myanmar ang policy brief nito sa Ingles, na nagrerekomenda ng mas mahabang mandato para sa sugo at mas matibay na koordinasyong pampolitika.
• Oktubre 30, 2026: Tinapos ni Lazaro ang kanyang makataong misyon.
• Nobyembre 5, 2026: Nanawagan si Sihasak sa Singapore ng mas malinaw na estratehiya at mga pagbabagong institusyonal.
• 2027: Papalitan ng Singapore ang kasalukuyang tagapangulo ng ASEAN at itatalaga nito ang susunod na sugo.

Iisa ang praktikal na alalahaning inilalahad ng naunang pagsusuri at ng sumunod na policy brief: kailangang iugnay ang mga pulong at pagkakatalaga sa isang organisadong prosesong magpapanatili sa negosasyon at susubaybay sa mga pangako.

Sinusubok ng tensiyon sa Cambodia ang parehong mekanismong panrehiyon

Tinalakay rin ni Sihasak ang mga hindi pagkakaunawaan ng Thailand at Cambodia, isa pang hamon sa isang organisasyong kailangang patuloy na gumana habang hindi nagkakasundo ang mga kasapi nito. Madalas magbanggaan ang dalawang bansa dahil sa mga alitan sa lupa at karagatan mula noong Hulyo 2025.

Inamin niyang hindi pa lubusang natatakdaan ang hangganan ng dalawang bansa, ibig sabihin ay hindi pa napagkakasunduan at namamarkahan ang ilang bahagi ng eksaktong linya nito. Ipinahiwatig din niyang may kinalaman sa ugnayang personal ang alitan, habang tapat na sinasabing hindi niya alam ang pinagmulan nito.

Noong Hunyo 2026, nagpasimula ang Cambodia ng sapilitang proseso ng pakikipagkasundo sa ilalim ng United Nations Convention on the Law of the Sea. Pormal na prosesong ito na naglalayong tulungan ang mga bansa na makahanap ng kasunduan sa isang alitan.

Karaniwang mas pinipili ng Thailand na lutasin ang mga pagkakaiba sa pamamagitan ng pag-uusap ng dalawang panig, o direkta sa pagitan ng dalawang pamahalaan, ayon kay Sihasak. Idinagdag niyang mayroon nang prosesong nakahanda para tugunan ang kanilang mga hindi pagkakaunawaan at maingat ang dalawang bansa upang hindi makagambala ang mga alitang ito sa pakikilahok nila sa ASEAN at iba pang pandaigdigang forum.

Para sa Myanmar, nananatiling agarang pagpili sa patakaran kung paano pagsasamahin ang pakikipag-ugnayan at makabuluhang diyalogong pampolitika. Nais ni Sihasak na mas maging mabisa ang pakikipag-ugnayan ng ASEAN; idinadagdag naman ng mga panukalang akademiko ang mas mahahabang pagkakatalaga, mga panukat ng pag-unlad at tuluy-tuloy na koordinasyon. Magkakasama, tinutukoy ng mga ito ang mga tiyak na pagbabagong pang-organisasyon na maaaring isaalang-alang ng mga pamahalaan sa halip na muling pagtibayin ang parehong limang punto.

Mahahalagang Punto

• Sinabi ni Sihasak noong Nobyembre 5, 2026, na wala pa ring malinaw na estratehiya sa pagpapatupad ng planong pangkapayapaan ng ASEAN para sa Myanmar.
• Iminungkahi niya ang permanenteng troika ng magkakasunod na tagapangulo ng ASEAN at mas mabilis na konsultasyon kapag may krisis.
• Pinagsasama ng Thailand ang praktikal na pakikipag-ugnayan sa hangganan at suporta sa inklusibong diyalogo sa loob ng Myanmar.
• Tinapos ni Lazaro ang misyong magkaloob ng tulong noong Oktubre 30 ngunit hindi niya nakadaupang-palad si Aung San Suu Kyi.
• Iminumungkahi ng ISP-Myanmar ang mandatong ilang taon para sa sugo, mga panukat ng pag-unlad at mas malapit na koordinasyon sa mga karatig-bansa.
• Papalitan ng Singapore ang kasalukuyang tagapangulo ng ASEAN sa 2027 at itatalaga nito ang susunod na sugo para sa Myanmar.