Tinanggihan ng ICC ang Paggamit ng mga Sipi sa Tagalog sa Pambungad na Pahayag ng mga Biktima sa Paglilitis kay Duterte

Kailangang ihatid sa Ingles ng mga abogado ng mga biktima ang kanilang pambungad na pahayag

Tinanggihan ng International Criminal Court ang kahilingang sipiin sa Tagalog ang mga salaysay ng mga biktima sa pambungad na pahayag sa paglilitis kay dating Pangulong Rodrigo Duterte ng Pilipinas, na nakatakdang magsimula sa Nobyembre 30, 2026, sa The Hague. Saklaw ng kahilingan ang humigit-kumulang 15 hanggang 20 minuto ng mas mahabang presentasyon, na may mga siping tig-iisa o dalawang minuto.

Tinanggihan ni Presiding Judge Joanna Korner ang panukala sa ikalima at huling status conference ng Trial Chamber III noong Nobyembre 2. Hiniling ni Paolina Massidda, pangunahing abogado sa Office of Public Counsel for Victims, na gumamit lamang ng Tagalog kapag inuulit ang mga salitang ibinahagi ng mga biktima sa kanilang mga abogado.

Binanggit ni Korner ang Ingles at Pranses bilang mga wikang ginagamit sa trabaho ng hukuman at iniutos na ihatid sa Ingles ang presentasyon. Sinabi niyang magkakaroon ng interpretasyon, habang pag-aaralan ng hukuman kung paano maibibigay sa publiko sa pamamagitan ng website nito ang salin o transkripsiyon sa Tagalog.

Ang pasya ay may kinalaman sa pambungad na pahayag ng mga biktima. Hindi pa tinutukoy kung sa mga wika ng Pilipinas magbibigay ng testimonya ang mga saksi. Para sa mga biktimang sumusubaybay mula sa Pilipinas, ang agarang resulta ay ihaharap ng kanilang mga abogado sa Ingles ang kanilang mga karanasan, at magagamit ang interpretasyon upang masundan ang mga ito sa Tagalog.

Tinalakay rin sa kumperensiya kung paano isasagawa ang paglilitis sa kabila ng pitong oras na agwat ng oras, kung paano isasaalang-alang ang payong medikal tungkol kay Duterte at kung paano diringgin ang humigit-kumulang 29 na saksing inaasahang magbibigay ng testimonya nang malayuan. Layunin ng mga tagausig na magharap ng limang saksi bago ang Christmas break ng hukuman.

Bakit nais ni Massidda na marinig ang mismong mga salita ng mga biktima

Nakasentro ang kahilingan ni Massidda sa ugnayan ng mga biktima at ng mga abogadong nagsasalita para sa kanila. Sinabi niyang higit na makauugnay sa presentasyon ang mga biktimang nanonood mula sa Pilipinas kung maririnig nila ang mga bahagi ng kanilang mga karanasang inuulit sa wikang ginamit nila.

Ipinaliwanag ni Massidda sa lupon na piling sipi lamang, at hindi ang buong presentasyon, ang nais niyang bigyan ng pahintulot na ihatid sa Tagalog:

Hindi kami humihiling na magsalita nang isang oras sa Tagalog. Higit na para ito sa pambungad na pahayag; magbibigay kami ng ilang pahayag sa pagsipi sa mga bahagi ng salaysay na ibinigay sa amin ng mga biktima, at nais naming gawin iyon sa Tagalog,

Ikakalat sana ang tinatayang 15 hanggang 20 minuto sa maiikling sipi. Sinisikap din ng pangkat ng mga biktima na paikliin ang presentasyon nito, na pinag-uusapan pa ang haba.

Iba ang papel ng mga kinatawan ng mga biktima sa mga tagausig at abogado ng depensa. Inilalahad ng mga tagausig ang kasong kriminal laban sa akusado, samantalang inilalahad ng mga abogado ng mga biktima sa mga hukom ang mga karanasan at interes ng mga biktimang kalahok sa kaso. Binibigyan ng pambungad na pahayag ang lupon ng pangkalahatang ideya sa mga planong iharap ng isang pangkat na legal.

Para kay Massidda, mahalaga ang mismong pananalita sa paglalahad na iyon, gayundin ang kahulugan nito. Sa panukala niya, maririnig muna ng mga nanonood ang mga salaysay na direktang binibigkas ng abogadong kumakatawan sa kanila bago isalin ang mga salitang iyon para sa hukuman.

Bakit tinanggihan ng lupon ang kahilingan

Sinabi ni Korner na itinatakda ng Rome Statute, ang kasunduang lumikha sa ICC, na Ingles at Pranses ang mga wikang ginagamit sa trabaho nito. Sinabi niya sa mga panig na kailangan ng pambihirang dahilan upang gumamit ng ibang wika.

Isa sa mga problema ay kapag sinimulan na natin itong gawin at may mga ihain pang kahilingan, magiging mas masalimuot at mas magastos ito,

Binanggit din ni Korner na may mga biktimang nagsasalita ng mga wika sa Pilipinas maliban sa Tagalog. Pinagsama ng kaniyang pangangatwiran ang tatlong konsiderasyon: ang mga wikang ginagamit sa trabaho ng hukuman, ang gastos sa pagproseso ng mga karagdagang kahilingan at ang iba't ibang wikang sinasalita ng mga kalahok sa kaso.

Ingles at Pranses ang mga wikang ginagamit sa trabaho ng ICC, o sa mga regular nitong gawaing panghukuman. Sa pamamagitan ng interpretasyon, nasusubaybayan o nagiging bahagi ng mga paglilitis ang mga taong nagsasalita ng ibang wika. Iniutos ng lupon na Ingles ang gamitin sa mga pambungad na pahayag na ito.

Paano susubaybayan ng mga biktima ang mga paglilitis

Sinabi ni Korner na isasalin sa Tagalog ang mga pahayag sa hukuman sa pamamagitan ng interpretasyon. Sinabi rin niyang sasangguni siya sa Registry ng ICC kung paano maibibigay sa website ng hukuman ang salin o transkripsiyon sa Tagalog.

Pinangangasiwaan ng Registry ang mga gawaing administratibo ng hukuman at mga serbisyong sumusuporta sa mga paglilitis. Nagbibigay ang transkripsiyon ng nakasulat na rekord para sa mga mambabasa, samantalang nagbibigay-daan ang interpretasyon upang masundan ng mga tagapakinig ang mga sinasabi habang nagaganap ang pagdinig. Makakatulong ang iminumungkahing tekstong ilalagay online upang mabalikan ng mga biktima ang mga sipi pagkatapos ng sesyon.

Kinikilala ni Massidda na magkakaroon ng interpretasyon. Nais ng kaniyang kahilingan na marinig sa Tagalog, mula mismo sa kanilang kinatawan, ang mga salita ng mga biktima, kasabay ng mga serbisyong pangwika na kailangan ng lupon.

Nag-anunsiyo rin ang ICC ng mga bakanteng posisyon para sa mga tagasalin sa Tagalog at Cebuano na magtatrabaho bilang mga paraprofessional interpreter at associate court interpreter. Mahalaga ang Cebuano sa usapin ng wika dahil hindi lahat ng biktimang kalahok ay nagsasalita ng Tagalog.

Hindi lang pagsasalin ng mga argumentong legal ang praktikal na hamon. Kailangang makilala ng mga biktima ang mga karanasang inilalarawan, maunawaan ang nagaganap sa isang pagdinig at masubaybayan ang takbo ng kasong nililitis libo-libong kilometro mula sa kanilang tahanan.

Saklaw ng kaso laban kay Duterte

Haharap si Duterte sa tatlong bilang ng krimen laban sa sangkatauhan na may kaugnayan sa pagpatay at tangkang pagpatay. Ayon sa mga tagausig, sangkot siya sa hindi bababa sa 76 na pagpatay mula 2013 hanggang 2018, sa panahong alkalde siya ng Davao City at pangulo ng Pilipinas.

Nahahati sa tatlong yugto at pangkat ng mga operasyon ang mga paratang:

• Mga pagpatay sa Davao City mula 2013 hanggang Hunyo 2016.
• Mga pagpatay sa mga taong inilalarawan bilang high-value target sa buong bansa mula Hulyo 2016 hanggang Hulyo 2017.
• Mga pagpatay sa mga operasyong clearing sa mga barangay mula Hulyo 2016 hanggang Setyembre 2018.

Yunit ito ng lokal na administrasyon sa Pilipinas ang barangay. Tinutukoy ng mga kategoryang ito ang mga lugar, panahon at operasyong saklaw ng kaso ng mga tagausig.

Ang mga krimen laban sa sangkatauhan ay mga krimeng ipinapalagay na nagawa bilang bahagi ng malawakan o sistematikong pag-atake laban sa mga sibilyan. Sa paglilitis, kailangang magharap ang mga tagausig ng ebidensiyang sumusuporta sa mga sakdal. Maaaring kuwestiyunin ng depensa ni Duterte ang ebidensiyang iyon at iharap ang sarili nitong kaso. Magpapasya ang mga hukom kung napatunayan ang mga sakdal.

Sino ang magsasalita sa pagbubukas ng paglilitis

Inaasahang ihahayag ng mga tagausig ang unang pambungad na pahayag sa Nobyembre 30, kasunod ang mga kinatawan ng mga biktima. Sinabi ni Peter Haynes, pangunahing abogado ng depensa ni Duterte, na isinasaalang-alang din niyang magsalita sa simula.

Hinimok ng lupon ang depensa na pag-isipan kung magbibigay ito sa publiko at mga hukom ng pangkalahatang ideya sa posisyon nito. Sinabi ni Haynes na tatapusin ng pangkat na legal ang pasya nito sa loob ng mga susunod na araw.

Inilarawan ni Haynes sa kumperensiya ang balak niya:

Isinasaalang-alang kong magsabi ng ilang bagay sa simula ng kaso. Tiyak na tatapusin namin ang pagbuo ng aming posisyon sa loob ng mga susunod na araw,

Binabawasan ang naunang pagtataya ng mga tagausig na aabot ng apat hanggang anim na oras ang kanilang pambungad na pahayag, tungo sa humigit-kumulang tatlong oras o mas maikli. Nagkakaiba rin ang mga pagtataya sa haba ng presentasyon ng mga biktima: sinabing aabot ito nang mahigit isang oras, habang naglaan naman ang isa pang pagtataya sa iskedyul ng humigit-kumulang tatlong oras. Sinabi ni Massidda na muling sinusuri ng kaniyang pangkat ang haba nito.

Mahalaga ang mga pagbabagong ito dahil kailangang magkasya sa limitadong iskedyul ng pagdinig ang mga pambungad na pahayag, mga pahinga at mga kaayusan para sa pagdalo ni Duterte. Dahil mas maikli ang mga presentasyon, mas maagang makalilipat ang lupon mula sa paglalahad ng kaso tungo sa pagdinig ng ebidensiya.

Limang saksi bago mag-Pasko, humigit-kumulang 29 na online

Plano ng mga tagausig na magharap ng limang saksi sa unang pangkat ng ebidensiya bago ang Christmas break. Kabilang sa kanilang mga pagtataya ang anim na oras para sa unang saksi, mas maiikling presentasyon para sa susunod na dalawa at tig-aapat na oras para sa huling dalawa.

Sinabi ni Julian Nicholls, senior trial lawyer, sa lupon na inaasahang magbibigay ng testimonya ang humigit-kumulang 29 na saksi sa pamamagitan ng audio at video link mula sa Pilipinas. Sa malayuang testimonya, makapagbibigay ng ebidensiya ang mga saksi nang hindi bumibiyahe patungong Netherlands.

Hiniling ni Korner sa mga tagausig na unahin, kung maaari, ang mga saksing personal na dadalo bago ipatawag ang mga sasali nang malayuan. Makakatulong din ang ganitong pagkakasunod-sunod upang maihiwalay ng hukuman ang mga pagdinig na nangangailangan ng koordinasyon sa Pilipinas mula sa mga ganap na isasagawa sa The Hague.

Pinahintulutan ng mga hukom ang mga tagausig na gumamit ng 150 oras sa paghaharap ng kanilang ebidensiya, at binigyan sila ng kalayaang hatiin ang oras na iyon sa mga saksi. Plano rin ng mga tagausig na maghain ng pito pang kahilingan sa ilalim ng Rule 68 bago matapos ang Nobyembre. Tinutukoy ng tuntuning ito ang paggamit ng naitalang testimonya, alinsunod sa mga kondisyon at pasya ng lupon.

Kumuha ang depensa ng mga eksperto, kabilang ang isang estadistiko at isang eksperto sa pagpupulis. Pabor ang mga hukom na dinggin nang magkalapit ang mga ekspertong magkasalungat ang pananaw upang maikumpara ng lupon ang kanilang mga pagsusuri. Tinatalakay rin ng mga pangkat na legal ang mga katotohanang mapagkakasunduan, ang pagsisiwalat ng ebidensiyang maaaring sumuporta sa depensa at ang mga hakbang para maprotektahan ang mga saksi.

Bakit mahalaga ang oras at payong medikal

Ang regular na iskedyul ng pagdinig na tinalakay para sa unang yugto ng pagdinig sa ebidensiya ay mula alas-10 ng umaga hanggang alas-4 ng hapon sa The Hague, katumbas ng alas-5 ng hapon hanggang alas-11 ng gabi sa Pilipinas sa Nobyembre. Mayroon itong apat na oras ng sesyon sa hukuman, dalawang 30 minutong pahinga at isang oras na lunch break.

Pinagtibay ng lupon ang mas maiikling sesyon at regular na pahinga bilang tugon sa payong medikal na hindi dapat umupo si Duterte nang mahigit isang oras sa bawat pagkakataon. Naglalaan din ang iskedyul ng mga pagkakataon upang sumangguni siya sa kaniyang mga abogado.

Para sa mga saksi sa Pilipinas na sasali sa pagdinig, nangangahulugan ang pagtatapos ng sesyon nang alas-11 ng gabi ng pagbibigay ng testimonya hanggang gabi. Iminungkahi ni Marc Dubuisson, direktor ng Division of Judicial Services ng ICC, na simulan ang ilang pagdinig nang alas-8 ng umaga sa The Hague, o alas-3 ng hapon sa Pilipinas, upang mas maaga itong matapos.

Nagbangon si Haynes ng isa pang praktikal na usapin: ang pagdadala kay Duterte mula sa detention centre sa Scheveningen patungo sa hukuman para sa mas maagang pagsisimula. Sinabi niya sa lupon na wala pa siyang tagubilin tungkol sa kung gaano kadaling maisasagawa ang ganitong kaayusan sa transportasyon.

Sinabi ni Korner na gagawin ng mga operational unit ang mga kinakailangang pagbabago. Ipinakita sa pagtalakay sa iskedyul kung paano sabay-sabay na nakaaapekto sa ilang grupo ang mas maagang pagsisimula: mga saksi sa Pilipinas, ang akusadong nakakulong, mga abogado at kawani ng hukuman.

Mga petsang papalapit sa paglilitis

Hindi dumalo si Duterte sa kumperensiya noong Nobyembre 2 matapos pahintulutan ng lupon ang kahilingan ng depensa na hindi siya dumalo sa inaasahang maikling pagdinig. Dumalo siya sa ikatlo at ikaapat na status conference.

Sinabi ni Korner na may kaakibat na inaasahang araw-araw na pagdalo sa sandaling magsimula ang paglilitis ang pagbubukod na ginawa para sa kumperensiyang iyon. Nakatuon na ngayon ang agarang paghahanda ng hukuman sa mga pambungad na pahayag, mga unang saksi at iskedyul para sa susunod na taon.

• Setyembre 16 at Oktubre 13, 2026: Dumalo si Duterte sa mga naunang status conference.
• Nobyembre 2, 2026: Idinaos ng Trial Chamber III ang ikalima at huling status conference nito at tinanggihan ang kahilingang gumamit ng mga siping Tagalog sa pambungad na pahayag ng mga biktima.
• Bago matapos ang Nobyembre: Plano ng mga tagausig na maghain ng pito pang kahilingan sa ilalim ng Rule 68.
• Nobyembre 30: Nakatakdang magbukas sa The Hague ang paglilitis.
• Bago ang Christmas break: Layunin ng mga tagausig na magharap ng limang saksi.
• Enero 11 hanggang Marso 26, 2027: Nagpanukala ang mga panig ng tatlong yugto ng mga pagdinig na paghihiwalayin ng mga pahinga.

Ang mga iminungkahing yugto sa 2027 ay Enero 11 hanggang 29, Pebrero 8 hanggang 19 at Marso 8 hanggang 26. Mula Pebrero 1 hanggang 5 at Pebrero 22 hanggang Marso 5 naman ang mga pahinga sa pagitan ng mga ito.

Mas malinaw na ngayon para sa mga biktima, saksi at abogado ang magiging pagsisimula ng mga paglilitis, kasunod ng mga pasya noong Nobyembre 2. Magsasalita sa Ingles ang abogado ng mga biktima at magkakaroon ng interpretasyon, sisimulan ng mga tagausig ang paglalahad ng kanilang kaso at iaangkop ng hukuman ang iskedyul nito sa paglahok ng mga tao mula sa Pilipinas at pagdalo ni Duterte.

Mahahalagang Punto

• Tinanggihan ng ICC ang kahilingang sipiin sa Tagalog ang mga salaysay ng mga biktima sa loob ng humigit-kumulang 15 hanggang 20 minuto sa pambungad na pahayag ng kanilang mga abogado.
• Iniutos ng lupon na ihatid sa Ingles ang pambungad na pahayag, batay sa mga tuntunin sa wikang ginagamit sa trabaho nito, mga pangangailangang administratibo at gastos.
• Magkakaroon ng interpretasyon sa Tagalog, at pag-aaralan ng hukuman ang paglalagay online ng salin o transkripsiyon.
• Nakatakdang magsimula sa Nobyembre 30, 2026 ang paglilitis kay Duterte sa tatlong bilang ng krimen laban sa sangkatauhan.
• Layunin ng mga tagausig na magharap ng limang saksi bago mag-Pasko; inaasahang magbibigay ng testimonya nang malayuan mula sa Pilipinas ang humigit-kumulang 29 na saksi.
• May regular na mga pahinga ang iskedyul ng pagdinig batay sa payong medikal, at isinasaalang-alang ang mas maagang pagsisimula para sa malayuang testimonya.