Nag-alok ang Truth Commission ng Pilipinas ng tulong sa mga pamilyang may usapin sa mga death certificate kaugnay ng drug war

Labintatlong pagkamatay, limang doktor at pinagtatalunang rekord medikal

MANILA, Philippines: Naitala na namatay dahil sa mga karamdaman, kabilang ang pulmonya, stroke at sepsis, ang 13 taong may mga tama ng bala sa katawan, ayon sa mga natuklasang binigyang-pansin ng forensic pathologist na si Raquel Fortun. Dahil sa mga pagkakaibang ito, humiling ang civil society Truth Commission ng imbestigasyon sa limang doktor at nag-alok ng tulong legal sa mga pamilyang apektado.

Kabilang sa mga kaso ang mga pagkamatay sa Caloocan at Quezon City noong kampanya laban sa ilegal na droga ni dating Pangulong Rodrigo Duterte. Nahukay ang mga bangkay at sinuri ni Fortun, isang miyembro ng komisyon, na nakakita ng mga pagkakaiba sa pagitan ng mga pinsala at ng mga sanhi ng kamatayang nakatala sa mga death certificate.

Pumanaw na ang isa sa limang doktor. Nagsilbing medical officer sa mga departamento ng kalusugan ng Caloocan at Quezon City ang doktor na iyon at isa pang doktor. Tungkol ang mga alegasyon sa mga taong binaril sa ulo, katawan, braso o leeg, ngunit sakit ang nakasaad sa kanilang mga dokumento bilang sanhi ng pagkamatay.

Plano ng komisyon na makipag-ugnayan sa mga pamilya, suriin ang kanilang mga rekord at isumite sa Professional Regulation Commission (PRC) ang mga death certificate at mga kaugnay na dokumento. Balak din nitong sumulat sa Philippine Medical Association (PMA) upang humiling ng imbestigasyon.

Ayon kay Carlos Conde, tagapagsalita ng Truth Commission, ibabatay ang tulong sa kung anong hakbang ang nais gawin ng mga pamilya.

"At kung nais nilang magsampa ng petisyon, tiyak na tutulungan namin sila," aniya.

Ayon kay Neri Colmenares, abogadong kumakatawan sa mga pamilya ng mga biktima at dating kinatawan ng Bayan Muna, wala pang planong kasalukuyang magsampa ng kaso laban sa mga doktor ang mga pamilya. Aniya, dapat managot ang mga tagausig ng pamahalaan sa pag-iimbestiga sa mga posibleng krimen, sa halip na iatang ang pasaning iyon sa mga kaanak.

Bakit mahalaga ang sanhi ng pagkamatay

Opisyal na rekord ang death certificate na maaaring maging mahalagang ebidensiya kapag humiling ng imbestigasyon ang isang pamilya o nagsampa ito ng kaso. Kapag sakit ang itinala kahit may namatay sa pamamaril, napipilitang kuwestiyunin ng mga kaanak ang rekord medikal habang sinusubukan ding alamin kung sino ang pumatay sa kanilang mahal sa buhay.

Ayon kay Ephraim Cortez, pangulo ng National Union of Peoples' Lawyers (NUPL), may mga kasong tuwirang nagkakasalungat ang salaysay ng pulisya at ang mga dokumentong medikal: inilalarawan sa mga ulat ng pulisya na namatay ang mga biktima sa mga operasyong ipinakitang lehitimo, samantalang natural na sanhi ang nakalista sa mga death certificate.

Ayon kay Cortez, maraming pamilya ang walang kakayahang magbayad para sa awtopsiya o ulat medikal na inihanda para sa paglilitis. Sinusuri sa awtopsiya ang bangkay upang matukoy kung paano namatay ang isang tao; makatutulong ang mga natuklasan dito para maiugnay ng mga imbestigador ang mga pinsala sa pagkamatay.

Mahaharap sa mabigat na praktikal na problema ang mga pamilyang walang ganitong mga natuklasan. Maaaring alam nilang binaril ang kanilang kaanak, ngunit sakit ang nakatala sa opisyal na dokumentong kailangan nilang iharap. Maaaring mangailangan ng pera, tulong legal at panahon ang pagkuha ng karagdagang ebidensiyang medikal at ang pagwawasto sa rekord.

Inilarawan ni Colmenares ang epekto nito sa mga pamilya at nanawagan ng imbestigasyon sa posibleng pakikipagsabwatan ng mga doktor at pulisya.

"Hindi maliit na bagay ang epekto ng maling pagtatala ng sanhi ng pagkamatay. Napakaseryosong mga pagkilos nito, at dapat imbestigahan ang doktor. Dapat makulong ang sinumang mapatunayang nakipagsabwatan sa pulisya," aniya.

Mga hakbang na maaaring gawin ng regulator ng mga propesyon

Kinikilala ng PRC ang panawagang kumilos at sinabi nitong susuriin ng Professional Regulatory Board of Medicine ang ebidensiya. Binanggit ng ahensiya ang Professional Modernization Act of 2000 at sinabing may awtoridad ang mga lupon ng propesyon na mag-imbestiga sa mga hinihinalang paglabag ng mga practitioner.

Maaaring isaalang-alang ng lupon ang imbestigasyong motu proprio, o imbestigasyong sinisimulan nito sa sarili nitong kapangyarihan. Maaari ring magsampa ang Truth Commission ng reklamong administratibo na kalakip ang mga pinagtatalunang certificate at iba pang ebidensiya.

Inilahad ng PRC sa isang pahayag ang iminungkahing unang hakbang ng lupon.

"Susuriin ng Komisyon, sa pamamagitan ng Professional Regulatory Board of Medicine, ang mga makukuhang ebidensiya upang matukoy ang nararapat na hakbang at alamin kung may sapat na batayan upang magsagawa ng imbestigasyong motu proprio," ayon dito.

Maaaring suspendihin o bawiin ang lisensiya sa pagpraktis ng medisina ng mga doktor na mapatunayang lumabag sa batas na namamahala sa propesyon, etika medikal o iba pang naaangkop na tuntunin batay sa malaking ebidensiya. Sinabi ng PRC na susunod sa batas ang anumang imbestigasyon at igagalang ang mga karapatan ng mga propesyonal na sangkot.

Magkaiba ang proseso ng pagdidisiplina sa propesyon at pagsasampa ng kasong kriminal

Ayon kay Theodore Te, pansamantalang tagapangulo ng Free Legal Assistance Group, ang PRC ang may pinakamainam na kakayahang magsuri kung kumilos ang mga doktor alinsunod sa mga tuntunin ng propesyon at etika. Binanggit din niya ang posibleng pananagutan dahil sa malpractice.

Sinusuri sa kasong pandisiplina ng propesyon kung nilabag ng doktor ang mga pamantayang namamahala sa pagsasagawa ng medisina. Tinutukoy naman sa kasong kriminal kung may gumawa ng paglabag na pinarurusahan sa ilalim ng batas kriminal. Maaaring sumailalim sa parehong uri ng pagsusuri ang iisang pagkilos, ngunit magkaiba ang kailangang ebidensiya at mga posibleng parusa.

Ayon kay Te, nakasalalay sa ebidensiya ang pananagutang kriminal, kabilang kung kapabayaan o sadyang panlilinlang ang dahilan ng maling tala. Tinukoy niya ang pamemeke ng mga pampublikong dokumento bilang posibleng kaso kung mapatutunayan ang sinadyang panlilinlang, at binanggit din ang posibilidad ng sabwatan kung ipapakita ng ebidensiya ang pakikilahok sa mas malawak na plano.

Nangangailangan ang mga kasong kriminal ng patunay nang lampas sa makatwirang pagdududa, mas mataas na pamantayan ng ebidensiya kaysa sa pamantayan ng malaking ebidensiya na binanggit ng PRC para sa pagdidisiplina sa propesyon. Ayon kay Te, dahil dito ay mas mahirap magsampa ng kasong kriminal.

Ipinanukala ni Colmenares na dapat imbestigahan bilang mga posibleng kasabwat sa mga orihinal na krimen ang mga doktor na sadyang namemeke ng rekord upang protektahan ang mga salarin. Mangangailangan ang mungkahing legal na hakbang na ito ng ebidensiya tungkol sa ginawa at nalalaman ng bawat isa.

Ipinakikita ng kaso ni Baylon kung gaano katagal ang pagwawasto

Ipinakikita ng pagkamatay ni Lenin Baylon ang mga suliraning maaaring harapin ng mga pamilya kapag kinukuwestiyon nila ang opisyal na rekord. Siyam na taong gulang si Baylon nang mapatay siya ng ligaw na bala noong Disyembre 2016. Inilarawan ni Colmenares ang mga lalaking nakamaskara na umano'y humahabol sa mga suspek sa droga.

Ayon sa pamilya ni Baylon, pinilit silang pumirma sa waiver na kumikilala sa bronchopneumonia bilang sanhi ng pagkamatay bago ilabas ang kanyang bangkay. Sinabi ni Cortez na hindi kayang magbayad ng pamilya para sa awtopsiya.

Binanggit ni Cortez ang desisyon ng Court of Appeals noong 2022 na nag-utos na iwasto ang certificate. Sinabi ni Colmenares na naiwasto ito halos siyam na taon pagkamatay ni Baylon. Magkaibang yugto ng pagsisikap ng pamilya na baguhin ang rekord ang inilalarawan ng pasya at ng sumunod na pagwawasto.

• Disyembre 2016: Napatay sa tama ng bala ang siyam na taong gulang na si Lenin Baylon, ngunit bronchopneumonia ang nakalista sa kanyang death certificate.
• 2022: Nag-utos ang Court of Appeals na iwasto ang death certificate, ayon kay Cortez.
• Halos siyam na taon pagkamatay niya: Sinabi ni Colmenares na naiwasto ang certificate.

Ayon kay Cortez, maaaring humiling ang mga pamilya sa korte ng utos na amyendahan ang death certificate, ngunit matagal ang prosesong ito. Kaya maaaring maging hiwalay na ligal na pakikibaka para sa mga kaanak ang pagbabago sa tala sa dokumentong medikal, bukod pa sa anumang pagsisikap na imbestigahan ang pagpatay.

Kailangang siyasatin ng mga imbestigador kung sino ang gumawa ng ano

Ayon kay Conde, haka-haka lamang ang magagawa ng komisyon tungkol sa dahilan ng pagpirma ng limang doktor sa mga certificate. Kailangang siyasatin ang mga tanong tungkol sa layunin, panggigipit, pananagutan at posibleng koordinasyon.

Binanggit ni Conde ang mga kondisyong nakapaligid sa kampanya kontra droga bilang posibleng salik.

"Ang konteksto nito ay ang drug war, at Diyos lamang ang nakaaalam kung anu-anong panggigipit o pamimilit ang dinanas ng maraming tao," aniya.

Kabilang din sa mga ikinababahala ang mga doktor sa pribadong praktis na umano'y walang pahintulot na lumagda sa mga certificate na ito. Tinukoy ni Conde ang obserbasyon ni Fortun na maaaring lumapit ang mga kaanak na nagmamadaling mailibing ang kanilang mga mahal sa buhay sa mga pribadong doktor upang makuha ang kailangang papeles.

Ayon kay Cortez, hindi lamang mga doktor ang sangkot sa umano'y mga kasunduan kundi pati mga punerarya. Pinalalawak ng alegasyon niya ang imbestigasyong iminumungkahi upang saklawin ang proseso ng pagpapalabas sa mga bangkay, pagkuha ng mga certificate at pagsasaayos ng libing.

Kailangang tukuyin sa isang imbestigasyon ang papel ng bawat kalahok, suriin ang mga natuklasang medikal at ihambing ang mga certificate sa mga rekord ng pulisya at iba pang dokumento. Magbibigay ng mga dokumentong susuriin ng mga regulator ang planong pagsusumite ng komisyon bago sila magpasya kung paano magpapatuloy.

Gastos, takot at nawawalang dokumento ang kinakaharap ng mga pamilya

Ayon kay Colmenares, nagpapahirap sa mga pamilya na magsampa ng kaso ang mga hindi makuhang rekord, ang pulisyang hindi nakikipagtulungan at ang kawalan ng suporta mula sa Department of Justice. Sinabi rin niyang natatakot ang mga kaanak dahil buhay pa ang mga sangkot na pulis.

Naipapaliwanag ng mga hadlang na ito ang pagkakaiba ng alok na tulong ng komisyon at ng kasalukuyang paninindigan ng mga pamilya hinggil sa pagsasampa ng reklamo. Hindi inaalis ng pagkakaroon ng tulong legal ang gastos sa pagkuha ng ebidensiya o ang takot sa pagkuwestiyon sa mga pulis.

Ayon kay Colmenares, dapat akuin ng mga pampublikong awtoridad ang pangunahing pananagutan sa pagsasampa ng mga posibleng kaso.

"Ang mga tagausig at ang pamahalaan ang may pangunahing pasaning gawin iyon," aniya.

Inanyayahan ni Conde ang mga pamilyang may kahina-hinalang certificate na lumapit sa komisyon upang masuri nito ang impormasyon at matulungan silang pag-isipan ang mga hakbang sa PRC. Magkaibang bahagi ng suliranin ng mga pamilya ang tutugunan ng mga prosesong propesyonal at ng paghiling sa korte na iwasto ang rekord sibil: ang asal ng doktor at ang pagiging tama ng certificate.

Paano maaaring makaapekto ang mga rekord sa kaso ni Duterte

Inilarawan ni Cristina Palabay, kalihim-heneral ng Karapatan, ang mga pinagtatalunang certificate bilang ebidensiya ng pagtatakip sa mga krimeng nagawa sa ilalim ni Duterte. Sinabi niyang idineklarang patakaran ang pagprotekta sa mga salarin, at itinuro ang mga pangakong poprotektahan ang mga sundalo at pulis na pumatay alinsunod sa kanyang mga utos.

Ipinangatwiran din ni Colmenares na maaaring nakatulong ang mga pekeng certificate na protektahan ang mga salarin dahil mas mahirap imbestigahan ang mga pagpatay. Sinabi niyang maaaring makatulong ang imbestigasyon na makapagbigay ng ebidensiya sa mga paglilitis sa International Criminal Court (ICC), kung saan nakadetine si Duterte sa The Hague at nahaharap sa mga kasong krimen laban sa sangkatauhan na may kaugnayan sa pagpatay.

Ayon kay Colmenares, hindi pinangalanan ang mga doktor sa mga kaso, ngunit maaaring maisama sa ebidensiya at testimonya ang kanilang mga ginawa. Iniugnay niya ang iminungkahing imbestigasyon sa tungkulin ng mga tagausig na alamin kung bahagi ng laganap o sistematikong pag-atake ang mga pagpatay, ibig sabihin, pag-atakeng malawakan o isinagawa alinsunod sa organisadong padron.

Pinagtatalunan pa rin ang laki ng bilang ng mga nasawi: hindi bababa sa 6,000 ang opisyal na bilang na karaniwang binabanggit para sa kampanya, samantalang tinataya ng mga grupong pangkarapatang pantao na umabot ito sa 30,000. Nagbibigay ang mga bilang na ito ng mas malawak na konteksto para sa imbestigasyong nakatuon sa 13 pinagtatalunang rekord medikal.

Iniulat na nakatakda sa Nobyembre 30 ang paglilitis kay Duterte sa ICC, bagaman walang taon o kumpirmasyon mula sa korte na kalakip ng petsang iyon. Para sa mga alegasyon tungkol sa mga certificate, ang agarang susunod na hakbang ay ang planong pagsusumite ng mga dokumento ng komisyon at ang pagsusuri ng medical board kung may sapat na batayan para sa imbestigasyon.

Mahahalagang Punto

• Binigyang-pansin ni Fortun ang 13 pagkamatay na may mga tama ng bala, ngunit sakit o iba pang natural na sanhi ang nakasaad sa mga certificate.
• Sangkot sa mga alegasyon ang limang doktor; pumanaw na ang isa.
• Plano ng Truth Commission na magsumite ng mga rekord sa mga regulator ng medisina at tumulong sa mga pamilyang nais kumilos.
• Maaaring isaalang-alang ng medical board ng PRC ang imbestigasyong sinimulan nito mismo o ang reklamong administratibo.
• Kabilang sa mga posibleng parusang propesyonal ang pagsuspinde o pagbawi sa lisensiya sa medisina; hiwalay na pagsusuri ng ebidensiya ang kailangan para sa mga kasong kriminal.
• Gumagastos ang mga pamilya sa pagkuha ng ebidensiyang medikal at nahaharap sila sa matagal na proseso ng pagwawasto at takot na magsampa ng kaso.
• Ayon kay Colmenares, dapat pangunahan ng mga tagausig ng pamahalaan ang mga pagsisikap na imbestigahan ang mga posibleng krimen.