Nais ng Malaysia na Magtatag ang ASEAN ng Balangkas sa Pagtugon sa Usok ng Sunog Habang Pinipigil ng Mahinang Visibility ang mga Pang-apula ng Sunog

May alok na tatlong helicopter, ngunit hinaharangan ng usok ang mga paglipad

Planong magharap ang Malaysia ng impormal na panukala sa pulong ng mga ministro ng ASEAN sa Nobyembre 14 upang palakasin ang pagtutulungan laban sa usok na tumatawid sa mga hangganan, habang hindi ligtas na makalipad ang mga sasakyang panghimpapawid patungo sa mga sunog sa Indonesia dahil mas mababa sa 50 metro ang visibility.

Sinabi ni Foreign Minister Mohamad Hasan sa Dewan Rakyat habang tinatalakay ang Supply Bill 2027 na handa ang Malaysia na magpadala ng mga bumbero at tatlong helicopter upang tumulong sa Indonesia. Gayunman, hinahadlangan ang tulong na ito ng makapal na usok at mapanganib na kundisyon sa paglipad. Kaya’t parehong diplomatiko at praktikal ang agarang hamon: kailangang magkasundo ang mga bansa sa tulong, at dapat ligtas na makarating ang mga crew sa mga sunog.

Balak ni Mohamad na magsumite ng non-paper, isang impormal na dokumento para sa talakayan na nagbibigay-daan sa mga pamahalaan na subukan ang mga panukala bago humingi ng pormal na kasunduan. Dahil naitakda na ang adyenda ng pulong, maibabangon ng Malaysia ang isyu nang hindi ito inilalahad bilang napagkasunduang desisyon ng ASEAN. Tatalakayin muna ng mga ministro ang panukala, at maaaring isali sa huli ang mga pambansang lider kung kinakailangan.

Nais ng Malaysia na isama ang usapin ng usok sa balangkas ng ASEAN para sa pagtugon sa mga likas na sakuna, bago ang ika-49 na summit ng bloke sa Maynila sa Nobyembre. Inihaharap ang panukala habang naaapektuhan ng usok mula sa mga sunog sa Sumatra at Kalimantan ng Indonesia ang mga kalapit na bansa, nagsasara ang mga paaralan at nalalantad ang mga kahinaan sa kakayahan ng rehiyon na maisakatuparan ang mga alok na tulong.

May kasunduan na ang ASEAN na partikular na tumatalakay sa usok, kabilang ang mga tuntunin para sa agarang tulong. Layunin ng hakbang ng Malaysia na linawin ang pagtutulungan sa pamamagitan ng mga kaayusan sa pagtugon sa sakuna, kasabay ng umiiral na kasunduang iyon, sa halip na magsimula sa wala ang panrehiyong pagkilos.

Mga nais pag-isipan ng Malaysia ng mga ministro

Sinabi ni Mohamad na ihaharap ang panukala sa matataas na opisyal at mga foreign minister ng ASEAN. Layunin niyang magkaroon ng mas malinaw na balangkas para magtulungan ang mga bansang kasapi kapag tumama ang mga sunog sa kagubatan at usok, lalo na sa ikalawa at ikatlong quarter ng taon.

Sa pagpapaliwanag sa mungkahing paggamit ng mga kaayusan sa pagtugon sa sakuna, inilarawan ni Mohamad ang kakulangang nais niyang tugunan ng mga ministro:

May mekanismo na ang ASEAN para sa mga likas na sakuna, pero hindi kabilang dito o itinuturing na likas na sakuna ang usok," aniya. "Kaya isa ito sa mga isyung personal kong ihaharap sa pulong sa mga katapat kong ministro.

May karanasan ang sistema ng ASEAN sa pagtugon sa sakuna sa pag-uugnay ng mga tauhan, kagamitan at tulong na makatao. Nais ng Malaysia na gamitin ang karanasang ito sa mga emerhensiyang may kinalaman sa usok, kabilang ang sa pamamagitan ng ASEAN Coordinating Centre for Humanitarian Assistance on Disaster Management.

Hindi pa inanunsyo ang detalyadong pamamaraan ng iminungkahing balangkas o anumang petsa ng pagpapasya matapos ang mga talakayan sa Nobyembre. Kailangang pag-isipan ng mga ministro kung paano iuugnay ang hakbang sa mga umiiral na institusyong tumutugon sa usok at sa rekisito na pumayag sa tulong mula sa ibang bansa ang bansang apektado.

May probisyon na para sa tulong ang umiiral na kasunduan

Itinatakda ng kasunduan ng ASEAN hinggil sa usok, na nilagdaan noong 2002 at nagkabisa noong 2003, kung paano maaaring humiling at magbigay ng tulong ang mga bansa. Niratipikahan ito ng Indonesia noong 2014.

Pinahihintulutan ng Artikulo 12 ang bansang nahaharap sa mga sunog sa lupa o kagubatan, o sa usok na dulot ng mga ito, na direktang humiling ng tulong sa isa pang kasapi o sa pamamagitan ng ASEAN Centre. Maaari rin itong lumapit sa ibang mga bansa o internasyonal na organisasyon kung naaangkop. Kailangang agad ipaalam ng bansang nakatanggap ng kahilingan kung kaya nitong tumulong at ipaliwanag ang saklaw at mga tuntunin ng tulong.

Mahalaga ang pahintulot. Kailangan ang kahilingan at pahintulot ng bansang humihingi ng tulong, o ang pagtanggap ng bansang bibigyan ng tulong kapag nag-alok ang ibang pamahalaan. Hindi basta maaaring magpadala ng mga sasakyang panghimpapawid at bumbero sa teritoryo ng ibang bansa.

Itinatatag ng Artikulo 5 ang sentro para sa koordinasyon sa usok at isinasaad na pangunahing responsibilidad ng mga pambansang awtoridad ang pag-apula ng mga sunog. Pagkatapos magdeklara ng emerhensiya, maaari silang humingi ng tulong sa sentro. Itinatakda rin ng apendise ng kasunduan na responsibilidad ng sentro na agad iparating ang mga kahilingan para sa tulong at iugnay ang tulong kapag ito ay hiniling o inialok.

Sinabi ni Joanne Lin, senior fellow at coordinator ng ASEAN Studies Centre sa ISEAS – Yusof Ishak Institute, na umiiral din ang parehong rekisito sa pahintulot sa rutang pangtugon sa sakuna na pinag-iisipan ng Malaysia:

"Sa ilalim ng balangkas ng ASEAN para sa pagtugon sa sakuna, maipapadala lamang ang tulong kapag hiniling o pinahintulutan ito ng bansang apektado, at malamang na hindi ito magbabago," dagdag niya.

Bakit hindi laging nakararating sa apoy ang mga kagamitan sa pag-apula ng sunog

Nagpadala ang Indonesia ng mahigit 16,000 tauhan, sasakyang panghimpapawid at helicopter na pang-apula ng sunog, ayon kay Malaysian Deputy Prime Minister Ahmad Zahid Hamidi. Hiwalay namang inilarawan ni Mohamad ang pangkat ng Indonesia na binubuo ng tatlo hanggang apat na eroplano at 34 na helicopter, na nalilimitahan ang operasyon dahil sa mahinang visibility.

Ganoon ding panganib ang kinahaharap ng alok na tatlong helicopter ng Malaysia. Kapag mas mababa sa 50 metro ang visibility, napakaliit ng pagkakataon ng mga piloto na matukoy ang kalupaan, mga sagabal o iba pang sasakyang panghimpapawid. Sinabi ni Mohamad na umatras din ang pangkat ng Japan na nag-aalok ng tulong dahil sa hirap na makarating sa mga lugar ng sunog.

Nagdudulot din ng dagdag na problema ang malalayong lokasyon. May mga sunog sa malalalim na bahagi ng kalupaan kung saan limitado ang tubig, samantalang may iba namang tumatama sa mga lupang pit. Ang pit ay makapal na suson ng bahagyang naaagnas na materyal ng halaman na maaaring masunog sa ilalim ng lupa, kaya mahirap marating at apulahin ang mga apoy.

Sinabi ni Zahid na nakahahadlang din sa cloud seeding ang hindi angkop na pagkakabuo ng mga ulap. Sinisikap ng paraang ito na magpasimulang umulan mula sa mga umiiral na ulap na angkop para rito; kailangan dito ang tamang lagay ng panahon gayundin ang ligtas na kundisyon sa paglipad. Hindi malulutas ng mas maraming sasakyang panghimpapawid lamang ang alinman sa mga limitasyong ito.

Tinalakay ng gabinete ng Malaysia ang tulong bago muling ihayag ni Zahid ang alok, at nagsimula na sa pinakamataas na antas ang komunikasyon ng dalawang pamahalaan. Inatasan din ni Mohamad ang kalihim-heneral ng Foreign Ministry na magdaos ng pulong para iugnay ang praktikal na suporta sa Indonesia.

Mga talakayang diplomatiko sa Oktubre, patungo sa pulong sa Nobyembre

Nagsagawa ang Malaysia ng mga bilateral na talakayan habang inihahanda ang panrehiyong panukala nito. Tinalakay ni Prime Minister Anwar Ibrahim ang mga sunog kay Indonesian President Prabowo Subianto, na sumang-ayon na gawin ang mga kinakailangang hakbang, ayon kay Anwar.

Ipinakikita ng mga pampublikong anunsyo kung paano sabay na umusad ang mga alok na tulong, legal na hakbang at panrehiyong talakayan:

• Oktubre 12: Sinabi ni Mohamad na magmumungkahi ang Malaysia sa pulong sa Nobyembre na gamitin ang balangkas ng ASEAN para sa pagtugon sa sakuna sa usapin ng usok.
• Oktubre 15: Sinabi ni Mohamad na inuuna ng Malaysia ang diplomasya at hindi nagpaplano ng legal na hakbang o diplomatikong nota.
• Oktubre 16: Sinabi ng Singapore na nag-alok ito ng tulong sa pag-apula ng sunog at cloud seeding sa pamamagitan ng mga sibilyan. Naglabas din ang National Environment Agency nito ng mga abiso tungkol sa mga hakbang na pang-iwas para sa pitong kumpanyang Indonesian.
• Oktubre 21: Sinabi ng Malaysia na pumayag ang Jakarta na tumanggap ng tulong sa pag-apula ng sunog para sa Sumatra at Kalimantan, at isinasagawa pa ang koordinasyon ng mga kaayusan.
• Oktubre 22: Sinabi ng Foreign Ministry ng Indonesia na pinag-aaralan ang mga alok na tulong batay sa mga kundisyon sa lugar, nang hindi kinukumpirma kung tinanggap ang mga partikular na alok.
• Nobyembre 14: Planong iharap ng Malaysia ang impormal na panukala nito sa pulong ng mga ministro ng ASEAN.

Sinundan ng mas pangkalahatang pahayag ng Indonesia kinabukasan ang anunsyo ng Malaysia noong Oktubre 21 na tinanggap ang alok na tulong. Patuloy pang pinag-uugnay ang mga operasyonal na kaayusan, habang patuloy namang naglilimita sa pagpapadala ng mga sasakyang panghimpapawid ang hindi ligtas na kundisyon sa paglipad.

Mga paaralan at pamilya ang dumaranas ng abala

Ipinag-utos ng Malaysia ang pagsasara ng mga paaralan sa Melaka, Negri Sembilan, Selangor, Kuala Lumpur at Putrajaya habang lumalala ang usok. Nagsara rin ang daan-daang paaralan sa Sarawak noong nakaraang buwan dahil sa polusyon mula sa kalapit na Kalimantan.

Nasa daanan ng usok mula sa mga lugar ng sunog sa Indonesia ang Sarawak at Klang Valley. Apektado rin ng mas malawak na insidente ang Brunei, Singapore at ilang bahagi ng Pilipinas, kabilang ang paglala ng kalidad ng hangin sa Metro Manila. Lumalampas sa lugar ng bawat sunog ang mga epekto dahil tinatangay ng hangin ang usok patawid sa mga pambansang hangganan.

Nagbabala si Sarawak Governor Wan Junaidi Tuanku Jaafar na maaaring umabot sa 800 ang Air Pollutant Index ng estado sa ilang lugar. Babala ito tungkol sa posibleng paglala. Maaaring magpasimula ng mga hakbang na pang-emerhensiya ang indeks na lampas 500, na makaaapekto sa mga paaralan at mga operasyon ng pamahalaan at negosyo na hindi mahalaga.

Binigyang-diin ni Zahid ang mga alalahanin sa kalusugan, lalo na para sa mga taong may mga kondisyong may kaugnayan sa allergy. Dahil sa pagsasara ng mga paaralan, kailangan ding mag-ayos muli ng pangangalaga sa mga bata ang mga pamilya at naaantala ang pag-aaral sa silid-aralan, kaya may agarang epekto sa pang-araw-araw na buhay ang mga talakayang diplomatiko.

Iniuugnay ng sariling roadmap ng ASEAN hinggil sa usok ang mga patakaran dito sa mga pambansang target para sa PM2.5, maliliit na partikulo sa hangin na may sukat na 2.5 micrometre o mas mababa. Sapat na kaliit ang mga partikulong ito para makapasok nang malalim sa baga, kaya maaaring magdulot ng panganib sa kalusugan ang usok kahit malayo sa apoy.

Mga ipinangako na ng ASEAN pagsapit ng 2030

Pinagtibay ng ASEAN ang Ikalawang Roadmap para sa Rehiyong Malaya sa Usok sa ika-18 Conference of the Parties para sa kasunduan hinggil sa usok sa Vientiane noong Agosto 23, 2023. Itinatakda nito ang mithiin na maging malaya sa usok na tumatawid sa mga hangganan ang rehiyon pagsapit ng 2030, matapos hindi maabot ang target para sa 2020.

Nananawagan ang roadmap na palakasin ang operasyon ng sentro para sa koordinasyon sa usok, pagbutihin ang magkasanib na mga pamamaraan sa pagtugon sa emerhensiya at pahusayin ang kakayahan ng mga bansa sa pagsubaybay. Layunin din nitong pag-ibayuhin ang ugnayan ng mga awtoridad na tumutugon sa usok at ng mga sektor ng agrikultura, kagubatan at kalusugan. Nagbibigay ang mga pangakong ito sa mga ministro ng umiiral na programa na magagamit sa pagsusuri sa bagong panukala ng Malaysia.

Kabilang sa mga pangunahing target ng dokumento ang tuluy-tuloy na pagbawas sa mga insidente ng usok at pag-usad tungo sa mga pambansang target sa kalidad ng hangin para sa PM2.5. Mas tiyak ang mga mungkahing hakbang sa pagsubaybay: walang araw na aabot sa Alert Level 3 sa loob ng dalawang magkasunod na taon pagsapit ng 2030, taunang pagbawas na hindi bababa sa 5% sa mga lugar ng sunog at mga araw na nasa Alert Level 2 o mas mataas, at taunang pagbawas na 10% sa lawak ng nasunog kumpara sa karaniwan noong 2019–2023.

Gumagamit ang roadmap ng mga karaniwang bilang sa loob ng tatlong taon para sa ilang hakbang, upang maisaalang-alang ang nagbabagong kundisyon ng klima. Nagbibigay ito sa mga pamahalaan ng paraan para suriin ang pag-usad sa iba’t ibang tagtuyot, sa halip na hatulan ang tagumpay batay lamang sa isang taong maulan o tuyo.

Nagpupulong nang hindi bababa sa isang beses bawat taon ang mga ministro ng kapaligiran at ang komiteng sumusuporta sa kasunduan. Binubuo ng Brunei, Indonesia, Malaysia, Singapore at Thailand ang grupong namumuno sa katimugang rehiyon, habang hiwalay namang tumatalakay sa naiibang mga panahon ng sunog sa hilagang rehiyon ang grupong Mekong.

Umuusad sa ilang yugto ang pagtatatag ng sentro para sa usok. Pinasinayaan sa Jakarta ang isang sentro noong Abril, habang nilagdaan noong Mayo 2025 ang kasunduan para sa pagtatatag nito. Inilarawan pa itong hindi ganap na gumagana noong Hunyo 2026, at sinabi sa mga sumunod na ulat na hindi pa nagkakabisa ang pinagbabatayang kasunduan. Bahagi pa rin ng gawain sa roadmap ang pagpapalakas ng praktikal na kakayahan nito.

Magkahiwalay na landas ang diplomasya at pagpapatupad ng batas

Hindi muna magsasagawa si Mohamad ng legal na hakbang o magpapadala ng diplomatikong nota kaugnay ng kasalukuyang usok, at inilarawan niya ang huli bilang huling remedyo. Sinabi ng Malaysia na unti-unti ang paraan nito upang mapangalagaan ang kalusugan ng publiko habang pinananatili ang ugnayan sa Indonesia.

Kasabay nito, sinabi ni Deputy Natural Resources and Environmental Sustainability Minister Syed Ibrahim Syed Noh na maaaring magpatupad ang Malaysia ng batas laban sa usok na tumatawid sa mga hangganan, alinsunod sa mga kinakailangang proseso at pag-apruba ng parlamento. Mangangailangan ang anumang batas ng sapat na ebidensiya upang masuportahan ang mga parusa.

Kailangang tukuyin ng mga imbestigador ang mga lokasyon ng sunog, mga may-ari ng lupa, mga partidong nagpapatakbo sa lupa at ang kaugnayan ng mga partikular na sunog sa polusyon sa kabilang panig ng hangganan. Maaaring makita sa mga satelayt na larawan ang mga lugar ng sunog, ngunit maaaring nasa ibang bansa ang mga tala ng pagmamay-ari at ebidensiya tungkol sa kung sino ang namahala sa mga aktibidad sa lugar.

Pinahihintulutan ng Transboundary Haze Pollution Act ng Singapore, na pinagtibay noong 2014, ang pinagsama-samang multang hanggang S$2 milyon para sa ilang paglabag. Gayunman, wala pang pampublikong kumpirmasyon ng anumang kasong isinampa o hatol na ipinataw sa ilalim nito. Sa anim na kumpanyang Indonesian na pinadalhan ng mga abiso matapos ang usok noong 2015, natapos na ang mga imbestigasyon sa dalawa at nagpapatuloy pa ang apat noong 2021.

Sa kasalukuyang insidente, unti-unting naglabas ang Singapore ng mga abiso tungkol sa mga hakbang na pang-iwas para sa 10 kumpanyang Indonesian. Noong Oktubre 23, naglabas din ito ng mga abiso sa 10 kumpanyang nakarehistro sa Singapore, kabilang ang Wilmar International at Asia Pulp & Paper. Hiwalay namang sinabi ng Environment Ministry ng Indonesia na iniimbestigahan nito ang 19 na kumpanyang posibleng may kaugnayan sa mga sunog sa kagubatan.

Sinabi ni Syed Ibrahim na dapat magtulungan ang diplomasya at pagpapatupad ng batas na nakabatay sa ebidensiya:

Dapat magbunga ang diplomasya ng nasusukat na pagkilos, habang kailangang nakabatay sa ebidensiya at batas ang pagpapatupad ng batas.

Kung saan kailangang gumana ang mas matibay na pagtutulungan

Nag-aatas ang kasunduan ng ASEAN hinggil sa usok na magtulungan ang mga bansa, ngunit wala itong panrehiyong multa o parusa. Responsibilidad ng mga pambansang pamahalaan ang mga imbestigasyon at pag-uusig, habang inaayos ang mga alitan sa pagitan ng mga kasapi sa pamamagitan ng konsultasyon o negosasyon.

Inilarawan ni Simon Tay, chairman ng Singapore Institute of International Affairs, ang limitasyon ng papel ng ASEAN sa pagpapatupad ng batas:

"Hindi pulis panrehiyon ang ASEAN. Hindi nito maaaring imbestigahan, kasuhan o parusahan ang mga kumpanya," aniya.

Nagpahayag ang Indonesia ng suporta sa mas mahigpit na pagpapatupad. Tinukoy ni Raden Mohammad Iman Hascarya Kusumo, embahador nito sa Malaysia, ang maagang babala, pagsubaybay, pagbabahagi ng impormasyon, koordinasyon sa pag-apula ng sunog, pagbabago ng lagay ng panahon at pagpapaunlad ng kakayahan bilang mga larangang kailangang pagbutihin.

Dalawang praktikal na pagsubok ang kinakaharap ng panukala ng Malaysia. Kailangang makarating nang ligtas at mabilis sa mga lugar ng sunog ang tinanggap na tulong sa ilalim ng pagtutulungan sa emerhensiya. Sa pag-iwas naman, kailangang maiugnay ang mga babala tungkol sa mga lugar ng sunog sa pagkilos sa mismong lugar, na suportado ng mga tala ng lupa, impormasyon tungkol sa mga kumpanya at mga pambansang batas na maipatutupad.

Makikibahagi ang mga foreign minister sa pagsisikap na ito sa mga talakayan sa Nobyembre, kasama ng mga opisyal sa kapaligiran na nangangasiwa na sa kasunduan hinggil sa usok. Para sa mga komunidad na apektado, konkreto ang mga kapaki-pakinabang na resulta: mas kaunting pagkalat ng sunog, mas kaunting araw na marumi ang hangin at mas kaunting pagsasara ng mga paaralan.

Mahahalagang Punto

• Planong iharap ng Malaysia ang impormal na panukala nito sa ASEAN para sa pagtutulungan laban sa usok sa Nobyembre 14, bago ang summit sa Maynila.
• Nag-alok ang Malaysia ng mga bumbero at tatlong helicopter, ngunit nalilimitahan ang ligtas na paglipad dahil mas mababa sa 50 metro ang visibility.
• Pinahihintulutan na ng umiiral na kasunduan ng ASEAN hinggil sa usok ang tulong sa emerhensiya, basta hiniling o pinahintulutan ito ng bansang apektado.
• Nakagambala sa mga pamilya at edukasyon ang pagsasara ng mga paaralan sa ilang estado at teritoryong pederal ng Malaysia.
• Nananawagan na ang roadmap ng ASEAN para sa 2030 na palakasin ang koordinasyon at mga pamamaraan sa emerhensiya, at makamit ang nasusukat na pagbawas sa mga sunog at usok.
• Diplomasya ang inuuna ng Malaysia habang pinag-iisipan ang posibleng batas; malaking hamon sa pagpapatupad nito ang pangangalap ng ebidensiya.