Pinalalawak ng Pilipinas ang mga kasunduang pangkalakalan sa Nobyembre habang inilalantad ng tensiyon sa China ang pagdepende sa mga inaangkat

Naghahanap ang Maynila ng mga bagong pamilihan habang pinananatiling bukas ang kalakalan sa China

Target ng Pilipinas na matapos pagsapit ng Nobyembre ang negosasyon sa mga kasunduang pangkalakalan sa European Union at Canada, at baguhin ang pakikipagsosyong pang-ekonomiya nito sa Japan. Nais din nitong lumagda sa kasunduan sa Chile sa Oktubre o Nobyembre. Isinusulong ang mga hakbang na ito habang sinusuri nang mas mabuti ang ugnayang pangkalakalan na nagkakahalaga ng sampu-sampung bilyong dolyar, kasunod ng alitang diplomatiko sa Beijing.

Nagsuplay ang China ng mahigit $38.22 bilyong halaga ng mga inaangkat ng Pilipinas noong 2025, katumbas ng 28.6 porsiyento ng kabuuang binili ng bansa mula sa ibang bansa. Bumili rin ito ng $9.3 bilyong halaga ng mga produktong Pilipino, kaya naging ikaapat na pinakamalaking pamilihan ng mga iniluluwas ng Pilipinas. Dalawang panig ang pagdepende ng Maynila: kailangan ng mga negosyo ang mga mamimiling Tsino, pero kailangan din ng marami sa kanila ang mga materyales mula China para makagawa ng mga produktong ibinebenta sa ibang pamilihan.

Ayon kay Kalihim ng Kalakalan Cristina Roque, walang contingency plan ang Department of Trade and Industry (DTI) para sa posibleng epekto sa ekonomiya ng alitan. Wala rin umanong natanggap na ulat ang departamento tungkol sa mga alalahanin sa kalakalan o pamumuhunan na may kaugnayan sa tensiyon. Magtutuon ito sa pagpapalawak ng akses sa mga pamilihan, aniya.

Inilarawan ni Roque ang mga kasunduan bilang posibleng tulong sa mga tagaluwas habang nagsasalita sa ikalawang ASEAN Chinese Business Leaders Summit, na pinangunahan ng Federation of Filipino Chinese Chambers of Commerce and Industry.

"Magiging malaking pagbabago ang mga ito para sa industriya ng pagluluwas," sabi ni Roque.

Ang agarang hamon ay ang takdang panahon. Magkakaibang yugto ang pakikipagnegosasyon sa isang kasunduan, paglagda rito at pagsisimula ng pagpapatupad sa mga bawas-taripa. Ang mga target ng Maynila sa Nobyembre ay para matapos o umusad ang negosasyon; kakailanganin ng mga kumpanya ang pinal na mga tuntunin at iskedyul ng pagpapatupad bago nila makuwenta ang matitipid sa partikular na mga produkto.

Bakit mahalaga sa mga pabrika sa Pilipinas ang mga suplay mula China

Nagbabala si Sergio Ortiz-Luis Jr., pangulo ng Philippine Exporters Confederation, na maaaring lumampas sa mga tindahang nagbebenta ng mga tapos nang produkto ang epekto ng pagkagambala sa mga inaangkat mula China. Gumagamit ang mga tagagawa ng mga inaangkat na piyesa at hilaw na materyales para gumawa ng mga produktong iniluluwas kalaunan, kabilang sa Estados Unidos.

Inilarawan ni Ortiz-Luis ang suliranin sa pagkuha ng suplay na kinakaharap ng mga negosyong ito.

"Hindi madaling palitan ang mga inaangkat mula China," sabi niya.

Ipinakikita ng mga bilang sa kalakalan noong Agosto kung gaano kalapit ang ugnayan ng mga inaangkat at iniluluwas. Umabot sa $6.2 bilyon, o 68.1 porsiyento, ng benta ng mga iniluluwas ng Pilipinas sa buwang iyon ang mga produktong elektroniko. Umabot naman sa $4.51 bilyon ang mga inaangkat na elektronikong produkto, katumbas ng 34.8 porsiyento ng kabuuang inaangkat. Umabot sa $5.14 bilyon, o 39.7 porsiyento, ang mga hilaw na materyales at intermediate goods. Ang mga intermediate goods ay mga piyesa o materyales na ginagamit sa paggawa ng ibang produkto.

Saklaw ng mga kategoryang ito ang kalakalan sa lahat ng katuwang. China lamang ang nagsuplay ng $2.94 bilyon, o 22.7 porsiyento, ng mga inaangkat noong Agosto. Kaya maaaring mahirapang maghatid ng order sa kostumer sa ibang lugar ang isang tagagawa kung mahirapan itong makakuha ng piyesang mula China, kahit malakas pa rin ang demand para sa tapos nitong produkto.

Ipinakikita rin ng taunang mga bilang ang laki ng agwat sa kalakalan. Iniulat na nagpapakita ang datos ng Philippine Statistics Authority ng depisit sa kalakalan sa China na $29.13 bilyon noong 2025, samantalang ang nakasaad na kabuuang halaga ng inaangkat na $38.22 bilyon at iniluluwas na $9.3 bilyon ay nagpapahiwatig ng agwat na humigit-kumulang $28.92 bilyon. Nangangahulugan ang depisit sa kalakalan na mas maraming produkto ang binibili ng bansa mula sa isang katuwang kaysa sa ibinebenta nito roon.

Mga posibleng buksan ng kasunduan sa Europe

Ang kasunduan sa EU ang pinakamalaking posibleng pagbubukas ng pamilihan sa mga negosasyong binanggit ni Roque. May 27 kasaping bansa at humigit-kumulang 450 milyong katao ang bloc. Tinataya ng pahina ng DTI tungkol sa mga kasunduang pinag-uusapan na umabot sa humigit-kumulang $18 bilyon ang kalakalan ng Pilipinas at EU noong 2023.

Ayon kay Roque, halos natapos na ang negosasyon sa EU, bagaman may ilang usaping hindi pa nareresolba. Itinakda niya ang Nobyembre bilang target na pagtatapos ng mga ito. Nagsimula ang mga pag-uusap noong 2015, nagkaroon ng mga yugto ng negosasyon at konsultasyon mula 2016 hanggang 2021, at ipinagpatuloy noong 2024.

Tinutukoy ng DTI ang mga produktong elektroniko, produktong agrikultural at pagkaing-dagat bilang posibleng makinabang sa mas malawak na akses sa Europe. Kabilang naman sa mga pangunahing inaangkat ng Pilipinas mula sa bloc ang makinarya, sasakyan at kemikal. Layunin din ng panukalang kasunduan na hikayatin ang pamumuhunan at bawasan ang mga hadlang bukod sa mga taripa, o buwis sa mga inaangkat na produkto.

Para sa tagaluwas na Pilipino, maaaring mapababa ng mas mababang taripa ang gastos sa pagbebenta sa Europe. Maaaring makaapekto naman ang iba pang probisyon sa mga rekisitong kailangang matugunan ng negosyo para makapasok sa pamilihang iyon. Nakadepende ang eksaktong pakinabang sa mga produktong saklaw, mga tuntuning mapagkakasunduan at kung kailan ipatutupad ang mga ito.

Iba't ibang oportunidad ang iniaalok ng Canada at Japan

Kasama ang Canada sa adyenda ng kalakalan ng Maynila sa higit sa isang landas ng negosasyon. Nakalista sa DTI ang kasunduang malayang kalakalan ng ASEAN at Canada, na sinimulang pag-usapan noong 2021. Binanggit din ni Roque ang kasunduan ng Pilipinas at Canada bilang isa sa mga prayoridad ng pamahalaan.

Inilarawan ng Asia Pacific Foundation of Canada ang prosesong bilateral sa paliwanag nito tungkol sa patakaran sa kalakalan. Sinimulan ng Canada at Pilipinas noong Disyembre 2024 ang pagtalakay sa posibleng kasunduan at nagkaroon pa ng mga paunang pag-uusap noong Hunyo 2025. ASEAN bilang grupo ang kalahok sa panrehiyong negosasyon, samantalang Pilipinas at Canada mismo ang magkausap sa bilateral na proseso.

Tinataya ng DTI na umabot sa humigit-kumulang $2 bilyon ang kalakalan ng Canada at Pilipinas noong 2023. Kabilang sa mga oportunidad sa pagluluwas ng Pilipinas, ayon sa pagtatasa nito sa pamilihan, ang mga produktong elektroniko, produktong agrikultural at pagkaing-dagat, at posibleng pagtutulungan sa teknolohiya at mga serbisyo. Kabilang din sa iniluluwas ng Canada sa Pilipinas ang mga suplay ng pagkain gaya ng karne at trigo.

Mas tiyak ang layuning malapit sa panahon para sa Japan: pagbutihin ang umiiral nang kasunduan. Nais ni Roque na matapos pagsapit ng Nobyembre ang unang pagbabago sa Japan Philippines Economic Partnership Agreement. Kabilang sa mga inaasahang pakinabang ang mas mababang taripa para sa saging at iba pang produktong Pilipino.

Para sa mga nagtatanim at nagluluwas ng saging, ang mahalagang tanong ay kung anong taripa ang sa huli ay ilalapat sa kanilang mga kargamento. Inilarawan ni Roque ang pagbabago bilang paraan para muling mabuksan ang mga oportunidad sa Japan, hindi bilang pagtatatag ng ganap na bagong ugnayang pangkalakalan.

Mula negosasyon tungo sa paglagda ang kasunduan sa Chile

Mas malapit nang matapos ang proseso sa Chile. Inanunsyo ng DTI noong Hulyo 24, 2026, na natapos na ang negosasyon sa Philippines Chile Comprehensive Economic Partnership Agreement. Ang target ni Roque na Oktubre o Nobyembre ay para malagdaan ang kasunduan, na magiging unang kasunduan ng Pilipinas para sa malayang kalakalan sa isang bansa sa Latin America.

Naganap ang pagtatapos ng negosasyon sa taon ng ika-80 anibersaryo ng relasyong diplomatiko ng dalawang bansa. Ayon sa opisyal na kronolohiya ng DTI, inilunsad ang negosasyon noong Disyembre 2024, kasunod ng naunang pag-aaral at konsultasyon noong 2015.

Layunin ng kasunduan na suportahan ang mga iniluluwas ng Pilipinas na elektroniko, produktong niyog at produktong pangangalaga sa sarili. Palalawakin din nito ang akses sa salmon at mga batong mineral at konsentrado ng tanso mula Chile. Mahalaga ang tanso sa paggawa ng mga elektronikong produkto, kagamitan para sa nababagong enerhiya at iba pang produksiyong industriyal, kaya magsisilbi rin ang kasunduan sa pagtiyak ng suplay bukod sa pagbubukas ng pamilihan.

Nasa ika-51 puwesto ang Chile sa mga katuwang sa kalakalan ng Pilipinas noong 2025. Ayon sa mga bilang na iniugnay sa UN Comtrade, umabot sa $45.43 milyon ang iniluwas ng Pilipinas sa Chile at $72.41 milyon naman ang inangkat nito, o pinagsamang $117.84 milyon. Mas mataas na pagtataya, humigit-kumulang $1 bilyon para sa kalakalan noong 2023, ang nasa pahina ng DTI tungkol sa katayuan ng kasunduan. Magkaibang taon ang saklaw ng dalawang bilang, at walang ibinigay na paliwanag sa agwat.

Kabilang din sa kasunduan ang mga kabanata tungkol sa digital economy, inobasyon, kapaligiran, paggawa, mga pandaigdigang value chain, at kalakalan at kasarian. Kaya hindi lamang pagbabawas ng buwis sa mga produktong tumatawid sa mga hangganan ang saklaw ng komersiyal nitong pakinabang.

Ang alitang diplomatiko sa likod ng mga pangamba sa kalakalan

Nagdulot ng batikos si Chinese Ambassador Jing Quan matapos niyang talakayin ang kakayahang militar ng China sa isang pagtitipon sa Diliman College. Dahil sa kanyang mga pahayag, may mga nanawagan sa Senado na palitan siya at isaalang-alang ang isang resolusyong magdedeklara sa kanya bilang persona non grata, terminong diplomatiko para sa taong itinuturing na hindi kanais-nais.

Sinabi ni Jing na maaaring magwagi ang China sa komprontasyon, pero mas pinipili nito ang kapayapaan.

Kung gagamit tayo ng puwersa, madali tayong mananalo," sabi niya. "Pero hindi, hindi tayo gagamit ng puwersa. Alam ninyo, mahal natin ang kapayapaan.

Tinawag ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. na banta ang mga pahayag at humingi siya ng paglilinaw. Nanawagan sina Senador Ana Theresia Hontiveros, Francis Pangilinan at Joseph Victor Ejercito na palitan ang sugo, habang nagbabala si Senador Jinggoy Estrada na maaaring pahinain ng pagdedeklara rito bilang hindi kanais-nais ang diyalogo.

Nanawagan din si Senate President Sherwin Gatchalian na maingat na suriin ang pananalita sa panukalang resolusyon. Pabor siya sa patuloy na diplomasya tungkol sa West Philippine Sea, tawag ng Pilipinas sa karagatang nasa kanluran ng bansa na kinabibilangan ng mga lugar na pinagtatalunan nito at ng China.

May legal na batayan din ang alitang pandagat, bukod sa usaping diplomatiko. Nagpasya ang arbitral ruling noong 2016 tungkol sa South China Sea na walang legal na batayan sa ilalim ng United Nations Convention on the Law of the Sea ang inaangking makasaysayang karapatan ng China sa mga likas na yaman sa loob ng nine-dash line nito. Tinanggihan ng China ang pasya.

Ayon kay Palace Press Officer Clarissa Castro, nais ni Marcos na idaan sa diplomasya ang mga bilateral na pag-uusap, habang magkahiwalay na itinuturing ang ugnayang pangkomersiyo at pangangalaga sa teritoryo. Sinabi rin niyang walang pagbabawal sa kalakalan at pamumuhunan sa China. Ayon kay Roque, masyado pang maaga para tasahin ang mga posibleng epekto sa ekonomiya ng mga hakbang na diplomatiko.

Tinitimbang ng mga tagaluwas ang China at ang di-mahulaang pamilihan ng US

Nanawagan si Ortiz-Luis ng mas malawak na muling pagsusuri sa ugnayang pang-ekonomiya at heopolitikal ng Maynila. Inilarawan niya ang Beijing bilang mas maaasahang katuwang sa kalakalan kaysa Washington, sa gitna ng paulit-ulit na pagbabago sa mga patakaran ni US President Donald Trump tungkol sa taripa. Iminungkahi rin niyang muling pag-isipan ang posisyon ng Pilipinas matapos manungkulan ang susunod na administrasyon sa 2028.

Ipinangatwiran ng pangulo ng Philexport na mahalagang mapanatili ang ugnayang pangkomersiyo sa China.

"Sa palagay ko, hindi natin kayang itulak palayo ang China," sabi niya.

Ipinaliliwanag ng mga bilang sa pagluluwas noong 2025 kung bakit mahalaga sa mga negosyo ang pagkakaroon ng ilang pamilihan. Bumili ang Estados Unidos ng $13.44 bilyong halaga ng mga produktong Pilipino, ang Hong Kong ng $12.32 bilyon, ang mainland China ng $9.3 bilyon at ang Taiwan ng $3.28 bilyon.

Pinagsamang bumili ang mainland China at Hong Kong ng $21.62 bilyon, humigit-kumulang 61 porsiyentong mas mataas sa $13.44 bilyong halaga ng mga produktong ibinenta sa Estados Unidos. Pinakamalaking indibidwal na pamilihan pa rin ang US. Ipinakikita ng pinagsamang bilang ng mainland China at Hong Kong ang laki ng kabuuang demand sa kalakalan, habang ipinakikita naman ng magkakahiwalay na bilang kung saan naitala ang mga kargamento.

Inilalarawan ng ulat ng Asia Pacific Foundation tungkol sa kalakalan noong 2024 ang gayon ding pangkalahatang kalakaran: nangungunang pamilihan ng mga iniluluwas ang Estados Unidos, habang nangingibabaw ang China sa mga inaangkat. Tinutukoy rin ng pagtatasa nito ang mahihinang sistemang pang-logistika at kawalan ng episyensiya sa regulasyon bilang mga hadlang sa kakayahan ng Pilipinas na makahikayat ng mga tagagawang naghahanap ng alternatibong lokasyon para sa produksiyon.

Hindi lamang mga bagong kasunduan sa kalakalan ang saklaw ng pagpapalawak ng mga pamilihan

Saklaw ng panukala ni Gatchalian ang pamumuhunan at turismo, bukod sa pagluluwas. Binanggit niya ang Southeast Asia, Japan, South Korea at Europe bilang mga pamilihang dapat palakasin. Ayon sa kanya, mababa pa ang kalakalan at turismo sa ibang kasaping bansa ng ASEAN kaya may pagkakataon pang patibayin ang mga ugnayang panrehiyon.

Sinabi ng Senate president na kailangang palawakin ng Pilipinas ang hanay ng mga ugnayang pang-ekonomiya nito.

"Mahalaga sa estratehiya na pag-ibahin at palawakin natin ang mga pamilihan natin," sabi niya.

Maaaring gawing panimulang batayan ang kasalukuyang bahagi ng mga iniluluwas sa bawat pamilihan. Ayon sa Asia Pacific Foundation, 15 porsiyento ng mga iniluwas ng Pilipinas noong 2024 ay napunta sa ASEAN, 14.1 porsiyento sa Japan, 11 porsiyento sa EU at 4.9 porsiyento sa South Korea. Pinagsama, 45 porsiyento ng mga iniluluwas ang napunta sa mga pamilihang ito, patunay na maaaring itayo ang pagpapalawak sa matibay nang kalakalan.

Nakaaapekto rin sa usaping ito ang karanasan sa pamumuhunan. Sa isang pagsusuri noong Enero 2025, sinuri ng Center for Strategic and International Studies ang 10 piniling proyektong pang-imprastraktura na sinuportahan ng China. Apat sa mga ito ang iniwan ng China o ipinasa sa ibang mamumuhunan. Inilalarawan ng pagsusuri ang pagsisikap ng Maynila na makahikayat ng pakikilahok ng Japan, South Korea, US at Europe sa pagpapaunlad ng imprastraktura at industriya.

Tinutukoy rin ng pagsusuri ang maaasahang suplay ng kuryente at imprastraktura bilang mga pangangailangan para mapalawak ang paggawa ng teknolohiya. Makakatulong ang mga bagong pribilehiyo sa taripa para makipagkumpitensya sa ibang bansa ang isang pabrika sa Pilipinas, samantalang kailangan nito ng maaasahang kuryente, transportasyon at materyales para maihatid ang order.

Mas malawak na sa mga prayoridad para sa Nobyembre ang programa ng Maynila sa negosasyon. Nakalista rin sa DTI ang preferential trade agreement sa India, na magbibigay ng mas malawak na akses para sa mga piling produkto. Binanggit ni Roque ang mga pagsisikap kaugnay ng ASEAN Trade in Goods Agreement. Samantala, naging unang kasunduan ng Pilipinas para sa malayang kalakalan sa isang bansa sa Middle East ang kasunduang nilagdaan sa United Arab Emirates noong Enero.

Mga petsa at desisyong dapat bantayan

Saklaw ng adyenda sa kalakalan ang maraming taon ng negosasyon. Lagda na lamang ang hinihintay ng Chile at papalapit na sa mga target ng pamahalaan ang ilang iba pang proseso. Narito ang mahahalagang pangyayari:

• 2015: Nagsimula ang negosasyon ng Pilipinas at EU, at isinagawa ang paunang pag-aaral at konsultasyon tungkol sa kasunduan sa Chile.
• 2021: Nagsimula ang negosasyon ng ASEAN at Canada sa kalakalan.
• 2024: Ipinagpatuloy ang negosasyon ng EU; inilunsad noong Disyembre ang negosasyon ng Pilipinas at Chile.
• Hunyo 2025: Nagkaroon pa ng mga paunang bilateral na pag-uusap sa kalakalan ang Canada at Pilipinas.
• Hulyo 24, 2026: Inanunsyo ng DTI na natapos na ang negosasyon sa Chile.
• Oktubre o Nobyembre 2026: Layunin ni Roque na malagdaan ang kasunduan sa Chile.
• Nobyembre 2026: Target ng DTI na matapos ang negosasyon sa EU at Canada at ang unang pagbabago sa pakikipagsosyong pang-ekonomiya sa Japan.

Matapos maitala ang pinakamataas na halagang $84.48 bilyon sa mga iniluluwas na produkto noong 2025, papasok ang mga tagaluwas ng Pilipinas sa panahong ito. Tumaas nang 10 porsiyento sa $37.87 bilyon ang mga iniluwas sa unang limang buwan ng 2026, mula $34.25 bilyon noong nakaraang taon.

Kailangan ng mga mamimili at suplay para mapanatili ang paglago. Layunin ng mga kasunduan na magdagdag ng mga kostumer at mapagpipiliang katuwang sa kalakalan, habang sinisikap ng diplomasya na mapanatili ang umiiral na ugnayang nagsusuplay ng mahigit sangkapat ng mga inaangkat ng Pilipinas. Babantayan ng mga negosyo ang dalawang usaping ito habang papalapit ang mga target sa Nobyembre.

Mahahalagang punto

• Target ng DTI na matapos sa Nobyembre ang negosasyon sa EU at Canada at mabago ang pakikipagsosyong pang-ekonomiya sa Japan.
• Natapos ang negosasyon sa Chile noong Hulyo 2026, at target na malagdaan ang kasunduan sa Oktubre o Nobyembre.
• Nagsuplay ang China ng 28.6 porsiyento ng mga inaangkat ng Pilipinas noong 2025 at bumili ito ng $9.3 bilyong halaga ng mga iniluluwas ng Pilipinas.
• Babala ng mga tagaluwas na maaaring makagambala sa paggawa at benta sa ibang bansa ang hirap na palitan ang mga materyales mula China.
• Ayon sa DTI, wala itong natanggap na ulat tungkol sa mga alalahanin sa kalakalan o pamumuhunan na may kaugnayan sa tensiyong diplomatiko.
• Naghahanap ang Maynila ng mas malawak na mga pamilihan habang pinananatili ang ugnayang pangkalakalan at diplomatiko sa Beijing.