Nagpapatuloy ang Pagbangon sa Nagaland Matapos ang mga Pagguho ng Lupa, Ngunit Hindi Tiyak ang Kalagayan ng Lupa

Bitak-bitak na mga burol at nagbagong daluyan ng tubig, dagdag-alalahanin

Sa punong-tanggapan ng Mon sa Nagaland, nagtala ang isang awtomatikong estasyon ng panahon ng 83.95 milimetro ng ulan noong Hulyo 19, 2026, at 341 mm mula Hulyo 19 hanggang 31. Inilarawan sa opisyal na briefing ukol sa kalamidad ang mga pagguho ng lupa at biglaang pagbaha noong Hulyo 19 at 20 na kumitil ng mga buhay, sumira sa mga bahay at sakahan, at humarang sa mahahalagang kalsada. Pagkaraan ng ilang linggo, nagdulot ng mas mabigat na tanong ang mga ulat tungkol sa pagkawala ng mga sapa, paglitaw ng mga bagong lawa at paggalaw ng mga dalisdis sa paligid ng Tamlu, sa karatig na distrito ng Longleng: natapos nga ba ang kalamidad matapos ang mga unang pagguho?

Sa pagbisita noong Agosto 5 ni Jagat Prakash Nadda, ministro ng Kalusugan at Kapakanan ng Pamilya ng Unyon, iniulat ni Wennyei Konyak, deputy commissioner ng Mon, ang malawakang pinsala sa mga kalsada, tulay at pampublikong imprastraktura, mga pamilyang napilitang lumikas, at pagkaantala ng suplay ng tubig at kuryente. Itinala ng Kagawaran ng Impormasyon at Ugnayang Pampubliko ng Nagaland ang pagbisita at mga sukat ng ulan sa briefing nito tungkol sa kalamidad sa Mon.

Ayon sa mga residente, lumampas ang pinsala sa mga karaniwang lugar na pinangyayarihan ng pagguho ng lupa. Tinukoy ni Wanthah, 43 taong gulang na residente ng Tamlu, ang Nyeichong ward bilang pinakamatinding naapektuhang lugar sa bayan at sinabing wala pa siyang nasaksihang maihahambing na kalamidad doon. Nagbitak ang mga bahay at kalsada habang tila gumagalaw pababa ang mga bahagi ng nakapaligid na dalisdis.

Sinabi ni W Manpai Phom, deputy commissioner ng Longleng, na napinsala ang bawat nayon sa distrito. Partikular na matindi ang pinsala sa Tamlu, habang malawak din ang pagkawasak sa Yongnyah, sa kabilang panig ng Ilog Dikhu. Ilang nayon ang nahiwalay sa loob ng apat hanggang limang araw.

May batayan ang pangamba sa mga karanasan sa kalapit na lugar. Mula pa noong 1980, lumalawak ang pagguho ng lupa sa Noklak, habang kumalat naman sa iba pang lugar ang kawalang-tatag na nagsimula sa Phinjang colony sa Tuensang noong huling bahagi ng dekada 1990. Gayunman, nagbabala ang mga heologo na hindi pinatutunayan ng mga bitak sa Tamlu na sasailalim ito sa kaparehong matagalang proseso.

Hindi nagtutugma ang bilang ng mga namatay at napinsalang bahay

Hindi nagkakasundo ang mga ulat tungkol sa mga nasawi sa Mon. Iniulat ng Nagaland State Disaster Management Authority (NSDMA) ang siyam na namatay, kabilang ang lima sa Shantham ward, at apat na nawawala. Sa hiwalay na ulat ng distrito, walong biktima ang binanggit; anim na bangkay ang narekober, habang nawawala pa ang isang ina at anak niyang lalaki. Hindi maaaring pagsamahin ang mga bilang na ito para makabuo ng kumpirmadong kabuuan.

Inilarawan ni Yoam Konyak, action secretary ng Konyak Students' Union, ang pagguho ng dalisdis sa ibaba ng kampo ng Assam Rifles noong Hulyo 19 na tumangay ng 10 hanggang 12 bahay. Naalala niyang nagising ang mga residente sa mga tunog ng pagbitak at mga sigaw.

Walang anumang babala, bigla na lang itong nangyari. Walong tao ang nalibing nang buhay. Narekober namin ang anim na bangkay, pero tuluyan namang naglaho sa ilalim ng lupa ang dalawa.

Iniulat din ng Kagawaran ng Impormasyon at Ugnayang Pampubliko na narekober ang dalawang bangkay sa Defence Colony sa Thamnan ward sa ikalawang araw ng operasyon sa pagsagip. Kinilala silang sina Taotun, 52, mula sa nayon ng Oting, at Lunglei, 13, mula sa nayon ng Pongkong. Nailigtas ang tatlong sugatang residente. Hindi malinaw kung paano nauugnay ang mga narekober na bangkay na ito sa magkakaibang bilang ng mga nasawi.

Nagkakaiba rin ang mga tantiya sa mga bahay. Sa isang naunang ulat, sinabing 30 hanggang 40 bahay ang tuluyang tinangay, at mahigit 200 kabahayan ang naapektuhan. Kalaunan, sinabi ni Yoam na mahigit 200 bahay sa bayan ng Mon ang naapektuhan at 70 ang tuluyang nawasak. Magkaiba ang batayan ng mga ulat at maaaring magkaiba rin ang panahong o mga lugar na saklaw ng mga ito, ngunit hindi pa ito napatutunayan.

Hindi lamang mga gusali ang napinsala sa sektor ng edukasyon. Sinabi ni Yoam na humigit-kumulang 1,110 estudyante ang nawalan ng uniporme, aklat, dokumento o tahanan. Napinsala ang limang paaralan: isa sa bayan ng Mon at apat sa Tizit. Malaki ang pinsala sa government middle school sa Mon, at kailangan itong kumpunihin bago makabalik ang mga mag-aaral.

Dahil sa sirang mga kalsada, nahiwalay ang mga komunidad

Nahirapan ang paglikas, paglalakbay para sa gamutan at paghahatid ng mga suplay sa Longleng at Mon dahil sa pagkasira ng mga kalsada. Pagsapit ng Agosto 8, iniulat na sa pamamagitan lamang ng Amguri at Tuli maaaring marating ang Tamlu mula sa Assam. Sa ilang bahagi, lumiit ang mga kalsada dahil sa pagguho ng lupa at kasya na lamang ang isang sasakyan. Hindi madaanan ang tuwirang ruta sa pagitan ng Tamlu at Mon, kaya kinailangang dumaan sa Assam at sa rutang Sonari patungong Tizit.

Inilarawan ng Phom Students' Conference (PSC) at Phom Peoples' Council na mahigit isang linggong nahiwalay ang Longleng. Mas matagal ito kaysa apat hanggang limang araw na iniulat ng deputy commissioner para sa ilang nayon, ngunit magkaibang lugar at antas ng pagkawala ng akses ang tinutukoy ng mga ulat.

Ipinakikita ng sunod-sunod na pangyayari na nagsimula ang pagkaantala bago pa man ang pangunahing kalamidad noong Hulyo at nagpatuloy ito pagkatapos:

• Hulyo 4: Hinarang ng pagguho ng lupa sa nayon ng Yongam ang koneksiyon sa kalsada sa pagitan ng Mon at Longleng.
• Hulyo 19 at 20: Tinamaan ng mga pagguho ng lupa at biglaang pagbaha ang Mon at Longleng, na sumira sa mga bahay at humarang sa mahahalagang ruta.
• Hulyo 31: Iniulat ng PSC na bahagyang naibalik ang mga kalsada at telekomunikasyon, habang gumamit ng mga helikopter para ilikas ang mga na-stranded na residente.
• Agosto 5: Siniyasat ni Nadda ang Defence Colony at mga karatig na lugar sa Techa ward, at nakipagkita sa mga apektadong pamilya sa Mon.
• Agosto 29: Muling tinangay ng pagbaha ang muling itinanim na palay sa ibabang bahagi ng Tamlu.

Ayon sa PSC, naghatid ang mga helikopter ng Indian Air Force ng mahigit 300 estudyanteng na-stranded mula Longleng patungong Dimapur. Naghatid din ang mga helikopter ng mga pasyenteng nangangailangan ng gamutan, mahahalagang kalakal at tulong, kabilang sa Bura Namsang at Tamlu. Tinulungan namang makabiyahe sakay ng mga taksi na Sumo ang mahigit 100 iba pang estudyante; pinondohan ni A Pongshi Phom, tagapayo sa transportasyon, ang kalahati ng gastos.

Sa ulat noong Hulyo 31, tinantiya ng PSC na naibalik na ang 40 hanggang 50 porsiyento ng mga napinsalang koneksiyon sa kalsada at humigit-kumulang 90 porsiyento ng telekomunikasyon. Hindi pa rin makapasok ang mabibigat na sasakyan sa ilang apektadong lugar. Dahil mas mabilis na naibalik ang komunikasyon kaysa akses sa kalsada, muling nakapagtalastasan ang mga tao ngunit hindi pa rin nalulutas ang hirap sa paghahatid ng malalaking kargamento.

Nagbabago ang mga daluyan ng tubig sa magkabilang panig ng Dikhu

Iniuugnay ng mga kalamidad ang mga burol ng Nagaland sa mga kapatagan ng Assam sa iisang basin ng ilog. Umaagos ang Dikhu, na tinatawag na Dikhow sa ibabang bahagi nito, patungong mga distrito ng Sivasagar, Charaideo at Jorhat sa Assam, kung saan nagsabay ang biglaang pagbaha at karaniwang pag-apaw ng ilog. Umaagos din patungo sa Dikhu ang mga ilog na Tapi at Tenang ng Mon.

Iniulat ni Phom na tinangay ang bagong tanim na palay sa lugar ng Namsang, sa ibabang bahagi ng Tamlu. Muling nagtanim ang mga magsasaka, ngunit nawala muli ang ani noong Agosto 29. Iniugnay ni Wanthah ang dalawang pagbaha sa isang daluyang tinatawag na Shenney na nagbago ng ruta.

Ayon kay Wanthah, naiiba sa karaniwang daloy ng sapa ang paulit-ulit na pagbaha:

Hindi ito ang karaniwang daloy ng Shenney. Nagbago ito noong Hulyo 19, at muli itong dumaan sa nagbagong ruta noong Agosto 29.

Sinabi rin ni Phom na may ilang sapa o talon sa bandang itaas na nawala, samantalang may mga bagong lawa sa panig ng Tamlu at Yongnyah. Tinataya niyang may lalim na humigit-kumulang 50 talampakan ang ilan sa mga lawa. Tantiya lamang ito, hindi sukat na iniulat mula sa isang sarbey.

Mahalaga ang mga obserbasyong ito dahil kabilang sa pinsala ang mga pagbabago sa daluyan ng tubig, bukod sa mga gumuhong dalisdis. Hindi nito pinatutunayan kung inilihis ng gumalaw na lupa ang tubig, kung nagbago ang daloy sa ilalim ng lupa o kung sangkot ang mas malalim na paggalaw ng lupa. Gayunman, ipinakikita ng paulit-ulit na pagkawala ng muling itinanim na mga pananim na nagpatuloy ang mga epekto pagkaraan ng Hulyo 19.

Ulan ang pinakamalakas na natukoy na sanhi

Tinukoy ni Sarat Phukan, isang heologo sa Gauhati University, ang ulan bilang pinakamalamang na nagpasimula sa paggalaw ng lupa sa Tamlu. Batay sa datos ng Integrated Multi-satellitE Retrievals for GPM ng NASA, tinantiya niyang umulan nang 123.1 mm sa itaas na bahagi ng basin ng Dikhow mula Hulyo 12 hanggang 18, at sinundan ito ng 117.2 mm mula Hulyo 18 hanggang 19. Para sa Tamlu, katumbas na 165 mm at 94.2 mm ang mga tantiya.

Samakatuwid, halos kasindami ng ulan sa naunang linggo ang bumuhos sa basin sa mas maikling ikalawang pagitan. Ipinakikita ng bilang para sa Tamlu ang malaking naipong ulan bago ang isa pang matinding buhos. Nagtatapos at nagsisimula sa Hulyo 18 ang dalawang pagitan, kaya hindi dapat basta pagsamahin ang mga ito nang hindi nililinaw ang takdang oras na saklaw ng dataset.

Magkaiba rin ang mga tantiya mula sa satelayt at ang 83.95 mm na naitala sa punong-tanggapan ng Mon noong Hulyo 19. Magkakaibang lokasyon, paraan ng pagsukat at panahon ang inilalarawan ng mga ito; hindi nangangahulugang magkasalungat ang kabuuang ulan.

Ipinaliwanag ni Phukan na pinalaki ng naunang ulan ang halumigmig ng lupa at tubig sa ilalim ng lupa na malapit sa ibabaw. Pagkatapos, itinaas ng matinding ulan noong Hulyo 18 at 19 ang presyon ng tubig sa mga puwang ng lupa, o presyong idinudulot ng tubig sa pagitan ng mga partikulo ng lupa at bato. Maaaring pahinain ng mas mataas na presyon ang puwersang kumakapit sa mga bahagi ng dalisdis.

Ayon sa kanya, malamang na mababaw na pagkabiyak at paggalaw ng lupa ang naganap, na kinasasangkutan ng lupa, maluwag na debris sa dalisdis, lupang ginamit sa tambakan ng kalsada at nalasong shale. Hindi pinatutunayan ng iniulat na ulan na nagkaroon ng biglaang napakatinding buhos ng ulan sa iisang lugar. Posible ang higit pang paggalaw kapag matagal o malakas ang ulan, ani Phukan, ngunit hindi matukoy ng kasalukuyang impormasyon ang posibilidad, lalim o maaaring laki nito.

Babala ang Noklak, hindi ito pagtataya

Ang Noklak ang pinakamalubhang lokal na halimbawa ng pagguho ng lupa na nauwi sa matagalang krisis. Pagsapit ng 2022, naapektuhan na ng pagguho na nagsimula sa timog-kanlurang bahagi nito noong 1980 ang halos sangkapat ng bayan. Iniulat ni Thanghiu ng District Disaster Management Authority ng Noklak ang halos 10 pulgadang paglubog sa loob ng taong saklaw ng ulat, kasabay ng mga bagong pagguho patungong Punyaongan sa silangan.

Naglaho na ang isang bahagi ng pangunahing kalsada sa itaas, at may mga bahay nang nasa ibaba ng antas ng kalsada matapos lumubog ang lupang kinatatayuan ng mga ito. Naalala ni Tosang Chang, isang independiyenteng mananaliksik, na umalis ang kanyang pamilya sa isang nasirang bahay noong bata pa siya. Sinabi niyang may mga taong naninirahan pa rin sa mga bahay na may bitak dahil hindi kayang tustusan ng ilang pamilya ang relokasyon.

Ipinakikita ng Tuensang ang isa pang padron ng lumalawak na pinsala. Ayon sa lokal na mamamahayag na si Moses Hongang Chang, umabot na sa mga lugar tulad ng nayon ng Tuensang, 2.5 kilometro ang layo, ang mga bitak na nagmula sa Phinjang colony. Nagkaroon ng mga bitak ang isang bagong tayong simbahan na 4 km ang layo, at may isa pang apektadong lugar na 5 km ang layo. Mga iniulat na lokasyon ng pinsala ang mga distansiyang ito; hindi ito naglalarawan ng hangganan ng iisang tuluy-tuloy na pagguho ng lupa na namapa na.

Sinabi ni Temsulemba Walling, senior geologo at propesor sa Nagaland University, na kailangan pa ng masusing pagsisiyasat bago direktang ihambing ang Tamlu sa Noklak. Naganap ang pagguho sa Tamlu sa mga shale ng Disang, samantalang nangyari naman sa Laisong Formation ng Barail Group ang pagguho sa Mon. Mga pangalan ito ng magkakaibang heolohikong yunit ng bato sa ilalim ng mga apektadong dalisdis.

Kinasasangkutan din ng mga shale ng Disang ang masalimuot na pagguho sa Noklak, ngunit inilarawan ni Walling ang ilang prosesong magkakaugnay: pagguho sa paanan ng dalisdis, paggalaw ng debris, paglubog ng lupa at mga bitak na dulot ng pagbanat. Kinakain ng mga ilog na Khiamong at Lein ang debris, habang maaaring palatandaan ng mas malalim na kawalang-katatagan at posibleng kamakailang paggalaw ng tektoniko ang pagpapatuloy at lawak ng paggalaw ng lupa.

Tinukoy sa isang pag-aaral noong 2021 ng mga heologo ng Nagaland University ang mga heolohikong sanhi ng paglubog sa Noklak, na pinalala ng mga gawain ng tao. Hindi pinatutunayan ng pagkakaroon ng iisang yunit ng bato sa Noklak at Tamlu na magkapareho ang lalim ng pagguho, kondisyon ng daluyan ng tubig o magiging takbo ng mga pangyayari sa Tamlu.

Kailangang siyasatin ang mga alegasyon sa konstruksyon at pagmimina

Itinuro ni Y Nuklu Phom, isang tagapangalaga ng kalikasan na ginawaran ng Whitley Award noong 2021, ang paggawa ng kalsada, pagtabas ng mga burol, pagkalbo ng kagubatan at pagpapasabog bilang mga posibleng dahilan ng kawalang-katatagan sa Longleng. Sinabi niyang nagsagawa ang National Highways and Infrastructure Development Corporation Limited ng malalaking proyekto sa kalsada sa rehiyon sa loob ng 10 hanggang 12 taon.

Itinuro niya ang National Highway 702 at ang kalsada mula Yongnyah patungong Tamlu sa kahabaan ng koridor ng Dikhu, pati ang mga pagguho ng lupa malapit sa mga lambak ng ilog Dikhu at Yangmon. Inilalagay ng kanyang ulat ang mga gawain sa konstruksyon malapit sa mga lugar na napinsala, ngunit hindi nito pinatutunayan kung gaano kalaki ang naging ambag ng mga ito sa bawat pagguho.

Iniulat din ni Nuklu na tumaas nang 57 porsiyento ang ulan noong Hulyo. Hindi tinukoy ang panahong pinaghambingan at batayan ng pagsukat, kaya hindi direktang maihahambing ang porsiyentong iyon sa mga sukat ng estasyon ng panahon sa Mon o mga tantiya ng NASA. Pinagtatalunan pa rin ang mungkahi niyang binago ng mga asin sa sakahan at iba pang kemikal na ginagamit laban sa mga damo ang mga katangian ng lupa.

Sinisiyasat din ang pagmimina ng karbon sa Bura Namsang. Iminungkahi ni Nuklu na maaaring nagdagdag sa sediment at pagguho ng mga pampang ang lumalawak na pagmimina. Sinabi naman ni Walling na kulang ang ebidensiya para direktang iugnay ang pagmimina sa pagbabago ng daloy ng Dikhu. Ilang dekada nang may pagmimina sa Schuppen Belt ng Nagaland, at sa palagay niya, mas malamang na nakapokus ang mga epekto nito sa mas maliliit na sapa at sanga ng mga ilog.

Sinabi ni Walling na kailangan ang mga obserbasyon ng satelayt mula sa magkakaibang panahon upang siyasatin ang anumang kaugnayan. Sa Tuensang, tinukoy din ni Moses Hongang Chang bilang posibleng dahilan ang paghuhukay sa isang sapa sa ibaba ng Phinjang at sinabing kamakailan lamang itong ipinatigil ng administrasyon. Hindi pinatutunayan ng alinmang ulat na ang paghuhukay ang sanhi ng mga pagguho sa Tamlu o Mon noong Hulyo.

Hindi sinusuportahan ng ebidensiyang inilarawan ni Phukan ang lindol bilang sanhi ng pagguho. Sinabi niyang walang naitalang kalapit na lindol sa katalogo ng National Centre for Seismology noong gumalaw ang lupa noong Hulyo 19 at 20. Masyadong mahina, malayo at malalim ang mga lindol noong Hulyo 17 at 18 para maipaliwanag ang pinsala. Hindi lubusang maaalis ang posibilidad ng napakaliit na lokal na lindol dahil limitado ang mga panukat ng pagyanig sa paligid, ngunit hindi patunay ng sanhi ng pagyanig ang posibilidad na iyon.

Dagdag pasanin sa pagbangon ang mas malawak na kalamidad

Ipinakikita ng mga pagtatasa ng NSDMA na umabot sa malawak na bahagi ng Nagaland ang emerhensiya. Sa isang pagtatasa, 22 bahay ang iniulat na tuluyang nawasak at 25 ang bahagyang napinsala sa Tuensang, na nakaapekto sa humigit-kumulang 201 katao sa 12 nayon. Sa Longleng, nagtala ito ng limang batayang bahay na nawasak at lima ang bahagyang napinsala sa siyam na nayon, na nakaapekto sa 102 katao.

Mas makitid ang saklaw ng talaan para sa Longleng kaysa sa pahayag ni Phom na napinsala ang bawat nayon. Tiyak na bilang ng mga bahay na napinsala at apektadong mamamayan ang saklaw ng pagtatasa, samantalang mas malawak na pagkawasak ang tinukoy sa ulat niya. Kung hindi pagtutugmain ang mga petsa at depinisyon, hindi maituturing na katumbas na mga panukat ang dalawang ulat.

Iniulat ang mga pagguho ng lupa sa walong nayon sa Kiphire na nakaapekto sa 34 katao, at paunang pagtataya na napinsala ang pitong bahay. Humigit-kumulang 30 nayon ang naapektuhan sa Zunheboto. Iniulat naman sa Shamator ang mga pagguho sa anim na nayon na nakaapekto sa humigit-kumulang 7,000 katao, habang may pinsala sa 18 nayon sa Mokokchung na nakaapekto sa 84 katao. Nagpapatuloy ang mga pagtatasa sa Noklak, Wokha at Meluri.

Napinsala rin sa ibang lugar ang transportasyon at mga serbisyong pampubliko. Nahinto ang daloy sa National Highway 202 sa bayan ng Chare, at nagbanta ang malalakas na agos ng ilog sa Bailey bridge sa rutang Chare patungong Mokokchung. Naantala ng mga pagguho sa Changki at Longkong ang pangunahing kalsada at mga tubo ng tubig sa Mokokchung. Sa Kohima, gumuho ang retaining wall sa ibaba ng Civil Secretariat, na puminsala sa dalawang sasakyan at humarang sa daan patungo sa mga tanggapan ng pamahalaan.

Naapektuhan ng pagbaha ang Dimapur, Chumoukedima at Niuland, habang nawasak ang mga palayan sa nayon ng Chanka sa Wokha. Nagtala ang NSDMA ng pinsala sa mga bahay, kalsada, tulay, retaining wall, palayan at mga lugar na sinasaka sa pamamagitan ng paglilipat-lipat ng taniman, kung saan nagpapalit-palit ng lugar ang pagtatanim. Kabilang sa mga nawalang alagang hayop sa Mon ang 11 mithun, 13 baka at tatlong baboy, na nagdagdag sa pagkalugi sa mga ari-arian ng pamilya at kita mula sa pagsasaka.

Umuusad ang ayuda, ngunit hindi pa tiyak ang kaligtasan ng lupa

Sa pagbisita noong Agosto 5, sinabi ng deputy commissioner ng Mon na nagtayo ng mga relief camp at pansamantalang silungan kung saan kinailangan, at namahagi ng mga butil, inuming tubig, gamot at mahahalagang pangangailangan. Bumisita si Nadda kasama sina Ashok Singhal, ministro ng Kalusugan ng Assam, at Phangnon Konyak, miyembro ng Rajya Sabha, at nakipagkita sa mga apektadong pamilya sa tanggapan ng Konyak Union.

Kasunod nito, sinuri ng isang pangkat mula sa sentral na pamahalaan ang mga pangangailangan sa pagbangon sa Mon at Tuensang noong Martes, at bumisita sa Longleng noong Miyerkules. Hindi tinukoy sa mga ulat ang mga petsa sa kalendaryo. Kabilang sa pangkat ang mga kinatawan ng Ministry of Home Affairs, National Disaster Management Authority, National Institute of Disaster Management at Central Building Research Institute.

Inatasan ang mga kagawaran na idokumento ang aktuwal na pinsala at pagkalugi para sa pagtatasa at pagpaplano ng pagbangon. Inilahad ng mga opisyal ng kalsada at tulay at mga kagawaran ng agrikultura ang kanilang mga natuklasan, habang inilarawan naman ni YB Angam Phom, tagapangulo ng Phom Peoples' Council, ang mga suliranin ng distrito.

Tumutugon sa mga agarang pangangailangan ang pagtatala ng mga nawasak na gusali at pagkukumpuni ng mga kalsada, ngunit hindi nito natitiyak kung matatag ang lupa sa ilalim ng mga pamayanang hindi pa naaapektuhan. Kabilang sa mga hindi pa nalulutas na tanong ang lalim at lawak ng paggalaw ng lupa sa Tamlu, ang mga sanhi ng nagbagong daluyan ng tubig at ang posibilidad ng panibagong pagguho kapag malakas ang ulan.

Walang tinukoy na kumpirmadong petsa para matapos ang masusing pagsisiyasat sa lupa, mailathala ang mga natuklasan o muling mabuksan ang lahat ng napinsalang paaralan. Mahalaga pa rin ang pagkakaibang ito sa pagbangon: ulan ang pinakamalakas na natukoy na sanhi, samantalang hindi pa napapatunayan ang matagalang prosesong maihahambing sa Noklak. Kailangan pa rin ng mga residenteng nakatira sa mga bahay na may bitak ng pagtatasa na makapagsasabi kung maaari pang kumpunihin ang pinsala o patuloy silang nanganganib.

Mga Dapat Malaman

• Nagtala ang estasyon ng panahon sa Mon ng 83.95 mm na ulan noong Hulyo 19, 2026, kasabay ng pangunahing emerhensiya dahil sa pagguho ng lupa at pagbaha.
• Magkakaiba ang mga ulat tungkol sa mga nasawi: siyam na namatay at apat na nawawala ang iniulat ng NSDMA, samantalang walong biktima at anim na narekober na bangkay ang binanggit sa mga lokal na ulat.
• Iniulat ng mga residente at opisyal ang mga nagbagong sapa, bagong lawa at paulit-ulit na pagkawala ng pananim sa paligid ng Tamlu at Yongnyah.
• Mahigit 300 estudyanteng na-stranded ang inihatid ng mga helikopter mula Longleng patungong Dimapur, ayon sa Phom Students' Conference.
• Itinuturing ng mga heologo na ulan ang pinakamalamang na sanhi ng paggalaw ng lupa sa Tamlu, ngunit hindi pa nila matantiya ang lalim, laki o posibilidad ng paggalaw sa hinaharap.
• Ipinakikita ng Noklak at Tuensang ang matagalang kawalang-katatagan, ngunit hindi pa kumpirmadong nagaganap sa Tamlu ang kaparehong proseso.
• Naisagawa na ang mga pagtatasa ng sentral na pamahalaan sa pagbangon; wala pang tinukoy na iskedyul na may petsa para sa masusing pagsisiyasat sa lupa.