Isang nakatagong padron ng karahasan
Nagsimula sa ilang taong pang-aabuso sa loob ng kanilang tahanan ang pagpatay kay Liza Shams. Ilang linggo bago siya mamatay, nagrekord ng mga mensaheng boses ang 33 taong gulang na Afghan at nakiusap sa mga kamag-anak na ipagdasal siya. Isinalaysay rin niya ang mga pambubugbog ng kanyang asawa, kabilang ang pananakit sa kanya noong buntis siya. Sinabi niyang ilang araw siyang ikinulong sa bahay at napinsala nang husto kaya halos hindi siya makakain o makapagsalita.
Mga Nilalaman
Noong 1 Pebrero, nakarinig ng mga sigaw ang mga kapitbahay. Nakatanggap ng video call ang ama ni Liza at nakita niyang bali ang panga nito. Dinala siya ng mga kapatid niyang babae sa isang ospital sa Kabul, kung saan namatay siya mga isang oras matapos dumating. Ayon sa mga rekord medikal, maraming bali ang kanyang mga pisngi at dingding ng sinus, bukod pa sa mga pasa at pamamaga sa mukha at katawan.
Sa kabila ng mga pinsalang iyon, lason sa daga ang nakasaad sa ulat ng forensic bilang malamang na sanhi ng pagkamatay. Walang isinagawang awtopsiya. Iniulat na iginiit ng mga biyenan ni Liza na siya mismo ang kumitil sa kanyang buhay, samantalang naniniwala ang kanyang ama na pinatay siya. Sa Afghanistan, sinasabi ng mga pamilya at manggagawang pangkalusugan na madalas itala bilang pagpapakamatay ang pagkamatay ng mga babaeng namamatay sa mararahas na kalagayan. Dahil dito, maaaring hindi na magsagawa ng karagdagang imbestigasyon.
Bahagi ang kaso ni Liza ng mas malawak na padron na idinokumento ng mga mamamahayag na Afghan na nagtrabaho nang patago. Naitala sa kanilang imbestigasyon ang 231 kaso ng pagpatay sa mga babae at batang babae sa 10 lalawigan mula nang bumalik sa kapangyarihan ang Taliban noong Agosto 2021. Hindi kinakatawan ng mga bilang ang kabuuang bilang sa buong bansa. Ipinakikita ng mga ito kung paanong nagsasama-sama ang karahasan sa loob ng pamilya, mahihinang imbestigasyon at takot sa mga awtoridad, kaya nakalalaya ang mga pumatay.
Mga natuklasan ng imbestigasyon
Pinagsama-sama ang mga kaso mula sa 174 ulat sa lokal na media at 57 kasong direktang natukoy ng mga mamamahayag. Limang taong gulang hanggang 65 ang mga biktima. Sa maraming kaso, mga asawa, ama, kapatid na lalaki at iba pang kamag-anak ang itinuro ng mga pamilya o saksi.
Sa 231 pagkamatay, 53 ang opisyal na naitala bilang pagpapakamatay. 58 lamang ang naitalang pag-aresto, ibig sabihin, may naitalang pag-aresto sa humigit-kumulang sangkapat ng mga kaso. Kahit may mga suspek na ikinulong, pinalaya ang ilan pagkalipas lamang ng ilang araw. Jawzjan ang may pinakamataas na naitalang bilang na 36 kaso, kasunod ang Herat na may 32, Badakhshan na may 28 at Ghazni na may 26.
Karamihan sa mga biktima ay pinatay sa bahay, kung saan mahirap matuklasan ng mga tagalabas ang karahasan. May 165 sa kanila ang mga maybahay na walang sariling kita o pormal na katayuan para magsampa ng reklamo. Dahil umaasa sila sa mga kamag-anak na lalaki, halos imposibleng makaalis sa mapang-abusong pagsasama, lalo na kung walang matutuluyang ligtas, korte at serbisyong pulisya.
Sinabi ng isang manggagawang pangkalusugan sa Jawzjan sa mga mamamahayag na maraming babaeng dinadala sa mga ospital at itinatala bilang mga biktima ng pagpapakamatay ang may mga sugat at pasa sa buong katawan. Hindi sapat ang mga salaysay na ito para matukoy ang sanhi ng bawat pagkamatay, ngunit itinuturo ng mga ito ang malulubhang kakulangan sa pagtatala at pag-iimbestiga sa karahasan laban sa mga babae.
Bakit humina ang proteksiyon
Laganap na ang karahasan sa tahanan laban sa mga kababaihang Afghan bago maagaw ng Taliban ang kapangyarihan. Iniulat ng UN Women Afghanistan Gender Index na halos 35 porsiyento ng mga babaeng sinarbey noong 2018 ang nakaranas ng karahasan mula sa kinakasama noong nakaraang taon, kumpara sa pandaigdigang bilang na 13 porsiyento.
Pagkaraan ng Agosto 2021, binuwag ng Taliban ang Ministri ng Ugnayang Pambabae, ang tanggapan ng espesyal na tagausig para sa karahasan laban sa kababaihan at ang mga kanlungan sa bansa. Inalis sa kanilang mga posisyon ang humigit-kumulang 250 babaeng hukom, habang pinauwi naman ang mga babaeng tagausig. Nawalan din ang mga babae ng kakayahang direktang maging partido sa sarili nilang mga kasong legal, kaya hindi na maipagpatuloy ng mga ina ang mga kaso para sa kanilang mga anak na babae.
May kongkretong epekto ang pagbubukod na ito sa sistemang legal. Sa lalawigan ng Takhar, sinabi ng ina ng isang 23 taong gulang na babaeng diumano'y sinaksak at sinunog ng kanyang asawa na iniutos ng lokal na korte na ilipat niya sa asawa ang awtoridad na legal. Kaunti lamang ang naging usad ng kaso.
Lalo ring pinalalala ng kodigo penal ng Taliban ang hindi pantay na pagtrato sa karahasan sa tahanan at pagtakas mula rito. Maaaring makulong nang hanggang 15 araw ang asawang bumugbog sa kanyang asawa at nagdulot ng nakikitang mga pinsala gaya ng mga bali o sugat. Maaaring makulong nang tatlong buwan ang asawang babae na pumunta sa bahay ng kanyang pamilya nang walang pahintulot, gayundin ang mga kamag-anak na tumangging ibalik siya.
Dahil sa ganitong sistema, maaaring maparusahan ang pamilyang naghahangad ng kaligtasan. Nagbibigay rin ito sa mga mapang-abusong asawa ng mabisang paraan para pigilan ang mga kamag-anak na patuluyin ang mga babaeng tumatakas.
Maaari ring maging puntirya ang mga pamilyang namamagitan
Hindi nagtatapos sa babaeng nakararanas ng pang-aabuso ang panganib. Maaari ring makaranas ng karahasan ang mga kamag-anak na sumusubok protektahan ang mga anak na babae at kapatid nilang babae, lalo na kung may kaugnayan sa Taliban ang hinihinalang nang-aatake.
Sa Kandahar, iniulat na pinatay ang isang 14 taong gulang na babae matapos ipakasal sa isang lalaking mas matanda nang husto sa kanya. Tumakas siya at pumunta sa bahay ng kanyang ama matapos makaranas ng karahasan. Nang dumating ang asawa niya para sunduin siya at ibalik noong Oktubre 2024, tumanggi siya. Diumano'y binaril at pinatay siya nito. Tumakbo para tumulong ang nakababata niyang kapatid na lalaki at binaril din. Namatay ito makalipas ang isang linggo. Nagbukas ng kaso ang Taliban, ngunit hindi kailanman inaresto ang asawa, na naglilingkod sa grupo.
Sa lalawigan ng Sar e Pol, binaril at pinatay ng isang lokal na opisyal ng Taliban si Sara na 16 taong gulang at ang kanyang ina na si Chaman matapos ipilit ng opisyal ang pagpapakasal kay Sara. Si Chaman, isang doktor na nag-aral sa Iran, ay tumangging ibigay ang kanyang anak hangga't hindi naibibigay ang napagkasunduang dote. Diumano'y binugbog siya ng opisyal gamit ang riple bago binaril ang mag-ina. Nahuli siya kalaunan at nananatili sa detensiyon.
Ipinakikita ng mga kasong ito kung paanong naaapektuhan ng kapangyarihan sa loob ng naghaharing kilusan ang pagkuha ng katarungan. Maaaring nakabatay sa posisyon ng suspek, impluwensiya nito sa lugar o kaugnayan sa isang kumander kung uusad sa korte ang kaso. Madalas ay kaunti lamang ang proteksiyon ng mga pamilya kapag hinahamon nila ang isang opisyal o inilalantad sa publiko ang diumano'y krimen.
Lumilikha ng mas malawak na takot ang mga paghihigpit
Nagaganap ang mga pagpatay sa tahanan sa mas malawak na sistema ng mga paghihigpit sa paggalaw, pagtatrabaho, edukasyon at pakikilahok ng mga babae sa pampublikong buhay. Hindi pa rin pinapayagang mag-aral sa sekondarya at unibersidad ang mga batang babae. Nilimitahan din ang pagtatrabaho ng mga babae, kabilang ang pagtatrabaho sa mga organisasyong nagbibigay ng tulong. Ipinatutupad ng Ministri para sa Pagpapalaganap ng Kabutihan at Pagpigil sa Bisyo ang mga tuntunin sa pananamit at pagpunta sa mga pampublikong lugar.
Nag-ulat din ang United Nations ng tuwirang mga banta ng kamatayan laban sa mga babaeng Afghan na nagtatrabaho sa mga ahensiya ng UN. Sinabi ng mga opisyal ng Taliban na walang pananagutan ang kanilang mga tauhan at may isinasagawang imbestigasyon, samantalang itinanggi naman ng tagapagsalita ng Ministri ng Panloob na may mga banta. Ipinakikita ng pagtatalo kung gaano kahirap magpanagot kapag kontrolado ng mga awtoridad ang mga institusyong pangseguridad at ang akses sa impormasyon.
Kaunti na lamang ang paraan ng mga babae para magkaroon ng kasarinlang pinansiyal o humingi ng tulong dahil sa mga paghihigpit sa edukasyon at trabaho. Maaaring wala silang ligtas na matatakasan mula sa mapang-abusong tahanan kung hindi sila makapagtrabaho, malayang makapaglakbay o makapagsalita sa publiko. Maaari ring hadlangan ng takot ang mga kapitbahay, doktor at kamag-anak na isumbong ang kanilang nalalaman.
Hinarap ng mga mamamahayag na nagdokumento sa 231 kaso ang mga banta nang subukan nilang kontakin ang mga pamilya. Maraming kamag-anak ang tumangging magpaunlak ng panayam. Kalaunan, ipinatawag ng Taliban ang mga kapatid ni Liza na nagdala sa kanya sa ospital, at nagtago sila, ayon sa ama nila.
Mga pagsisikap para sa pananagutang internasyonal
Kakaunti ang maaasahang paraan para makamit ng mga biktima ang katarungan sa loob ng Afghanistan. Sinimulan nang suriin ng mga internasyonal na institusyon ang pagtrato sa mga babae bilang bahagi ng mas malawak na padron ng pag-uusig.
Noong Enero 2025, humiling ng mga warrant de aresto ang tagausig ng International Criminal Court para sa Kataas-taasang Pinuno ng Taliban na si Haibatullah Akhundzada at Punong Mahistrado na si Abdul Hakim Haqqani. May kinalaman ang mga kasong hinihiling sa krimen laban sa sangkatauhan na pag-uusig batay sa kasarian. Sinabi ng tagausig na may makatwirang batayan para paniwalaang ipinagkait ng mga patakaran ng Taliban sa mga babae at batang babae ang mga karapatan, kabilang ang edukasyon, malayang paggalaw, pagpapahayag, buhay pampamilya at personal na awtonomiya.
Sinabi ng Human Rights Watch na maaaring magbukas ang kaso ng paraan para mapanagot ang mga may sala kapag hindi kumikilos ang mga korte sa Afghanistan. Saklaw ng imbestigasyon ng ICC ang mga diumano'y krimen sa Afghanistan mula pa noong 1 Mayo 2003. Maaari ring suriin sa imbestigasyon ang mga krimen ng iba pang panig sa tunggalian, bagaman binatikos ng mga biktima at grupo para sa karapatang pantao ang korte dahil sa pagtatakda nito ng mga prayoridad.
Naiiba ang proseso ng ICC sa mga indibidwal na kaso ng pagpatay na naitala ng mga mamamahayag na Afghan. Hindi nito awtomatikong tinutukoy kung sino ang pumatay sa isang partikular na babae. Mahalaga ito dahil sinusuri kung tumulong ang matataas na pinuno na bumuo o magpanatili ng mga patakarang maituturing na malawakang pag-uusig.
Gayunman, hindi mapapalitan ng pang-internasyonal na presyon ang lokal na proteksiyon. Kailangan ng mga babae ng mga ligtas na kanlungan, mga imbestigador na malaya, akses sa mga korte at kakayahang magsampa ng mga kaso sa sarili nilang pangalan. Kailangan ding protektahan ang mga pamilya laban sa paghihiganti kapag nagsumbong sila ng pang-aabuso.
Hindi ipinakikita ng mga bilang
Sampu lamang sa 34 na lalawigan ng Afghanistan ang saklaw ng mga kaso sa imbestigasyon. Maraming pagkamatay ang hindi naiuulat sa pulisya, hindi nakararating sa ospital at hindi naitatala sa mga pampublikong rekord. Maaaring tanggapin ng ilang pamilya ang pagtatala sa pagkamatay bilang pagpapakamatay dahil maaaring malantad sila sa mga banta, panlipunang panggigipit o paghihiganti kapag kinuwestiyon nila ito.
Dahil walang opisyal na datos sa buong bansa, imposibleng makalkula ang maaasahang taunang bilang o mapatunayan, gamit lamang ang sampol, na dumami ang mga kaso sa buong bansa. Gayunman, ipinakikita ng ebidensiya ang paulit-ulit na padron: mga babaeng pinapatay sa mga pribadong tahanan, mga pinsalang kinukuwestiyon o muling inuuri, kakaunting pag-aresto at limitadong proteksiyon para sa mga kamag-anak na humihingi ng tulong.
Inilabas ng ama ni Liza sa social media ang mga rekording nito, kuha sa ospital at mga dokumentong medikal upang pilitin ang mga awtoridad na mag-imbestiga. Sa isang mensahe, sinabi ni Liza na parang nasasakal siya at natatakot na lalaki ang kanyang mga anak na nakikitang nag-aaway ang kanilang mga magulang. Higit pa sa iisang marahas na insidente ang inilalarawan ng kanyang mga salita. Itinatala ng mga ito ang isang buhay na naging bahagi na ng pang-araw-araw na realidad ng pamilya ang paulit-ulit na pang-aabuso.
Sinabi ng kanyang ama na nalagay sa panganib ang kanyang pamilya dahil nagsalita siya sa publiko. Naniniwala siyang ayaw ng Taliban na pag-usapan sa publiko ang mga ganitong kaso. Para sa mga pamilya sa buong Afghanistan, maaaring pansamantalang makapagbigay ng kaligtasan ang pananahimik, samantalang maaaring mauwi sa mga patawag, banta o panibagong karahasan ang pagsasalita.
Sa kabuuan
- Nadokumento ng mga mamamahayag ang 231 pagpatay sa mga kababaihan at batang babae sa Afghanistan sa 10 lalawigan mula Agosto 2021.
- Limampu't tatlong pagkamatay ang opisyal na naitala bilang pagpapakamatay, sa kabila ng mga alegasyon ng pang-aabuso o iba pang ebidensiya ng posibleng krimen.
- 58 lamang ang naitalang pag-aresto, at madalas mabilis na pinalalaya ang mga suspek.
- Inalis ng Taliban ang mahahalagang institusyon, hukom, tagausig at kanlungang dating tumutugon sa karahasan laban sa kababaihan.
- Sinisikap ng mga internasyonal na tagausig na sampahan ng kaso sa pag-uusig batay sa kasarian ang matataas na pinuno ng Taliban.
- Bahagyang larawan lamang ang mga naitalang kaso, at malamang na maraming pagkamatay ang wala sa mga opisyal na rekord.
