Nananatili ang Tigil-Putukan ng Cambodia at Thailand Habang Mahigit Kalahating Milyong Sibilyan ang Lumikas

Lumitaw ang Marupok na Kapayapaan sa Gitna ng Malawakang Krisisyong Makatao

Apat na araw matapos magkabisa ang tigil-putukan ng mga puwersa ng Cambodia at Thailand, mahigit kalahating milyong sibilyan pa rin ang lumikas mula sa kanilang mga tahanan. Itinatampok nito ang napakalaking hamong makatao na nananatili sa kabila ng lumalawak na katatagan sa kahabaan ng hangganan. Ipinatupad ang tigil-putukan mula alas-6 ng gabi noong Disyembre 31 hanggang ala-1 ng hapon noong Enero 1. Naghatid ito ng kaunting kapanatagan sa mga apektadong lugar at nagbigay-daan sa ilang pamilya na makapagsimulang umuwi, ngunit nananatiling alanganin ang pangkalahatang sitwasyon.

Ayon sa Cambodian Ministry of Interior, 512,263 katao ang hindi pa rin makabalik sa kanilang mga nayon dahil sa mga alalahanin sa kaligtasan, napinsalang imprastraktura, at banta ng mga pampasabog na hindi sumabog na nakakalat sa mga sonang pinangyarihan ng labanan. Isa ang lawak ng paglikas na ito sa pinakamalalaking emerhensiyang makatao sa Timog-Silangang Asya nitong mga nakaraang taon. Pinipiga nito ang mga yaman ng dalawang bansa at sinusubok ang mga pagsisikap na diplomatiko sa rehiyon.

Nagsimula ang labanan noong unang bahagi ng Disyembre, kasunod ng mga naunang sagupaan noong Hulyo. Dose-dosenang sibilyan at sundalo ang nasawi, habang halos isang milyong katao sa magkabilang panig ng hangganan ang napilitang lumikas. Umiikot ang sigalot sa matagal nang pagtatalo sa teritoryo dahil sa pagtatakda ng hangganan noong panahon ng kolonyalismo at sa mga guho ng sinaunang templo sa kahabaan ng hangganan.

Mabigat na Pinsala sa mga Tao Dulot ng Alitan sa Hangganan

Nakapaminsala nang husto sa mga tao ang sigalot na ito. Ayon sa mga organisasyon para sa karapatang pantao, hindi bababa sa 43 katao ang nasawi at mahigit 300,000 ang lumikas dahil sa marahas na alitan sa hangganan mula Hulyo 24, 2025. Umabot sa tugatog ang labanan noong Disyembre, nang kapansin-pansing tumindi ang mga sagupaan at mapaalis sa kanilang mga tahanan ang daan-daang libong katao sa loob lamang ng ilang araw.

Pinakamabigat ang sinapit ng mga sibilyan, kabilang ang mga bata. Sa unang araw ng malawakang labanan noong Hulyo, tinamaan ng mga rocket at artilerya ng Cambodia ang isang ospital, grocery store at mga tirahan. Ayon sa pulisya ng Thailand, 14 na sibilyan ang nasawi, kabilang ang mga batang edad 8 hanggang 15. Kalaunan, binago ng Thai health ministry ang bilang ng mga nasawi upang isama ang dose-dosenang sugatan at 12 namatay, karamihan ay mga sibilyan.

Nagkaloob ng tulong makatao ang World Vision International sa Cambodia at sumuporta sa mahigit 109,000 katao mula Hunyo hanggang Setyembre 2025 sa 56 na lugar na pinaglikasan sa mga lalawigang pinakamatinding naapektuhan: Preah Vihear, Banteay Meanchey, Siem Reap at Oddar Meanchey. Kabilang sa tulong nito ang mga paketeng pagkain para sa emerhensiya na napakinabangan ng 75,544 katao, suporta sa tubig at sanitasyon para sa 60,127, at mga materyales para sa matitirhan para sa 109,134.

Binigyang-diin ni June Kunugi, Regional Director for East Asia and the Pacific ng UNICEF, ang natatanging panganib na kinakaharap ng mga batang nasasangkot sa sigalot. Mula sa Bangkok, hinimok niya ang dalawang bansa na protektahan ang mga bata at ang mahahalagang serbisyong inaasahan nila.

"Dapat laging protektahan ang mga bata at bigyang-priyoridad ang kanilang kaligtasan at kapakanan, habang dapat manatiling ligtas na lugar para sa pagkatuto ang mga paaralan," aniya.

Naparalisa ang mga Sistema ng Edukasyon at Pangangalagang Pangkalusugan

Lubhang naantala ng sigalot ang mahahalagang serbisyo, at mabigat ang naging epekto nito sa mga sistema ng edukasyon at pangangalagang pangkalusugan. Sa lalawigan pa lamang ng Banteay Meanchey, sarado pa rin ang 321 paaralan at pitong ospital o health center, habang limitado pa lamang ang mga serbisyong pampamahalaan na naibalik. Gayundin kalubha ang sitwasyon sa Preah Vihear, kung saan hindi pa nagbubukas ang 61 paaralan at 14 na pasilidad pangkalusugan.

Pinakamalawak ang naging pagkaantala sa Oddar Meanchey, kung saan sarado pa rin ang mahigit 200 paaralan at dose-dosenang lokal na tanggapang administratibo dahil sa patuloy na mga alalahanin sa seguridad. Iniulat din ng mga awtoridad ng Thailand na isinara sa kanilang panig ng hangganan ang 852 paaralan at pitong ospital dahil sa mga dahilan ng kaligtasan.

Nagtayo ang World Vision ng 56 child-friendly space na napakinabangan ng 1,151 bata, sa pagtatangkang mapanatili ang pagpapatuloy ng edukasyon at magbigay ng sikolohikal na suporta sa mga kabataang na-trauma sa karahasan. Gayunman, hindi kayang ipalit ng mga hakbang na ito para sa emerhensiya ang pormal na sistema ng edukasyon na nananatiling sarado sa malalawak na bahagi ng rehiyon sa hangganan.

Itinala ng World Health Organization ang epekto nito sa kalusugan ng publiko. Ayon dito, bumaba nang 75% ang bilang ng mga internally displaced person sa Cambodia mula Agosto 6 hanggang 14, ngunit nagbabala itong lubhang napinsala pa rin ang imprastrakturang pangkalusugan. Kailangang kumpunihin ang mga sistema ng suplay ng tubig at iba pang pangunahing imprastraktura sa maraming health center bago maipagpatuloy ng mga ito ang buong operasyon.

Makasaysayang Ugat ng Makabagong Sigalot

Ang kasalukuyang labanan ang pinakahuling pagputok ng ilang dekada nang alitan sa hangganan ng Thailand at Cambodia. Nagmula ang pagtatalo sa pagtatakda noong panahon ng kolonyalismo sa kanilang hangganang panlupa na humigit-kumulang 800 kilometro ang haba, at sa lokasyon ng ilang guho ng sinaunang templo sa kahabaan nito.

Pinakamahalagang pinagtatalunan ang Preah Vihear Temple na itinayo noong ika-11 siglo at kabilang sa UNESCO World Heritage Site, na nasa panig ng Cambodia sa hangganan. Noong 1962, nagpasiya ang International Court of Justice na pag-aari ng Cambodia ang templo, ngunit pinagtatalunan pa rin ang nakapaligid na teritoryo. Naganap ang huling malaking paglala ng tensiyon sa pagitan ng dalawang bansa noong 2011, nang magdulot ng maraming nasawi sa magkabilang panig ang ilang araw na labanan sa hangganan malapit sa templo.

Lubhang lumala ang sitwasyon matapos masugatan ang mga sundalong Thai sa dalawang insidente ng landmine noong Hulyo. Nagpalitan ng paratang ng pagpupukaw ang dalawang panig, na humantong sa tumitinding sagupaan at nagtapos sa malaking komprontasyong militar noong Disyembre 8. Mabilis na lumawak ang nagsimula bilang mga sagupaang lokal at kinasangkutan ang halos lahat ng lalawigan sa kahabaan ng hangganan, sa lawak at tindi na hindi pa nararanasan noon.

Paglala ng Labanang Militar at Pakikialam ng Ibang Bansa

Gumamit ang magkabilang panig ng mabibigat na sandata sa labanan noong Disyembre sa paraang hindi nasaksihan sa ilang dekada ng tensiyon sa hangganan. Gumanti ang Thailand, na may mas makabagong sandatahang lakas, sa mga pagpupukaw sa pamamagitan ng mga airstrike gamit ang mga F-16 fighter jet, habang gumanti naman ang Cambodia gamit ang mga sistemang rocket na nagpaapoy sa mga tahanan sa Thailand.

Nagbagsak ng mga bomba ang hukbong panghimpapawid ng Thailand sa Distrito ng Kompong Svay sa Lalawigan ng Banteay Meanchey sa Cambodia. Iniulat ng mga pahayagan sa Thailand na tinarget ng mga airstrike ang mga imbakan ng armas. Matinding kinondena ng mga organisasyon para sa karapatang pantao ang paggamit ng Thailand ng cluster munition. Labag sa mga pandaigdigang pamantayan ang paggamit nito sa mga lugar na tinitirhan, kahit hindi lumagda ang Thailand sa Convention on Cluster Munitions.

Mabilis na kumilos ang internasyonal na komunidad upang tugunan ang krisis. Nagdaos ang UN Security Council ng pribadong emergency meeting upang talakayin ang inilarawan ng mga opisyal bilang pinakamalubhang paglala ng sigalot sa pagitan ng dalawang magkapitbahay sa Timog-Silangang Asya sa mahigit isang dekada. Halos sabay na naglunsad ng mga pagsisikap na diplomatiko para mamagitan ang Estados Unidos at China.

Inangkin ni Pangulong Donald Trump ng US, na nagpakilalang tagapamayapa sa buong mundo, ang papel sa pamamagitan sa tigil-putukan. Sa isang post sa platform niyang Truth Social, isinulat niya: "Ipinagmamalaki ng Estados Unidos, gaya ng dati, na nakatulong ito! Sa dami ng mga digmaan at sigalot na inayos at pinahinto ko nitong nakaraang labing-isang buwan, WALO, marahil ay naging TUNAY na United Nations ang Estados Unidos."

Malaki rin ang naging papel ng China, na nagdaos ng dalawang araw na pag-uusap sa lalawigan ng Yunnan sa pagitan nina Sihasak Phuangketkeow, kalihim ng ugnayang panlabas ng Thailand, at Prak Sokhonn, kalihim ng ugnayang panlabas ng Cambodia. Dumating sa Techo International Airport sa Phnom Penh ang unang pangkat ng mga suplay para sa emerhensiyang tulong makatao mula China, kabilang ang mga tolda, kumot at pagkain, nang matapos ang pag-uusap.

Tigil-Putukang Pinaghirapang Makamit

Napagkasunduan ang kasalukuyang tigil-putukan matapos ang maigting na negosasyon ng mga kalihim ng depensa ng dalawang bansa. Kasunod ang sorpresang anunsiyo ng dalawang araw na mahihirap na pag-uusap, sa gitna ng tumitinding panggigipit mula sa Estados Unidos at China na itigil ang labanan.

Inilarawan ni Nattaphon Narkphanit, kalihim ng depensa ng Thailand, ang paunang 72-oras na tigil-putukan bilang panahon ng pagsubok upang alamin kung posible nang magsimula ang mas pangmatagalang kapayapaan. "Babantayan at susubaybayan ang tigil-putukan sa loob ng 72 oras upang matiyak na totoo ito at tuluy-tuloy," aniya sa isang news conference. "Kapag naging matatag na ang sitwasyon, ligtas nang makababalik sa kanilang mga tahanan ang mga sibilyan."

Isang mahalagang bahagi ng kasunduan ang pagpapalaya sa 18 sundalong Cambodian na ikinulong sa Thailand mula pa noong mga sagupaan noong Hulyo. Nagpasiklab ng damdaming nasyonalista sa Cambodia ang pagkakakulong nila, at naging pangunahing kahilingan sa mga negosasyon tungkol sa tigil-putukan ang kanilang pagbabalik. Naantala nang isang araw ang pagsasauli sa kanila dahil sa pangamba ng Thailand sa umano'y mga paglabag sa tigil-putukan, ngunit natuloy din ito matapos ang tuluy-tuloy na panggigipit na diplomatiko ng China.

Sinabi ng foreign ministry ng Thailand na ang pagpapalaya sa mga sundalo ay isang "pagpapakita ng mabuting kalooban" at nagpahayag ng pag-asang "gagantihan ng Cambodia ang mabuting kaloobang ito sa pamamagitan ng mga kongkretong hakbang nito." Sinabi naman ng defense ministry ng Cambodia na "nananatili itong umaasa" na makatutulong ang pagpapalaya upang mabuo ang "tiwala at kumpiyansa sa isa't isa."

Sa kabila ng kasunduan, inakusahan ng magkabilang panig ang isa't isa ng paglabag sa tigil-putukan. Iginiit ng Thailand na nagpalipad ang Cambodia ng mahigit 250 unmanned aerial vehicle sa teritoryo ng Thailand. Gayunman, tila nananatili ang tigil-putukan, kaya napalawak ang mga operasyon ng tulong makatao at nakapagsimulang mag-isip ang ilang lumikas na sibilyan tungkol sa pag-uwi.

Mga Hadlang sa Pag-uwi at Muling Pagtatayo

Kahit may tigil-putukan na, malalaking hadlang pa rin ang humahadlang sa ligtas na pagbabalik ng mga lumikas. Iniulat ng Cambodian Interior Ministry na hindi pa marating ang 84 na nayon at kailangan pang linisin at suriin ang mga ito bago makabalik ang mga residente.

Lalo nang mapanganib sa mga babalik ang mga pampasabog na hindi sumabog. Binanggit ng mga awtoridad ang presensiya ng mga landmine at iba pang natirang pampasabog bilang malaking hadlang sa muling paninirahan. Nangako ang dalawang bansa na mag-aalis ng mga landmine sa kahabaan ng kanilang magkabahaging hangganan, na naging tampok sa mga kamakailang sagupaan, ngunit matagal at mapanganib ang prosesong ito.

Malawak ang pinsala sa imprastrakturang sibilyan. Ayon sa mga paunang pagtatasa, napinsala ang hindi bababa sa 117 bahay ng mga sibilyan, gayundin ang mga paaralan, tanggapang pampamahalaan at lugar-panrelihiyon. Naitala rin ang iba pang pinsala sa mga pribadong tahanan, hotel, gasolinahan, kamalig ng palay, tulay, kalsada at pasilidad ng kuryente.

Napinsala rin ang mga pook-panrelihiyon at pamanang pangkultura. Napinsala ng pambobomba ang Preah Vihear Temple na nakalista sa UNESCO at isang pagodang Budista, kaya nabahala ang marami sa pangangalaga sa mga pook-pamana sa panahon ng armadong sigalot. Itinampok ng Khaosod English, isang website ng balita na nakabase sa Thailand, ang malagim na kabalintunaan ng sitwasyon.

"Isang matinding kabalintunaan ang kasalukuyang militarisasyon sa mga sagradong lugar na ito: ang mga pook na dating nakalaan sa pagkakasundo sa espirituwalidad at palitang pangkultura ay nagsisilbi na ngayong sentro ng tensiyong nasyonalista, napalilibutan ng barbed wire at mga instalasyong militar sa halip na ng mga peregrinong naghahanap ng kaliwanagan," ayon sa publikasyon.

Mga Tinig ng Sibilyan mula sa Sonang Pinangyarihan ng Labanan

Pinakamataas ang naging kabayaran sa sigalot para sa mga nakatira malapit sa hangganan. Itinampok ni Youk Menglong, isang Cambodian na nag-aaral sa Thailand, ang kalagayan ng mga residenteng naipit sa pagitan ng dalawang hukbo.

"Pinakamabigat ang pasaning dinadala naming mga nakatira malapit sa hangganan. Hindi kami ang mga sumisigaw ng suporta sa digmaan mula sa ligtas na lugar sa Bangkok o Phnom Penh. Kami ang mga buhay na winawasak," sabi ni Menglong. "Sa ngayon, nagdurusa ang mga pamilya sa magkabilang panig. Kaya bago magmadali ang sinuman na suportahan ang walang saysay na digmaang ito, isipin ang mga may kapansanan, matatanda, maysakit at lalo na ang mga bata - mga batang natututo na ngayong kumilala sa tunog ng mga drone at misil bago pa matutong bumasa."

Nagbibigay ng nakapanghihilakbot na larawan ang mga personal na salaysay ng mga sibilyang tumakas sa karahasan. Inilarawan ni Sen Sokha, isang guwardiya sa templo ng Preah Vihear, ang pagtakas niya sa gitna ng mga pambobomba sa Kiripost, isang media outlet sa Cambodia.

"Kinailangan naming magtago sa isang templo habang lumilipad sa paligid ang mga bomba. Hindi pa kami nakararating sa kalagitnaan [ng bundok] nang bigla nilang wasakin ang lugar na pinagtataguan namin. Mabuti na lang at nakatakas kami. Kapag nagpapaputok sila, nagtatago kaming lahat para makaiwas sa pagsabog; kung minsan ay nadadapa at nahuhulog kami sa mga kanal," salaysay ni Sokha.

Nakaligtas si Sombat Socheata sa pag-atake ng drone ng hukbong Thai noong Hulyo 28 sa nayon ng Kon Kriel, Lungsod ng Samrong, lalawigan ng Oddar Meanchey. Inilarawan niya ang takot na sinapit nila ng kanyang pamilya sa pagtatangkang lumikas habang pinapuputukan.

"Nagsimula akong lumikas bandang alas-8:30 ng umaga. Nang makarinig kami ng malalakas na pagsabog, agad kaming tumakbo papunta sa kotse. Bago kami makarating doon, bumagsak sa malapit ang isang malaking bomba at natakot kami, kaya nagpasiya kaming tumakbo papunta sa silungang hinukay namin bilang paghahanda. Naghintay kami hanggang alas-12 ng tanghali, nang tumahimik ang mga pagsabog. Muli kaming tumakbo papunta sa kotse, pero may mga bombang bumagsak na naman sa malapit kaya kinailangan naming bumalik sa silungan hanggang alas-2 ng hapon, nang makaalis na kami roon," sabi ni Socheata.

Mga Nakatagong Mukha ng Sigalot

Bukod sa pagtatalo sa teritoryo, tinukoy ng mga analyst ang iba pang salik na maaaring nagpapalala sa tensiyon sa pagitan ng Thailand at Cambodia. May umano'y bahagi sa digmaan na may kinalaman sa human trafficking at cybercrime. Sinasabing tumaas ang tensiyon kasunod ng operasyon ng Thailand laban sa mga pasilidad ng cyber scam na nakabase sa Cambodia.

Kaugnay ng human trafficking at sinusuportahan ng mga kriminal na network ang mga pasilidad na ito, na bahagi ng industriya ng panloloko sa Cambodia na tinataya ng mga analyst na nagkakahalaga ng US$12.5 bilyon. May nagsasabing maaaring di-tuwirang pinopondohan ng mga ilegal na kita ang ilang bahagi ng pamahalaan, na nagpapalala sa kawalan ng tiwala sa pagitan ng dalawang bansa.

Naghahanda rin ang Thailand ng mga planong putulin ang pagpapadala ng gasolina sa Cambodia. Inatasan nito ang mga awtoridad na nagpapatupad ng batas pandagat na kontrolin ang mga sasakyang-dagat na nakarehistro sa Thailand na maaaring naghahatid ng gasolina at maging ng mga armas para suportahan ang sandatahang lakas ng Cambodia. Nagdaragdag ng isa pang antas ng komplikasyon sa mga pagsisikap na diplomatikong lutasin ang sigalot ang aspektong pang-ekonomiya nito.

Naipit din sa labanan ang mga migrant worker. May mga ulat ng mga pag-atake sa mga manggagawang Cambodian at maging Myanmar sa Thailand. Binigyang-diin ng Mizzima, isang independiyenteng media outlet sa Myanmar, na "paalala ang kasong ito na magkaugnay ang saloobin ng publiko at ang mga realidad sa lansangan, at madalas magdusa ang mga migrant dahil sa mga sigalot na hindi nila kayang kontrolin."

Landas Pasulong at mga Pagsisikap sa Pagbangon

Sinabi ng Cambodian Ministry of Interior na nakikipag-ugnayan ito sa mga pambansa at lokal na awtoridad upang mapabilis ang mga pagsisikap sa rehabilitasyon, kabilang ang pagkukumpuni ng mga nasirang tahanan, pagpapanumbalik ng mga serbisyong pampubliko at pagtiyak sa seguridad sa mga apektadong lugar. Tapos na ang paghahanda para sa muling paninirahan sa 172 nayon, ngunit maraming pamilya ang nananatiling walang katiyakan ang kalagayan.

Naglatag ang World Vision International ng tatlong bahagi ng pamamaraan para sa mga darating na buwan: ipagpatuloy ang suportang nagliligtas-buhay sa mga lugar na pinaglikasan, na nakatuon sa kalusugan, proteksiyon at edukasyon; tulungan ang mga pamilyang umuuwi na makapagsimula sa pagbangon sa pamamagitan ng mga cash transfer, kabuhayan at muling pagkakaroon ng akses sa mahahalagang serbisyo; at magsagawa ng magkasanib na pagtatasa sa mga migrant na umuuwi mula Thailand upang maging batayan ng mga pangmatagalang estratehiya sa pagtugon.

Muling iginiit ng pamahalaan ng Cambodia na hindi isinasapanganib ng tigil-putukan ang soberanya o integridad ng teritoryo ng bansa. Binigyang-diin nitong patuloy na tutugunan ang mga usapin sa hangganan sa pamamagitan ng mga umiiral na mekanismong pandaigdig. Muli ring nagpahayag ng suporta ang mga opisyal sa pamamaraang "Tahimik Ngunit Hindi Pipi" ni Punong Ministro Hun Manet, na anila'y nakatulong sa ligtas na pagbabalik ng mga sundalong Cambodian na ikinulong.

Lumagda ang mga grupo ng civil society mula sa dalawang bansa sa mga pahayag na humihimok sa kani-kanilang pamahalaan na ibalik ang katatagan at tugunan ang krisis makatao. Iginiit ng grupong pangkarapatang pantao na Forum Asia na "hindi dapat mamuhay sa takot ang mga sibilyang nakatira sa mga lugar sa hangganan."

Hinimok ang lahat ng panig na umiwas sa mga hakbang na maaaring magpalala pa ng tensiyon at magsapanganib ng mga buhay. Mahalagang mapahupa ang sigalot upang maiwasan ang mas malawak na krisis makatao at maibalik ang katatagan ng mga komunidad sa magkabilang panig ng hangganan.

Para sa libu-libong pamilyang naghihintay pa rin sa mga pansamantalang silungan, unang hakbang pa lamang ang tigil-putukan tungo sa muling pagbuo ng kanilang buhay matapos ang ilang linggong kawalang-katatagan sa hangganan. Mangangailangan ng panahon, mga yaman at tuluy-tuloy na pangakong diplomatiko mula sa dalawang bansa at sa internasyonal na komunidad ang pagbabalik sa normal na pamumuhay.

Mahahalagang Punto

• Nagkabisa ang tigil-putukan sa pagitan ng Cambodia at Thailand noong Disyembre 31-Enero 1, ngunit 512,263 katao pa rin ang lumikas, ayon sa mga opisyal ng Cambodia
• Hindi bababa sa 43 katao ang nasawi at halos isang milyon ang lumikas mula Hulyo; pinakamabigat ang sinapit ng mga sibilyan, kabilang ang mga bata
• Nagmula ang sigalot sa ilang dekada nang pagtatalo sa teritoryo dahil sa pagtatakda ng hangganan noong panahon ng kolonyalismo, lalo na sa paligid ng mga sinaunang templo gaya ng Preah Vihear
• Lubhang naantala ang mga sistema ng edukasyon at pangangalagang pangkalusugan, at nagsara ang daan-daang paaralan at pasilidad pangkalusugan sa mga lalawigan sa hangganan
• Pinalaya ng Thailand ang 18 sundalong Cambodian na ikinulong mula Hulyo bilang bahagi ng kasunduan sa tigil-putukan
• Malalaking hadlang sa ligtas na pagbabalik ng mga lumikas ang mga pampasabog na hindi sumabog at napinsalang imprastraktura
• Nakibahagi sa mga pagsisikap na mamagitan ang mga pandaigdigang aktor, kabilang ang US, China at UN
• Nagkaloob ng tulong ang mga organisasyong makatao gaya ng World Vision sa mahigit 100,000 apektadong tao
• Maaaring nag-aambag sa tensiyon ang mga salik na pinagbabatayan nito, kabilang ang mga network ng cybercrime at human trafficking