Nanganganib ang sektor ng palay sa Bhutan dahil sa kakulangan ng manggagawa, lumiit na lupang sakahan at pabago-bagong klima

Isang pangunahing pagkain na nahaharap sa matinding hamon

Nananatiling pundasyon ng suplay ng pagkain sa Bhutan ang bigas, na nagbibigay ng 53 porsiyento ng enerhiyang nakukuha sa araw-araw na pagkain. Gayunman, 45 porsiyento lamang ng pambansang pangangailangan ang natutugunan ng mga lokal na bukirin, at malaking bahagi ng kakulangan ay pinupunan ng mga inaangkat mula sa India. Ipinakikita ng pinakahuling Integrated Agriculture and Livestock Census kung gaano na karupok ang balanseng ito. Umabot sa 41,537.28 metriko tonelada ang palay na ginawa ng mga sakahan sa Bhutan noong 2024; 41,352.28 tonelada rito ay mula sa mga palayang may irigasyon at 185 tonelada naman sa mga palayang nasa matataas na lugar. Tumaas nang 1.94 porsiyento ang produksiyon mula sa mga palayang may irigasyon kumpara noong 2023, ngunit bumaba nang 23 porsiyento ang palay mula sa matataas na lugar. Sumasalamin ang magkahalong resultang ito sa mas malalalim na suliraning istruktural sa lupa, paggawa at tubig.

Itinatanim ang palay sa lahat ng 20 dzongkhag, mula sa maiinit na kapatagan na halos 200 metro ang taas mula sa antas ng dagat hanggang sa mga hagdang-hagdang bukirin sa mga lugar na may katamtamang init na malapit sa taas na 2,700 metro. Nanguna ang Punakha sa produksiyon noong 2024, na may 8,027.35 tonelada, kaya nananatili ang reputasyon nito bilang kamalig ng bigas ng Bhutan. Sa kabilang dulo, 47 tonelada lamang ang naani sa Pemagatshel. Iba’t ibang makabagong uri ng palay na Bhutanese ang itinatanim ng mga magsasaka, kabilang ang Bajo Maap 1 at 2, Bajo Kaap 1 at 2, Yusi Ray Maap, at Yusi Ray Kaap. Karamihan ng inaani ay kinakain sa mismong lugar, ng mga pamilyang nagtanim o ibinebenta sa mga kalapit na pamilihan.

Sa likod ng kabuuang bilang ay ang tuluy-tuloy na pagliit ng bilang ng mga taong kabuhayan ang pagtatanim ng palay. Bumaba ang bilang ng mga nagtatanim sa mga palayang may irigasyon mula 23,620 noong 2021 tungo sa 20,920 noong 2024. Bumaba naman ang bilang ng mga nagtatanim ng palay sa matataas na lugar mula 1,907 noong 2020 tungo sa 825 noong 2024. Bagaman tumaas nang 4.92 porsiyento taon-sa-taon ang kabuuang produksiyon ng mga butil noong 2024, patuloy na lumiit ang lawak ng mga palayan at ang populasyon ng mga magsasaka. Ang pangmatagalang paghina ng kapasidad na ito ang ikinababahala ng mga tagapagplano ng seguridad sa pagkain, dahil nananatiling pinakamahalaga sa kultura at pagkain ng Bhutan ang bigas.

Ano ang sanhi ng paghina?

Itinuturo ng mga magsasaka at opisyal ang magkakaparehong suliranin. Kakaunti ang manggagawa sa mga kanayunan, lumilipat sa mga bayan ang mas nakababatang Bhutanese, at tumatanda na ang maraming magsasaka. Pinaliit ng paglago ng mga lungsod at pagbabago sa kabuhayan ang mga lupang maaaring sakahin, o pinagwatak-watak ang mga ito sa mga bukiring mahirap patubigan at pamahalaan. Lalong lumala sa ilang distrito sa timog at silangan ang alitan sa pagitan ng mga tao at maiilap na hayop, lalo na ang pagsira ng mga elepante at baboy-ramo sa mga pananim. Pinabibigat pa ng limitado at hindi maaasahang irigasyon ang sitwasyon, dahil nangangailangan ang mga palayan ng tuluy-tuloy na suplay ng tubig sa mahahalagang yugto ng paglaki ng palay.

Kakulangan sa manggagawa at suliranin sa lupa

Matrabaho ang pagtatanim ng palay, mula sa paglilipat-tanim at pag-aalis ng damo hanggang sa pag-aani. Kakaunti na ang katuwang ng mga pamilyang dating naghahati-hati sa gawain kasama ang malawak na pamilya, at mas malaki na rin ang gastusin sa sahod. Nagpapataas ng gastos at nagpapababa ng kahusayan ang pagkakahati-hati ng mga lupain. Makababawas sa hirap ang paggamit ng makinarya, ngunit mahirap gamitin ang malalaking kagamitan sa maliliit at magkakahiwalay na bukid at matatarik na hagdang-hagdang taniman. Marami ring nayon ang wala pa ring nagbibigay ng serbisyong pangmakinarya para sa maliliit na kagamitan.

Alitan sa maiilap na hayop sa bukid

Kayang sirain ng mga elepante at baboy-ramo sa loob lamang ng isang gabi ang pinaghirapan sa buong taniman. Nagbabantay sa gabi ang mga magsasaka at gumagamit ng mga pantakot at bakod. Magastos o nakapapagod panatilihin ang mga paraang ito, at maaaring mabagal ang pagresolba sa mga kahilingan sa kabayaran. Dahil sa madalas na pagsalakay ng mga hayop, may mga pamilyang iniiwan na ang mga palayan o lumilipat sa mga pananim na hindi gaanong nagugustuhan ng mga ito.

Mga limitasyon sa irigasyon at imprastraktura

Nakasalalay ang palay sa maaasahang suplay ng tubig. Kailangang kumpunihin o gawing makabago ang maraming kanal at pasukan ng tubig, at hindi na gaanong maaasahan ang agos ng mga ilog dahil sa pagbabago ng klima. Kapag hindi tiyak ang irigasyon, binabawasan ng mga magsasaka ang pagtatanim ng palay o nahuhuli ang pagtatanim, kaya nababawasan ang posibleng ani. Nakaaapekto rin sa mga desisyon ang mga pasilidad sa pag-iimbak, transportasyon at paggiling ng palay. Nagpapalaki ng pagkalugi at maaaring makapigil sa pamumuhunan para sa susunod na panahon ng taniman ang mahihinang sistema pagkatapos ng anihan.

Binabago ng pabago-bagong klima ang monsoon

Ipinakikita ng mga kamakailang pananaliksik na tumataas ang temperatura at nagiging mas pabagu-bago ang pag-ulan sa Bhutan, na may tuwirang epekto sa palay. Natuklasan sa pagsusuri sa limang distrito ang malinaw na pag-init at pangkalahatang pagbaba ng pag-ulan sa mga talaang umaabot hanggang 1901, kasama ang mas matinding panganib ng tagtuyot, biglaang pagbaha, malalakas na bagyo at ulang may yelo. Tinataya ng mga modelong ginamit sa pag-aaral na patuloy na bababa ang produksiyon ng palay at mais sa susunod na dekada kung magpapatuloy ang mga ganitong padron. Iminumungkahi ng mga may-akda ang climate smart agriculture (CSA) at mga climate smart village upang mapatatag ang kakayahang makibagay, kabilang ang mas mahusay na pangangalaga sa lupa at tubig at akses sa mga serbisyong nagbibigay ng impormasyon tungkol sa klima.

Lalong pinatitibay ng mga pag-aaral ng pagbaha ang panganib na dulot ng matitinding pag-ulan. Tinataya ng isang pag-aaral sa mga basin ng ilog Punatshangchu at Wangchu na pagsapit ng huling bahagi ng siglo, maaaring tumaas nang humigit-kumulang 60 porsiyento ang dami ng taunang ulan, nang mahigit 32 porsiyento ang matitinding pag-ulan, at nang 60 hanggang 90 porsiyento ang lawak ng mga lugar na lulubog sa baha. Maaaring tumaas nang hanggang 60 porsiyento ang lalim at dami ng tubig-baha, habang dalawa hanggang anim na ulit naman ang inaasahang pinsala sa agrikultura at higit pang tataas ang halaga ng pagkalugi. Dahil maraming palayan ang nasa mga lambak, mas malakas na buhos ng ulan tuwing monsoon at mga bagyong dumarating sa labas ng panahon nito ang nagpapataas sa panganib ng paglubog, pagguho ng lupa at pagbara ng mga kanal dahil sa pagguho ng dalisdis. Makikita sa ScienceDirect ang mga link sa mga pag-aaral tungkol sa inaasahang pagbaha sa dalawang basin at sa mas malawak na epekto ng klima sa agrikultura sa Bhutan.

Nadaragdagan ng sakit at peste ang pagkalugi

Lalong pinabibigat ng mga sakit ang epekto ng klima. Nanalanta noong 1995 ang rice blast sa Bhutan, na dulot ng halamang-singaw na Pyricularia grisea, at winasak nito ang mga tradisyonal na uri ng palay sa ilang lugar na katamtaman hanggang mataas ang lokasyon. Natuklasan sa mga siyentipikong pagsisiyasat na pambihirang paborable sa paglaganap ng rice blast ang lagay ng panahon noong taong iyon, kaya halos buong ani ang nawala sa mga bukiring pinakamalubhang tinamaan. Nananatiling banta ang rice blast kapag nagsabay ang malamig at mahalumigmig na panahon sa yugto ng pagdami ng suwi at pagbuo ng uhay. Nakababawas sa panganib ang masusing pagbabantay sa mga pananim, paggamit ng mga uring matibay o hindi madaling kapitan ng sakit, balanseng pagpapataba at maingat na pamamahala ng tubig.

Kabilang sa iba pang biyotikong suliranin ang mga damong nakikipag-agawan sa sustansiya at halumigmig, gayundin ang mga insektong peste na dumarami sa maiinit at tuyong panahon o pagkatapos ng malalakas na ulan. Maaaring palawakin ng pabago-bagong klima ang mga panahong pabor sa paglaganap ng mga ito. Nakatutulong ang pinagsamang pamamahala sa peste, kasabay ng maagap na payo at mga input, upang malimitahan ng mga magsasaka ang pagkalugi nang hindi gaanong tumataas ang gastos. May buod sa ScienceDirect tungkol sa epidemya noong 1995 at sa mga aral nito sa pamamahala ng sakit.

Tubig at irigasyon ang pinakamalaking hadlang

Kayang tiisin ng palayang may irigasyon ang maiikling panahon ng tagtuyot at makapagbigay pa rin ng magandang ani. Mabilis na bumababa ang potensiyal na ani kapag walang maaasahang suplay ng tubig. Madalas umasa ang mga magsasaka sa mga hagdang-hagdang bukirin ng Bhutan sa mga kanal na dinadaluyan ng tubig dahil sa grabidad at naghahati-hati sa limitadong agos ang maraming taniman. Karaniwan ang mga kanal na lupa na may tagas, mga baradong pasukan ng tubig at pinsala ng bagyo sa mga estrukturang naglilihis ng tubig. Kahit mga payak na pagpapahusay, gaya ng paglalatag ng sapin sa mahahalagang bahagi ng kanal, pagkukumpuni ng mga pasukan ng tubig bago ang monsoon o pagdaragdag ng maliliit na imbakan ng tubig, ay makatutulong upang mapakinabangan ang tubig sa panahon ng paglilipat-tanim at mabawasan ang alitan sa pagitan ng mga gumagamit sa itaas at ibaba ng agos.

Makatutulong ang mga paraang nagtitipid ng tubig sa irigasyon kapag kapos ang suplay. Sa salit-salitang pagbabasa at pagpapatuyo, hinahayaang maubos ang tubig sa bukid hanggang sa itinakdang lalim bago muling bahain. Nababawasan nito ang paggamit ng tubig habang napapanatili ang ani kapag maingat ang pamamahala. Kailangan ang maayos na pagpapatag ng lupa, pagpapanatili ng mga pilapil at tumpak na pagsasaayos ng iskedyul, kaya mahalaga ang suporta sa pagpapayo at mga lokal na demonstrasyon. Makatutulong ang maliliit na bomba at tubo upang malampasan ang maiikling panahon ng tagtuyot kung angkop ang topograpiya, ngunit nililimitahan ng gastos sa kuryente at gasolina ang paggamit sa mga ito. Makapagpapatatag sa suplay ng tubig para sa palay kahit hindi na gaanong maaasahan ang ulan ang pagpaplanong pinagsasama ang pagpapanumbalik ng watershed, pagpapanatili ng mga kanal at episyenteng paggamit ng tubig sa bukid.

Pagkamayabong ng lupa at mga binhi, ang mga di-gaanong napapansing limitasyon

Nakasalalay sa kalusugan ng lupa ang pagiging produktibo ng palay. Matagal nang gumagamit ang mga magsasakang Bhutanese ng dumi ng hayop, mga tira-tirang pananim at mga dahong nalaglag sa kagubatan upang mapanatili ang pagkamayabong ng lupa. Binabanggit sa mga pag-aaral na hindi pantay ang akses sa mga abono at maraming distrito ang kulang sa nitrogen, kaya nalilimitahan ang ani. Maaaring mapataas ang suplay ng sustansiya sa pamamagitan ng pagbabalanse ng mga organikong pinagkukunan at maingat na paggamit ng mga mineral na input kung makukuha ang mga ito, lalo na ng nitrogen at phosphorus sa mahahalagang yugto ng paglaki ng palay. Nagbubunga ng mas mataas na ani at episyenteng paggamit ng mga input ang suporta ng mga tagapayo tungkol sa tamang oras at paghahati-hati ng paglalagay ng abono.

Makatutulong ang mga bagong pamamaraan sa pag-aamyenda ng lupa. Iniulat ng Mongabay ang mga pagtaas ng ani mula sa biochar, isang materyal na mayaman sa carbon na nalilikha sa pagpapainit ng mga tira-tirang pananim kapag kaunti ang oxygen. Natuklasan sa mga pagsubok sa Bhutan at mga karatig na rehiyon na napabubuti nito ang kalusugan ng lupa at napapataas ang ani ng iba’t ibang pananim kapag tama ang daming ginamit. Maaaring gamitin sa mga palayang may akses sa ipa mula sa mga gilingan ang biochar na gawa sa ipa ng palay. Limitado pa rin ang paggamit nito dahil kulang ang kaalaman at akses, at maaari itong magdulot ng masamang epekto kapag nasobrahan. Kaya mahalaga ang pagsasanay sa mga magsasaka at malinaw na gabay sa paggamit. May paliwanag tungkol sa pamamaraang ito sa Mongabay.

Mahalaga rin ang mga sistema ng binhi. Napabubuti ng de-kalidad na binhi ng mga uring akma sa lugar ang tibay ng mga punla at ang kakayahan ng mga ito na labanan ang sakit. Naglabas at nagsulong ang Bhutan ng mga makabagong uri ng palay gaya ng Bajo at Yusi, ngunit maaaring limitado ang suplay ng binhi, lalo na sa malalayong lugar. Makatutulong ang pagpapalakas sa produksiyon at sertipikasyon ng binhi sa komunidad upang mas madalas na mapalitan ng mga magsasaka ang luma nang mga binhi. Ipinakikita ng mas malawak na kalagayan ng mga butil na lumiit ang lupang sinasaka. Iniulat ng International Maize and Wheat Improvement Center (CIMMYT) na mahigit kalahati ang ibinaba ng lawak ng mga taniman ng palay sa Bhutan sa pagitan ng 2016 at 2021, habang mas malaki pa ang ibinaba ng lawak ng mga taniman ng mais. Kabilang sa mga sanhi nito ang paglaki ng mga lungsod, paglipat ng mga taga-kanayunan at mga suliraning dulot ng klima. Dahil sa mga pagbabang ito, lalong mahalaga ang akses sa binhi at pagpapataas ng ani upang mapatatag ang suplay ng pagkain. May detalye ang CIMMYT tungkol sa pagpapalakas ng mga sistema ng binhi.

Mga pagpili at kompromiso sa patakaran

Mahalagang bahagi ng pambansang pagkakakilanlan ng Bhutan ang pangakong pangalagaan ang kapaligiran. Sinaliksik ng bansa ang matatapang na ideya, kabilang ang ganap na paglipat sa organikong agrikultura. Sinuri ng pananaliksik na pinangunahan ng Humboldt Universitat zu Berlin ang mga posibleng epekto at natuklasang maaaring bumaba nang humigit-kumulang 15 porsiyento ang kabuuang produksiyon sa agrikultura kapag ganap itong ipinatupad. Maaaring bumaba nang halos sangkapat ang ani ng mga magsasakang gumagamit ng mga kumbensiyonal na pamamaraan, lalo na sa palay at patatas. Nagbabala ang pag-aaral na magpapataas ng pag-asa sa inaangkat na pagkain at magpapahirap sa pagtupad ng iba pang layunin, gaya ng mas mataas na antas ng sariling kasapatan, ang mabilis na paglipat. Mula noon, nakatuon ang mga tagapagpatupad ng patakaran sa unti-unti at naka-target na hakbang. Ayon sa kamakailang pagsusuri ng programa sa ScienceDirect, nakarehistro ang 6 na porsiyento ng lupang maaaring sakahin at sertipikado naman sa ilalim ng lokal na sistema ng katiyakang organiko ang 3 porsiyento.

Kailangang timbangin ngayon ng patakaran sa seguridad sa pagkain ang magkakaibang layunin. Umabot sa 14.7 porsiyento ng GDP noong 2022 ang ambag ng agrikultura, ngunit kailangang umangkop ang sektor sa pagbabago ng klima at demograpiya. Ayon sa isang pagsusuri ng Development Asia, mapatataas ng climate smart agriculture ang produktibidad at kakayahang makibagay. Kabilang dito ang pagsasama-sama ng mga sakahan kung posible, paggamit ng makinaryang angkop sa maliliit na hagdang-hagdang bukirin, pananaliksik sa mga bagong uri ng binhi, mas mahusay na pamamahala ng tubig, pagpapahusay sa pag-aani at pag-iimbak, at mga nakalaang programa upang mapaunlad ang kasanayan ng kababaihan at kabataan. Kailangan ding paghusayin ang logistik, akses sa pamilihan at paghawak ng ani pagkatapos ng anihan upang mabawasan ang pagkalugi.

Mga maaaring gawin ngayon

May mga praktikal na hakbang na angkop sa anyo ng lupain at estruktura ng mga sakahan sa Bhutan. Nasubukan na ang marami sa mga ito sa rehiyon at maaari pang palawakin sa pamamagitan ng pag-aangkop sa lokal na kalagayan at matibay na suporta sa pagpapayo.

• Patatagin ang irigasyon, mula sa pasukan ng tubig hanggang sa bukid: kumpunihin at lagyan ng sapin ang mga prayoridad na kanal, magdagdag ng maliliit na imbakan ng tubig, at suportahan ang salit-salitang pagbabasa at pagpapatuyo kung kapos ang tubig.
• Lutasin ang alitan sa pagitan ng mga tao at maiilap na hayop: paramihin ang mga bakod na de-kuryente at pinatatakbo ng araw na pinangangasiwaan ng komunidad, paghusayin ang pagbabantay sa gabi sa pamamagitan ng salit-salitang iskedyul, at pabilisin ang pagbabayad ng kabayaran upang muling magkaroon ng tiwala ang mga magsasaka.
• Palakasin ang mga lokal na sistema ng binhi: paramihin at sertipikahin ang binhi ng mga uri ng palay na angkop sa lugar, madalas na magpalit ng mga nakaimbak na binhi, at iugnay ang mga grupo ng binhi sa mga sentro ng agrikultura sa distrito.
• Mamuhunan sa pagkamayabong ng lupa: isulong ang balanseng pamamahala ng sustansiya na pinagsasama ang mga organikong pinagkukunan at napapanahong paggamit ng mga mineral na input kung posible, at subukan ang ligtas at maayos na paggabay sa paggamit ng biochar na gawa sa ipa ng palay.
• Bawasan ang agwat sa ani sa pamamagitan ng angkop na payo: magsagawa ng mga demonstrasyon sa mga nayon tungkol sa densidad ng paglilipat-tanim, pagkontrol sa damo at iskedyul ng paggamit ng tubig; magbigay ng napapanahong babala tungkol sa panahon at mga peste sa pamamagitan ng mga serbisyong mobile.
• Gumamit ng makinarya kung angkop: palawakin ang akses sa maliliit na makinang pambungkal ng lupa, panglipat-tanim at pang-ani na magagamit sa mga hagdang-hagdang bukirin; mag-organisa ng mga nagbibigay ng serbisyo upang makapagrenta ng makina ang mga magsasaka sa mga panahong pinakamaraming gawain.
• Bawasan ang pagkalugi pagkatapos ng anihan: paghusayin ang pagpapatuyo at pag-iimbak sa bukid at ang lokal na paggiling; buhayin ang mga sentro ng pagproseso at gumamit ng mga manwal sa paghawak ng bawat uri ng pananim upang mabawasan ang pagkalugi sa dami at kalidad.
• Suportahan ang pagkakaiba-iba ng pananim nang hindi iniiwan ang palay: isulong ang mga gulay, legumbre at prutas sa mga sistemang may maraming antas upang maikalat ang panganib at mapagkunan ng kita habang nananatiling produktibo ang mga pangunahing palayan.
• Magdisenyo ng pautang at seguro para sa maliliit na magsasaka: magbigay ng pana-panahong pautang para sa mga input at imprastraktura ng tubig, at subukan ang seguro batay sa mga indeks ng panahon na mabilis magbayad pagkatapos ng baha o tagtuyot.
• Suportahan ang pananaliksik at pagpapayo: pondohan ang pagpaparami ng mga uring palay na matibay sa sakit at pagbabago ng klima, paghusayin ang pagsubaybay sa rice blast at iba pang banta, at panatilihin ang mga pagbisita ng mga tagapayo sa buong panahon ng pagtatanim.

Mga kalagayan sa iba’t ibang lugar, mula sa mga kamalig ng bigas hanggang sa mga bukiring nasa hangganan

Malaki ang pagkakaiba-iba ng mga distrito. Nakatutulong sa Punakha na manguna sa talaan ng produksiyon ang malalawak na kapatagan nito sa lambak, makasaysayang mga pasilidad sa irigasyon at malapit na akses sa mga pamilihan. Nahihirapang panatilihin ang mga palayan sa mga distritong mataas ang lokasyon, matatarik ang dalisdis at pira-piraso ang suplay ng tubig. Maraming pamilya roon ang lumipat sa mga butil at gulay na mas angkop sa kanilang kalagayan. Ipinakikita ng mabilis na pagbaba ng bilang ng mga nagtatanim ng palay sa matataas na lugar, mula 1,907 tungo sa 825 sa loob ng apat na taon, kung gaano kabilis iniiwan ang mga bukiring hindi gaanong angkop sa pagtatanim ng palay. Makatwiran para sa mga pamilya ang pagbabagong ito, ngunit pinakikitid nito ang pambansang kapasidad sa panahong maaaring makagambala sa mga inaangkat ang mga biglaang suliranin sa klima.

Ang pagbuo ng katatagan ay nangangahulugang gamitin nang husto ang mga kalakasan ng bawat lugar. Sa mga pangunahing rehiyon ng pagtatanim ng palay, tubig at pamamahala ng sakit, mas mahusay na binhi at tuluy-tuloy na paggamit ng makinarya ang dapat unahin. Maaaring manatili ang palay sa mahahalagang bahagi ng mga lugar na mataas ang lokasyon habang mas malaking papel naman ang ginagampanan ng iba pang pananim. Ipinakita ng mga programa gaya ng CARLEP na kayang magpataas ng kita at mamahala ng panganib ng mga sistemang may iba’t ibang pananim at nakaugnay sa pamilihan. Hindi layunin na pilitin ang iisang modelo sa buong Bhutan, kundi panatilihing produktibo ang mga palayang kayang magpatuloy, protektahan ang mga magsasaka laban sa mga maiiwasang dagok at bigyan ang mga pamilya ng makatotohanang pagpipilian na susuporta sa seguridad sa pagkain.

Mga dapat malaman

• Nagmumula sa bigas ang 53 porsiyento ng enerhiyang nakukuha sa araw-araw na pagkain sa Bhutan, ngunit 45 porsiyento lamang ng pambansang pangangailangan ang nagagawa ng mga sakahan.
• Umabot sa 41,537.28 tonelada ang palay na inani sa Bhutan noong 2024; tumaas nang 1.94 porsiyento ang produksiyon mula sa mga palayang may irigasyon, habang bumaba nang 23 porsiyento taon-sa-taon ang palay mula sa matataas na lugar.
• Bumaba sa 20,920 noong 2024 ang bilang ng mga nagtatanim sa mga palayang may irigasyon mula sa 23,620 noong 2021; bumaba naman sa 825 ang bilang ng mga nagtatanim ng palay sa matataas na lugar mula sa 1,907 noong 2020.
• Nanguna ang Punakha sa pambansang produksiyon, na may 8,027.35 tonelada, habang 47 tonelada naman ang nagawa sa Pemagatshel.
• Kabilang sa mga pangunahing hadlang ang kakulangan ng manggagawa, pagliit at pagkakawatak-watak ng mga lupang sakahan, alitan sa maiilap na hayop, mga sakit at mahinang irigasyon.
• Tinataya sa mga pag-aaral na iinit ang klima, dadalas ang matitinding pag-ulan at tataas ang panganib ng pagbaha sa mahahalagang basin, na magdudulot ng mas malaking pinsala sa mga palayan.
• Nililimitahan ng kakulangan sa sustansiya ng lupa at marurupok na sistema ng binhi ang ani; itinuturo ng pananaliksik ang kakulangan sa nitrogen at ang mga pagkakataong mapahusay ang binhi at pangangalaga sa lupa.
• Maaaring bumaba nang humigit-kumulang 15 porsiyento ang kabuuang produksiyon sa agrikultura kapag ganap na lumipat sa organikong pagsasaka, kaya mas pinapaboran ang unti-unti at naka-target na mga hakbang.
• Kabilang sa mga pangunahing hakbang ang pagpapahusay ng irigasyon, pagprotekta laban sa maiilap na hayop, pagpapahusay sa binhi at pangangalaga sa lupa, praktikal na paggamit ng makinarya at pagpapalakas ng mga sistema pagkatapos ng anihan.
• Makatutulong ang climate smart agriculture, lokal na produksiyon ng binhi at mas mahusay na mga serbisyo sa pagpapayo upang mapatatag ang produksiyon ng palay at kita ng mga magsasaka.

Karagdagang babasahin: climate smart agriculture sa Bhutan sa Development Asia (rel="noopener noreferrer" href="https://development.asia/insight/edge-food-security-promoting-climate-smart-agriculture-bhutan"), mga estratehiya para isara ang agwat sa ani sa FAO (rel="noopener noreferrer" href="https://www.fao.org/4/x6905e/x6905e0h.htm"), kasaysayan ng rice blast sa ScienceDirect (rel="noopener noreferrer" href="https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0167880999001292"), pagmomodelo ng panganib ng pagbaha sa mga lambak ng Bhutan sa ScienceDirect (rel="noopener noreferrer" href="https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214581824000351"), mga kaalaman tungkol sa sistema ng binhi sa CIMMYT (rel="noopener noreferrer" href="https://www.cimmyt.org/news/strengthening-seed-systems-emphasized-to-enhance-bhutans-seed-and-food-security-initiatives/"), at paliwanag tungkol sa biochar sa Mongabay (rel="noopener noreferrer" href="https://news.mongabay.com/2024/07/biochar-could-play-big-role-in-bhutans-carbon-storage-but-its-news-to-farmers/").