Pagbasag sa Katahimikan: Mga Anak na Babae, Kasarian, at Karapatang Magluksa sa mga Seremonya ng Paglilibing sa Nepal

Pagkakahati ng Kasarian sa mga Seremonya ng Paglilibing sa Nepal

Sa Nepal, isang bansang mayaman sa tradisyon at pamanang espirituwal, napakahalaga ng mga ritwal na may kaugnayan sa kamatayan. Gayunman, para sa maraming babae, matinding paalala ang mga sagradong ritwal na ito sa hindi pagkakapantay-pantay ng kasarian na nananatili maging sa pinakamaseselang sandali ng pagdadalamhati. Ang pagsasagawa ng shraddha—isang ritwal na paghahandog upang parangalan ang mga yumaong magulang—ay nananatiling pangunahing ginagampanan ng mga anak na lalaki, habang madalas na pinagbabawalang makilahok ang mga anak na babae, gaano man sila katapat o kalapit sa yumao. Hindi lamang usapin ng kaugalian ang pagbubukod na ito; ipinakikita rin nito ang mas malawak na panlipunang saloobin tungkol sa kasarian, identidad, at papel ng kababaihan sa kulturang Nepali.

Sa loob ng maraming siglo, namayani ang paniniwalang anak na lalaki lamang ang makatitiyak sa kaligtasan ng mga kaluluwa ng kanyang mga ninuno. Kapag walang anak na lalaki, madalas na naghahanap ang mga pamilya ng malalayong kamag-anak na lalaki o kaya'y kumukuha ng mga pari, sa halip na payagang magsagawa ng mga ritwal ang anak na babae. Ayon sa katuwirang nakaugat sa tradisyon, maaaring mawalan ng punya—meritong espirituwal—ang yumao kapag nakilahok ang anak na babae. Gayunman, higit nang hinahamon ng kababaihan, mga aktibista, at maging ng ilang iskolar ng relihiyon ang paniniwalang ito.

Mga Personal na Kuwento: Mga Anak na Babaeng Lumalabag sa Tradisyon

Hindi abstraktong usapin ang pakikibaka para sa karapatang magluksa. Araw-araw itong nararanasan ng mga babaeng tulad ni Durga (hindi niya tunay na pangalan), na 18 taong gulang lamang nang tumayo siya sa Pashupati Aryaghat sa Kathmandu upang sindihan ang punerarya ng kanyang ina. Dahil walang kapatid na lalaki si Durga, tinutulan ng mga pari at miyembro ng komunidad ang kanyang pasya. Iginiit ng pari na dapat may pumalit na lalaki, at nakiusap ang mga taganayon na may lalaking humalili sa kanya. Ngunit nanindigan si Durga at sinabi, “Nanay ko siya. Sino pa ba ang higit na may karapatang magbigay sa kanya ng kapayapaan?”

Sa kabila ng kanyang paninindigan, matindi ang naging pagtuligsa kay Durga. Noong una, tumanggi ang pari na isagawa ang mga seremonya ng pagluluksa at nagbabala siyang magdadala ng kamalasan ang ginawa ni Durga at ipagkakait nito sa kaluluwa ng kanyang ina ang kaligtasan. Nang pumayag din sa bandang huli, ipinagpaliban naman ng pari ang mga ritwal, at itinakwil ng mga kapitbahay ang pamilya; tumanggi pa silang uminom ng tubig sa kanilang bahay. Para kay Durga, lalo pang tumindi ang sakit ng pagkawala ng kanyang ina dahil ipinagkait sa kanya ang karapatang magluksa bilang anak na babae.

Marami sa Nepal ang may karanasang tulad ng kay Durga. Naalala ni Radhika Sapkota, na ngayon ay aktibista para sa karapatan ng kababaihan at executive director ng Sahayatri Samaj Nepal, na naranasan niya ang gayunding diskriminasyon sa edad na 13 nang mamatay ang kanyang ina. “Kami ang pinakamamahal sa aming ina, pero binale-wala ng lipunan ang debosyon namin dahil mga anak kaming babae,” sabi ni Sapkota. “Mas pinahalagahan ang isang malayong kamag-anak na lalaki dahil lamang lalaki siya. Mas matindi ba ang kanyang pagdadalamhati at debosyon kaysa sa amin?”

Pag-unawa sa Shraddha: Ritwal, Relihiyon, at Kasarian

Shraddha ang isa sa mga pangunahing ritwal sa tradisyong Hindu. Isinasagawa ito upang parangalan at payapain ang mga espiritu ng mga yumaong ninuno. Karaniwang may paghahandog ng pagkain at tubig, pagbigkas ng mga mantra sa Sanskrit, at pagsisindi ng punerarya sa seremonya. Ayon sa paniniwala, nakatutulong ang mga gawaing ito upang makamit ng kaluluwang pumanaw ang kapayapaan at matiyak ang patuloy na pagpapala sa pamilya.

Ayon sa tradisyon, ang panganay na anak na lalaki ang nagsasagawa ng shraddha o, kapag wala siya, ibang kamag-anak na lalaki. Binibigyang-katwiran ang pagbubukod sa mga anak na babae sa paniniwalang kapag nag-asawa ang isang babae, inililipat ang kanyang gotra (angkan na sinusundan sa panig ng ama) sa pamilya ng kanyang asawa. Sinasagisag ang paglilipat na ito ng isang ritwal kung saan iisang kainan lamang ang kinakain ng ama, gaya ng kaugalian kapag may namatay sa pamilya. Ayon sa sosyologong si Narayani Devkota, “Tinatawag nila itong ‘gotra sarne,’ pero para sa akin, para itong pagsasagawa ng shraddha para sa anak na babae habang buhay pa siya.”

Lalong masalimuot ang sitwasyon para sa mga anak na babaeng may asawa. Kapag namatay ang isang babaeng may asawa, hindi pinahihintulutang isagawa ng sarili niyang mga magulang at kapatid na lalaki ang mga ritwal sa kanyang libing. Napupunta ang pananagutan sa kanyang anak na lalaki, kung mayroon siya, o sa malalayong kamag-anak na lalaki sa panig ng kanyang asawa—o, kapansin-pansin, sa isang kinuhang pari. Hindi kasama sa ritwal ang asawa mismo. Ipinakikita ng kaugaliang ito ang paniniwalang napuputol ang ugnayan ng babae sa kanyang pinagmulan na pamilya kapag nag-asawa siya, samantalang nananatili ang ugnayan ng lalaki.

Iba't Ibang Kaugalian sa mga Komunidad: Caste, Uri, at Tradisyon

Hindi iisang komunidad lamang ang may mga ritwal sa paglilibing na nakabatay sa kasarian. Lalong mahigpit ang mga tuntunin sa mga pamilyang Brahmin, ngunit makikita rin ang mga kahalintulad na kaugalian sa mga komunidad ng Newar at Madheshi. Sa tradisyon ng Newar, mga kamag-anak na lalaki lamang ang maaaring manguna sa mga seremonya ng paglilibing. Kailangang magsuot ng puti ang mga biyuda sa loob ng isang taon, umiwas sa masasarap na pagkain, at matulog sa sahig sa loob ng 45 araw pagkamatay ng kanilang asawa. Samantala, walang ganitong paghihigpit sa mga lalaki kapag namatay ang kanilang asawa. Gaya ng puna ni Medhavi Shrestha, isang mag-aaral ng pamamahayag at panitikang Ingles, “Apat na araw lamang maaaring magluksa ang babaeng may asawa para sa pamilya ng kanyang ina, pero 13 araw naman para sa pamilya ng kanyang asawa. Bakit may takdang panahon ng pagluluksa na nakabatay pa sa kasarian?”

Lalong mahigpit ang mga paghihigpit sa mga rural na rehiyon ng Madhesh. Madalas na tuluyang pinagbabawalan ang kababaihan sa mga lugar ng kremasyon at hindi sila pinahihintulutang lumapit sa punerarya o makilahok sa mga ritwal. Ipinatutupad ang mga pagbabawal na ito hindi lamang ng mga awtoridad ng relihiyon kundi pati ng panggigipit ng komunidad at banta ng pagtatakwil sa lipunan.

Paghahamon sa Kalakaran: Mga Anak na Babaeng Lumalampas sa mga Hadlang

Sa kabila ng bigat ng tradisyon, hinahamon ng ilang pamilya at indibidwal ang nakasanayang kalakaran. Noong 2019, isinagawa ng magkapatid na sina Sangita at Sarala Duwadi sa distrito ng Dhading ang mga huling ritwal para sa kanilang ina, bilang pagsuway sa inaasahang mga anak na lalaki lamang ang maaaring gumawa nito. Hayagang pinuri ng kanilang ama na si Bishwaram Duwadi ang tapang nila at sinabing, “Salamat, mga mahal kong anak na babae, sa pagbasag sa nakaugaliang estereotipo at sa pag-ako ninyo sa pananagutang isagawa nang kayo lang ang mga huling ritwal para sa inyong ina. Umaasa akong magsisilbi itong halimbawa na walang anak na babaeng mas mababa sa anak na lalaki.”

Bihira pa rin ang ganitong mga pagsuway, pero mas nakikita na ang mga ito, lalo na sa mga lungsod at sa mga pamilyang may mas makabagong pananaw. Nakatulong ang social media na mapalaganap ang mga kuwentong ito at mahikayat ang iba na kuwestiyunin ang matagal nang pinanghahawakang mga paniniwala. Gayunman, maaaring maging matindi ang pagtuligsa, lalo na sa mga komunidad sa kanayunan kung saan mas malakas ang impluwensiya ng tradisyon at tunay ang banta ng pagtatakwil ng lipunan.

Kasulatan Laban sa Panlipunang Paghihigpit: Ano ang Sinasabi ng mga Teksto?

Isa sa mga pinagtatalunang usapin sa debateng ito ay kung ipinag-uutos ba ng mga kasulatan ng relihiyon ang pagbubukod sa kababaihan sa mga ritwal ng paglilibing o bunga lamang ito ng panlipunang pagpapakahulugan. Ayon kay Narayani Devkota at iba pang iskolar, walang tahasang pagbabawal sa mga anak na babae na magsagawa ng shraddha sa mga kasulatan. Kinikilala ng maraming nakatatandang paring bihasa sa Dharmashastra (mga kodigo ng Hindu) na usapin ito ng kaugalian, hindi ng batas ng Diyos. Sa kabilang banda, mas dogmatiko ang ilang paring limitado ang kaalaman at iginigiit nilang utos ng relihiyon ang pagbubukod sa kababaihan.

Ayon kay Radhika Sapkota, “Panlipunang pagkontrol ito na nagkukubli sa likod ng relihiyon. May kinikilingan ang pagpapakahulugan sa mga kasulatan na nagsasabing hindi maaaring magsagawa ng shraddha ang kababaihan, at ginagamit ito para mapanatili ang nakasanayang kalakaran.” Sinusuportahan ng mga aktibista at ilang tagapagtaguyod ng reporma sa relihiyon ang pananaw na ito. Itinuturo nila na umunlad ang Hinduismo, tulad ng lahat ng relihiyon, sa paglipas ng panahon at maaaring muling bigyang-kahulugan.

Mas Malawak na Konteksto: Diskriminasyon Batay sa Kasarian sa Lipunang Nepali

Bahagi ng mas malawak na padron ng diskriminasyon batay sa kasarian sa Nepal ang pagbubukod sa kababaihan sa mga ritwal ng paglilibing. Gaya ng paliwanag ni Uma Bhandari, pangulo ng Rural Women’s Network Nepal (Ruwon), “Mula pa sa sinapupunan, nahaharap na sa diskriminasyon ang kababaihan sa Nepal.” Malalim ang pagkakaugat ng pagkiling sa mga anak na lalaki at naaapektuhan nito ang lahat, mula sa mga batas sa mana hanggang sa mga oportunidad sa edukasyon. Hanggang kamakailan lamang, mga anak na lalaki lang ang maaaring magmana ng ari-arian, at mahigpit na nililimitahan ang karapatan ng kababaihan na makipagdiborsiyo o mag-asawang muli.

Bagaman may mga repormang legal na ipinatupad upang tugunan ang ilan sa mga hindi pagkakapantay-pantay na ito, mahina pa rin ang pagpapatupad, lalo na sa mga kanayunan. Patuloy na itinatakda ng mga tradisyonal na kaugalian ang papel ng kababaihan, kadalasan sa kapinsalaan ng kanilang mga indibidwal na karapatan at dignidad. Gaya ng sabi ni Bhandari, “Nakatuon ang kulturang Nepali sa panlipunang katauhan ng babae—terminong ginagamit niya upang ilarawan ang papel ng babae sa komunidad—at hindi sapat ang pansin nito sa kanya bilang isang indibidwal.”

Mga Palatandaan ng Pagbabago: Kababaihang Nangunguna sa mga Ritwal

Sa kabila ng mga hamon, may mga palatandaan ng pagbabago. Nitong mga nakaraang taon, mas maraming babae ang nagsimulang magsagawa ng shraddha, lalo na kung walang anak na lalaki. May mga organisasyon pa nga, tulad ng Homeless Management and Rehabilitation Centre sa Kathmandu, na kumuha ng mga babaeng tulad ni Sapana upang magsagawa ng mga ritwal sa paglilibing para sa mga bangkay na walang kumikilala, bilang hamon sa paniniwalang mga lalaki lamang ang makatutupad sa mga sagradong tungkuling ito.

Sa taunang panahon ng Sohra Shraddha—isang 16-araw na pagdiriwang para parangalan ang mga ninuno—inaanyayahan na ng ilang pamilya ang mga anak na babaeng may asawa na umuwi upang makilahok sa mga seremonya. Nasa mga anak na lalaki pa rin ang pangunahing pananagutan, ngunit ipinakikita ng mga hakbang na ito ang unti-unting pagbabago ng pananaw. Habang nagiging mas urbanisado ang Nepal at mas nagkakahiwa-hiwalay ng tirahan ang mga pamilya, muling sinusuri ang mga tradisyonal na gawi batay sa mga realidad ng makabagong panahon.

Mga Ritwal, Makabagong Panahon, at Kahulugan ng Pagluluksa

Hindi lamang tungkol sa ritwal ang debate kung sino ang maaaring magsagawa ng mga ritwal sa paglilibing; tungkol din ito sa kahulugan ng pagluluksa at sa pagpapahalagang ibinibigay sa mga ugnayan. Gaya ng sabi ng isang komentarista sa Rising Nepal Daily, “May panlipunang halaga rin ang shraddha, dahil inaanyayahan pabalik sa seremonya ang mga anak na babaeng nag-asawa at umalis sa kanilang tahanan. Nagkakaroon sila ng pagkakataong magkumustahan ng kanilang mga kapatid at parangalan ang mga pinagsasaluhang tradisyon.”

Gayunman, habang nagiging mas maliliit at urbanisado ang mga pamilya, kumukupas ang sama-samang aspekto ng shraddha. Madalas na naiiwan sa mga kanayunan ang matatandang magulang o ipinadadala sa mga tahanan ng pangangalaga, kaya napag-iisipan kung paano sila higit na mapararangalan—habang nabubuhay at pagkamatay. Para sa ilan, hindi ang ritwal kundi ang pagmamahal at pag-aarugang ipinakikita sa mga magulang habang nabubuhay pa sila ang tunay na diwa ng shraddha.

Buod

• Nananatiling mahigpit na nakabatay sa kasarian ang mga ritwal sa paglilibing sa Nepal, lalo na ang shraddha, at madalas na pinagbabawalang magsagawa ng mga ritwal para sa kanilang mga magulang ang mga anak na babae.
• Ayon sa maraming iskolar at aktibista, mas nakaugat sa tradisyon at panlipunang pagkontrol ang pagbubukod na ito kaysa sa mga kasulatan ng relihiyon.
• Ipinakikita ng mga personal na kuwento, gaya ng kina Durga at ng magkapatid na Duwadi, kapwa ang sakit ng pagbubukod at ang tapang ng mga humahamon sa nakasanayang kalakaran.
• Sumasalamin ang diskriminasyon batay sa kasarian sa mga ritwal ng paglilibing sa mas malawak na mga padron ng hindi pagkakapantay-pantay sa lipunang Nepali, mula sa mga batas sa mana hanggang sa mga panlipunang inaasahan.
• May mga umuusbong na palatandaan ng pagbabago: mas maraming babae ang nagsasagawa ng mga ritwal at muling pinag-iisipan ng mga pamilya ang mga tradisyonal na papel, lalo na sa mga lungsod.
• Sa huli, tungkol sa dignidad, pagkakapantay-pantay, at karapatang magluksa ang debate sa mga ritwal ng paglilibing—isang pakikibakang nagpapatuloy sa buhay at maging sa kamatayan.