Lumalaki ang halaga ng pinsalang dulot ng mga sunog sa Indonesia
Maaaring umabot sa 565.03 trilyong rupiah, o humigit-kumulang $30.9 bilyon, ang pagkalugi sa ekonomiya at kalusugan na dulot ng mga sunog sa kagubatan at lupa sa Indonesia noong 2026, ayon sa tantiya noong Oktubre ng Center of Economic and Law Studies, na kilala bilang CELIOS. Tinatayang 2.88 milyong ektarya, o 7.1 milyong acre, ang nasunog mula Enero hanggang Oktubre, ayon sa Nusantara Atlas. Katumbas ito ng lawak na halos 18 ulit ng laki ng London.
Mga Nilalaman
- Lumalaki ang halaga ng pinsalang dulot ng mga sunog sa Indonesia
- Paano nagiging pagkalugi sa buong ekonomiya ang mga sunog?
- Bakit napakalaki ng pagkakaiba ng mga tantiya?
- Gaano kalawak ang nasunog na lupa?
- Ano ang nagpalala sa mga sunog?
- Bakit maaaring mag-iwan ng pinsalang tatagal nang ilang siglo ang mga sunog sa pit?
- Ano ang nakataya para sa mga kagubatan at hayop-ilang?
- Anong mga hakbang ang hinihiling?
- Mahahalagang Punto
Hindi lamang mga puno at gusali ang napinsala. Naantala ng mga sunog ang trabaho at negosyo, nagbalot sa mga bayan ng usok, nagtulak sa mga tao na magpagamot at puminsala sa mga lupang pitikan na maaaring abutin ng ilang siglo bago mabawi ang malaking bahagi ng nawalang carbon. Umabot din ang usok sa Malaysia at Singapore, habang nahaharap ang mga tao sa Indonesia sa pagsasara ng mga paaralan, maruming hangin at kakaunting pagkakataong makapagtrabaho sa labas.
Inilalarawan ng mga bilang ang magkakaibang bahagi ng krisis, at batay ang mga ito sa mga tantiyang ginawa sa magkakaibang panahon. Sa pagtatasa nito noong Oktubre, tinaya ng CELIOS na umabot sa 340.38 trilyong rupiah ang pinsala sa mga pisikal na ari-arian at pagkaputol ng gawaing pang-ekonomiya, katumbas ng 2.69% ng gross domestic product (GDP) ng Indonesia. Inilagay nito sa pagitan ng 359.58 trilyon at 565.03 trilyong rupiah ang kabuuang pagkalugi sa ekonomiya at kalusugan, depende sa paraan ng pagbibilang sa mga epekto sa kalusugan.
Saklaw ng naunang ulat ng CELIOS ang Enero hanggang Agosto at mas mababa ang ibinigay nitong tantiya: 39.29 trilyon hanggang 123.1 trilyong rupiah. Sinabi rin ng ulat na hindi kasama sa pinakamataas nitong tantiya ang sitwasyong patuloy na kumalat ang mga sunog hanggang sa katapusan ng 2026. Gumamit ang sumunod na tantiya noong Oktubre ng pinagsama-samang datos tungkol sa mga sunog at mas malawak na pagkalkula sa mga epekto sa ekonomiya, kabilang ang mga gastos sa kalusugan na nag-iiba depende kung isinasama sa bilang ang mga taong may sintomas pati na ang mga pasyenteng na-diagnose.
Para sa mga mambabasa, ang pangunahing punto ay ang halagang $30.9 bilyon ay nasa pinakamataas na dulo ng isang saklaw, hindi iisang pinal na singil. Patuloy pang nagliliyab ang mga sunog noong taon ding iyon, at maaaring tumaas ang tantiya kung magpapatuloy ang pinsala.
Paano nagiging pagkalugi sa buong ekonomiya ang mga sunog?
Tinaya ng CELIOS na umabot sa 340.38 trilyong rupiah ang pinsala sa mga pisikal na ari-arian at pagkaputol ng gawaing pang-ekonomiya lamang. Gumamit ang mga mananaliksik nito ng paraang Inter Regional Input Output, na sumusubaybay kung paano maaaring makaapekto sa ibang lugar o industriya ang pagkagambala sa isang lugar o industriya. Halimbawa, kung magsara ang isang kalsada dahil sa sunog, maaaring kumalat ang epekto mula sa mga sakahan at pabrika patungo sa transportasyon, mga tindahan at mga manggagawang umaasa sa paghahatid ng mga produkto.
Sinabi ni Galau D. Muhammad, mananaliksik ng CELIOS, na ginamit sa tantiya ang pinagsama-samang datos tungkol sa mga sunog na nakuha hanggang Oktubre 20. Aniya, malaki ang lamang ng pagkalugi sa ilang rehiyon ng palm oil at pagmimina kumpara sa mga pondong natanggap ng mga ito mula sa pamahalaang sentral bilang bahagi ng kita. Sa West Kalimantan, tinaya niya na humigit-kumulang 200 ulit ng pondong bahagi sa kita ng lalawigan ang pinsala ng mga sunog. Tinataya rin ng CELIOS na maaaring bumaba nang hanggang 4.06 trilyong rupiah ang kita ng mga lokal na pamahalaan mula sa buwis dahil sa mga sunog.
Tinatayang 262.33 trilyong rupiah, o humigit-kumulang 77% ng pagkalugi sa ekonomiya, ang bahagi ng sektor ng kahoy at paggugubat, ayon sa CELIOS. Maaari ring maapektuhan ang kalakalan, pagmimina, pagmamanupaktura at transportasyon kapag nagkakasakit ang mga manggagawa, hindi maayos na naihahatid ang mga produkto o nalilimitahan ng mausok na mga kundisyon ang pang-araw-araw na gawain.
Mahalaga ang laki ng singil sa mga lokal na pamahalaang kailangang tumulong sa mga residente at magpanumbalik ng mga napinsalang lugar. Sinabi ni Galau na may pinagsamang badyet na humigit-kumulang 6.3 trilyong rupiah ang apat na pambansang ministeryo at ahensyang kalahok sa pagtugon sa mga sakuna, ngunit bahagi lamang nito ang magagamit para sa direktang pagtugon. Halos 90 ulit ng pinagsamang badyet na ito ang pinakamataas na tantiya noong Oktubre, bagaman magkaiba ang layunin at panahong saklaw ng mga bilang.
Bakit napakalaki ng pagkakaiba ng mga tantiya?
Malaking bahagi ng malawak na saklaw ng tantiya ng CELIOS ang mga pagkalkula nito sa kalusugan. Sa tantiya nito noong Oktubre, umabot sa 19.20 trilyong rupiah ang mga gastos sa kalusugan para sa mga na-diagnose na kaso ng acute respiratory infection. Nang isama rin ang mga taong nakararanas ng sintomas, umakyat sa 224.65 trilyong rupiah ang mga potensyal na gastos sa kalusugan. Kabilang sa pinakamataas na bilang ang mga di-tuwirang gastos bukod pa sa pagpapagamot, gaya ng nawalang trabaho at kita kapag may sakit ang mga tao o kailangan nilang manatili sa loob ng bahay.
Tinaya sa hiwalay na pagtatasa ng CELIOS para sa Enero hanggang Agosto na 9.75 trilyong rupiah ang mga gastos sa kalusugan para sa mga na-diagnose na kaso, at umakyat ito sa 93.56 trilyong rupiah nang isama ang mga taong may sintomas. Sumasalamin ang pagkakaiba ng mga kabuuan sa mas huling petsa ng pagtatapos ng saklaw at sa magkakaibang pinagsama-samang tantiya, sa halip na isang salungatan na malulutas sa pagpili ng iisang numero. Ang tantiya ng CELIOS noong Oktubre ang pinakabago sa mga bilang na makukuha para sa artikulong ito.
Tinataya ng CELIOS na 17.4 milyong tao sa 12 lalawigan ang nanganganib na magkaroon o nakararanas ng mga sintomas ng acute respiratory infection. Nagtala ang Health Ministry ng Indonesia ng mahigit 50,000 impeksiyon sa paghinga na may kaugnayan sa mga sunog noong Hulyo at Agosto, kabilang ang mahigit 12,000 kaso sa mga batang wala pang limang taong gulang. Magkaiba ang panahong saklaw at pamamaraang ginamit sa mga bilang na ito: tantiya ang isa sa mga taong nanganganib o nag-uulat ng mga sintomas, samantalang mga kaso ang itinatala sa bilang ng ministeryo.
Tinaya ng Centre for Research on Energy and Clean Air na nag-ambag ang usok mula sa mga sunog sa mahigit 5,250 pagkamatay at humigit-kumulang 400,000 impeksiyon sa paghinga sa Indonesia. Inilalarawan ng ganitong mga tantiya ang mga epekto sa kalusugan ng buong populasyon, kabilang ang pinsalang maaaring hindi makita sa mga pagbisita sa klinika. Lubhang ikinababahala ang maliliit na partikulong tinatawag na PM2.5 dahil sapat ang liit ng mga ito para makapasok nang malalim sa mga baga.
Gaano kalawak ang nasunog na lupa?
Tinataya ng Nusantara Atlas na 2.88 milyong ektarya ang nasunog mula Enero hanggang Oktubre. Ayon naman sa hiwalay na tantiya ng Copernicus Atmosphere Monitoring Service, na gumamit ng sarili nitong pamamaraan, maaaring maapektuhan ng sunog ang halos 8.9 milyong ektarya sa buong 2026. Tantiya ito ng lawak ng lupang posibleng maapektuhan, hindi katulad ng iniulat na lawak ng nasunog na lupa ng monitoring service, kaya hindi dapat ituring ang dalawang bilang bilang magkatugmang kabuuan.
Nagtala ang Forestry Ministry ng Indonesia ng 202,004 ektarya ng kagubatan at lupa na nasunog mula Enero hanggang Hulyo. Mas maikli ang panahong saklaw ng bilang ng pamahalaan kaysa tantiya ng Nusantara Atlas. Para sa huling bahagi ng Setyembre, tinaya ng Nusantara Atlas na humigit-kumulang 1.9 milyong ektarya ang nasunog, bago umakyat sa 2.88 milyong ektarya ang kabuuan nito noong Oktubre.
Tinataya ng Copernicus na halos 200 milyong metriko tonelada ng carbon emissions ang nagmula sa mga sunog pagsapit ng Nobyembre 15, ang ikatlong pinakamataas na taunang kabuuan sa rekord nito na nagsimula noong 2003. Katumbas ito ng mahigit isang ikalimang bahagi ng tinatayang 960 milyong tonelada ng carbon dioxide emissions ng Indonesia mula sa enerhiya at industriya noong 2025. Ipinakikita ng paghahambing kung paanong maaaring magdagdag ang mga sunog ng malaking bugso ng polusyon sa taunang emissions ng isang bansa.
Magkakaiba rin ang panukat sa mga bilang ng carbon. Tinataya ng isang pag-aaral tungkol sa mga sunog na umabot sa halos 100 milyong tonelada ang carbon pagsapit ng huling bahagi ng Setyembre, katumbas ng humigit-kumulang 370 milyong tonelada ng carbon dioxide. Nang maglaon, iniulat ng Copernicus na halos 200 milyong tonelada ng carbon emissions ang naitala pagsapit ng Nobyembre 15. Magkaiba ang mga petsa at pamamaraan ng monitoring na pinagbabatayan ng mga tantiya. Mas mababa pa rin ang bilang ng Copernicus sa rekord na naitala noong 2015, nang halos umabot sa 400 milyong tonelada ang emissions mula sa mga sunog.
Tinamaan ng krisis ang ilang bahagi ng kapuluan. Nagtala ang West Kalimantan ng pinakamataas nitong pinagsama-samang emissions mula sa mga sunog para sa katumbas na panahon mula nang simulan ng Copernicus ang pagsubaybay noong 2003. Papalapit naman sa mga naunang pinakamataas na antas ang Central Kalimantan at Papua. Tinataya sa hiwalay na pagsusuri ng Pantau Gambut na 263,558 ektarya ng protektadong lupang pitikan ang nasunog mula Enero hanggang Setyembre. Humigit-kumulang kalahati ng nasunog na lugar sa mga yunit na hidrolohikal ng pitikan ay nasa mga lugar na itinalaga para sa pangangalaga ng ekosistema ng pitikan.
Ano ang nagpalala sa mga sunog?
Nagdulot ng matinding kakulangan ng ulan ang malalakas na kundisyon ng El Niño. Natuklasan sa pagsusuri ng World Weather Attribution sa ilang bahagi ng Sumatra, Kalimantan at Java na nagpababa nang humigit-kumulang 50% sa dami ng ulan mula Hulyo hanggang Oktubre ang El Niño. Natuklasan din ng mga mananaliksik na itinaas ng pag-init ng daigdig na dulot ng gawain ng tao nang humigit-kumulang 1.6 digri Celsius ang temperatura mula Agosto hanggang Oktubre. Nagdagdag ang El Niño ng humigit-kumulang 0.3 digri at naging dahilan para maging halos 11 ulit na mas malamang ang gayong init.
Nalaman din sa parehong pagsusuri na naging halos tatlong ulit na mas malamang dahil sa pag-init ng daigdig ang napakainit at tuyong mga kundisyon ng hangin, habang naging halos limang ulit namang mas malamang ang mga ito dahil sa El Niño. Ipinahiwatig ng naobserbahang datos na nagpababa nang humigit-kumulang 15% sa dami ng ulan ang pag-init ng daigdig, ngunit hindi ipinakita ng mga modelo ng klima ang epektong iyon. Kaya sinabi ng mga mananaliksik na hindi pa tiyak ang papel nito sa kakulangan ng ulan.
Naipapaliwanag ng lagay ng panahon kung bakit kumakalat ang mga sunog, ngunit nakaaapekto ang paggamit ng lupa sa dali ng pagsiklab ng mga ito at sa hirap na mapatay ang mga ito. Maaaring matuyo ang mga halaman at lupa dahil sa pinatuyong lupang pitikan, pagtotroso at paglilinis ng lupa para sa mga plantasyon o pagmimina. Kapag nasunog ang pit, maaari itong patuloy na umusok sa ilalim ng lupa nang ilang linggo o buwan. Maaaring hindi makita ang mga apoy, at maaaring muling sumiklab ang sunog kahit nabuhusan na ng mga tauhan ang ibabaw.
May humigit-kumulang 20.6 milyong ektarya ng tropikal na lupang pitikan ang Indonesia, o mga 10.8% ng lawak ng lupain nito. Nag-iimbak ng malaking dami ng carbon ang lupang laging basa. Dahil sa pagpapatuyo nito para sa pagsasaka o mga plantasyon, mas nagiging malamang itong masunog at kumakawala sa hangin ang bahagi ng nakaimbak nitong carbon.
Sa isang pagpapatrolya sa Ketapang, West Kalimantan, inilarawan ni Irma, tagapag-ugnay ng grupong pambabae para sa sunog at pangangalaga na The Power of Mama, ang epekto ng usok sa kaniyang pamilya at mga kapitbahay. Sinabi niyang maaaring magsara ang mga paaralan at paliparan dahil sa makapal na usok, at maaari itong magdulot ng sakit sa mga tao. Ipinaliwanag ni Irma kung bakit siya sumali sa mga pagpapatrolya:
Naisip kong kailangan kong gumawa ng paraan. Dahil mga maybahay kami, kami ang higit na nakakaramdam sa mga epekto nito.
May 146 na babae mula sa sampung nayon ang The Power of Mama. Sa tagtuyot, nagpapatrolya ang mga boluntaryo sa mga gilid ng plantasyon at hangganan ng kagubatan, itinatala ang mga kinaroroonan ng sunog at ipinadadala ang mga ulat sa Manggala Agni, ang yunit ng bumbero ng Forestry Ministry. Sa tag-ulan, nakikipagtulungan ang grupo sa mga magsasaka para maghanap ng mga paraan ng pamamahala sa lupa nang hindi nagsusunog.
Bakit maaaring mag-iwan ng pinsalang tatagal nang ilang siglo ang mga sunog sa pit?
Nabubuo ang pit mula sa mga halamang bahagyang nabulok at naipon sa loob ng libu-libong taon. Mas mabilis na nailalabas ng sunog ang carbon na nakaimbak sa lupang iyon kaysa sa bilis ng pagpapalit dito ng mga halaman. Noong 2026, bumuo ang lupang pitikan ng humigit-kumulang 20% ng nasunog na lawak sa isang tantiya, ngunit nagmula rito ang halos 80% ng emissions mula sa mga sunog.
Tinataya ng mga mananaliksik na maaaring abutin ng humigit-kumulang 400 taon bago makabawi ang lupang pitikan na nasunog noong 2026 kung magiging mainam ang mga kundisyon, kabilang ang maagap na muling pagbasa rito, pagtubo ng bagong mga halaman at kawalan ng panibagong sunog. Maaaring abutin ng humigit-kumulang 350 taon bago mapalitan ang 90% ng nawalang carbon. Maaaring makabawi ang damuhan sa loob ng ilang tag-ulan, samantalang maaaring mangailangan ng ilang dekada ang nasirang kagubatan upang maibalik ang carbon nito at mas matagal pa upang mabawi ang buong halo ng mga species.
Hindi lamang pagtatanim ng mga puno ang kailangan para sa pagpapanumbalik. Kailangang tumaas muli ang lebel ng tubig, maiwasan ang mga sunog at mabigyan ang mga tao ng paraan para kumita nang hindi pinatutuyo o sinusunog ang pit. Sinabi ng Peatland Restoration Agency ng Indonesia na naipanumbalik nito ang 1.6 milyong ektarya bago ito binuwag noong 2025. Mula noon ay muling nagkaroon ng mga sunog sa ilang lalawigang itinakdang prayoridad para sa pagpapanumbalik.
Tinaya sa isang pag-aaral noong 2021 na nagdulot ng $28 bilyong pagkalugi ang mga sunog sa Indonesia noong 2015. Natuklasan nitong maaaring nakatipid sana ng $8.4 bilyon ang pagpapanumbalik ng lupang pitikan sa anim na malalaking sunog mula 2004 hanggang 2015, kabilang ang $4 bilyon noong 2015. Tinataya ng pag-aaral na nagmula ang 40% ng pagkalugi noong 2015 sa tinayang pinsalang dulot ng carbon dioxide emissions at 26% naman sa pangmatagalang gastos sa kalusugan.
Nakatutulong ang makasaysayang tantiya na iyon para mailagay sa konteksto ang kasalukuyang krisis, ngunit ibang taon ang sinasaklaw nito at ibang pamamaraan ang ginamit kumpara sa mga pagkalkula ng CELIOS para sa 2026. Ayon sa ulat ng World Bank tungkol sa mga sunog noong 2015, nagtala ang pamahalaan ng Indonesia ng 2.6 milyong ektarya na nasunog mula Hunyo hanggang Oktubre ng taong iyon. Iniugnay ng ulat ang tindi ng mga sunog sa pagpapatuyo at pagbabago ng gamit ng mga lupang pitikan, na malaking bahagi ay may kaugnayan sa produksyon ng palm oil.
Ano ang nakataya para sa mga kagubatan at hayop-ilang?
Hindi lamang bilang ng mga ektaryang nangingitim ang pinsala ng mga sunog. Sa paghahambing ng dalawang isang ektaryang lugar sa Kalampangan peat swamp forest, natagpuan ang 2,851 puno ng 114 na species sa likas na lugar. May 926 na puno ng 80 species naman sa lugar na nasunog noong 2015. Mas kaunti rin ang biomass ng mga punong nasa ibabaw ng lupa sa nasunog na lugar: 53.2 tonelada kada ektarya, kumpara sa 341 tonelada sa likas na lugar.
Inilalarawan ng paghahambing ang dalawang lugar sa iisang lokasyon, hindi ang bilang ng mga species na nawala sa buong Indonesia. Ipinakikita nito kung paanong maaaring mag-iwan ang sunog ng kagubatang may mas kaunting uri ng puno at mas kaunting buhay na materyal, na nagbabago sa tirahan at mga ugnayang sumusuporta sa mga hayop at iba pang halaman. Kabilang sa mga species na nanganganib dahil sa sunog ang ramin, isang puno sa latian ng pit na itinuturing na Critically Endangered.
Nakapukaw rin ng pansin ang mga sunog sa loob ng mga lugar na pangangalaga. Pagsapit ng huling bahagi ng Agosto, nakapagtala ang Forestry Ministry ng Indonesia ng 8,638 hotspot sa Kalimantan, kabilang ang 3,705 sa West Kalimantan. Naapektuhan ng mga sunog ang mga pambansang parke at iba pang protektadong lugar, at pinahirap ng usok at nag-aapoy na pit ang pagtatapos ng ilang operasyon. Nagdulot din ng mga panawagan para sa imbestigasyon at pananagutan ang mga sunog sa mga pambansang parke.
Anong mga hakbang ang hinihiling?
Nanawagan ang CELIOS sa pamahalaan na ideklara bilang pambansang sakuna ang mga sunog noong 2026, maglaan ng ligtas na paglikas at tulong medikal, repasuhin ang mga permit para sa mga plantasyon at pagmimina sa mga apektadong lugar, at bumuo ng task force para sa pagpapanumbalik ng ekosistema. Kung idedeklarang pambansang sakuna, sasailalim ang krisis sa pinagsama-samang pagtugon ng bansa at magbabahaginan ng mga mapagkukunan ang iba’t ibang bahagi ng pamahalaan.
Inaatasan na ng mga regulasyon ng pamahalaan na inilabas noong 2014 at sinususugan noong 2016 ang mga negosyo na ibalik ang mga tungkulin ng ekosistema ng pitikan sa loob ng 30 araw pagkaraan ng sunog. Ipinagbabawal din ng mga patakaran ang pagsunog sa lupang pitikan at ang pagpapatuyong nag-aalis ng tubig dito. Hamon ang pagpapatupad ng mga tungkuling ito sa malawak na lugar at ang pagsisiyasat kung naipanumbalik nga ang mga nasirang lugar.
Kumilos na ang Indonesia laban sa mga kumpanyang may kaugnayan sa mga karapatan sa lupa sa mga lugar na tinamaan ng sunog. Saklaw ng anunsyo noong Nobyembre ang walong kumpanyang nahaharap sa pagbawi o pagtanggi sa mga karapatan sa lupa sa mahigit 42,000 ektarya, habang iniinspeksiyon naman ang tatlo pang kumpanya. Ipinakikita ng pasyang ito na bahagi ng pagtugon ang pagpapatupad ng batas, kasabay ng pag-apula ng sunog at pangangalagang medikal.
Para sa mga komunidad, kailangan agad ang malinis na hangin, serbisyong pangkalusugan, ligtas na masisilungan at proteksiyon laban sa apoy. Para sa bansa, kabilang din sa halaga ang nawalang trabaho, nasirang kagubatan, nabawasang kita ng pamahalaan at carbon na maaaring manatili sa atmospera kahit matagal nang napapatay ang mga sunog. Umaabot sa pinakamataas na antas ang tantiya ng CELIOS kapag isinama ang mas malawak na mga gastos sa kalusugan.
Mahahalagang Punto
- Tinaya ng CELIOS na umabot sa 359.58 trilyon hanggang 565.03 trilyong rupiah ang kabuuang pagkalugi sa ekonomiya at kalusugan pagsapit ng Oktubre; katumbas ng humigit-kumulang $30.9 bilyon ang pinakamataas na bilang.
- Tinaya sa 340.38 trilyong rupiah, o 2.69% ng pambansang GDP, ang pinsala sa mga ari-arian at pagkaputol ng gawaing pang-ekonomiya.
- Tinaya ng Nusantara Atlas na 2.88 milyong ektarya ang nasunog mula Enero hanggang Oktubre. Ayon sa hiwalay na tantiya ng Copernicus, maaaring maapektuhan ang halos 8.9 milyong ektarya.
- Tinaya ng Copernicus na halos 200 milyong metriko tonelada ng carbon emissions na may kaugnayan sa mga sunog ang naitala pagsapit ng Nobyembre 15.
- Bumuo ang lupang pitikan ng humigit-kumulang ikalimang bahagi ng nasunog na lawak sa isang tantiya, ngunit nagmula rito ang halos apat na ikalimang bahagi ng emissions mula sa mga sunog.
- Ayon sa mga mananaliksik, maaaring abutin ng ilang siglo bago mabawi ng nasunog na lupang pitikan ang malaking bahagi ng nawalang carbon nito.






