Sinusuri ang planong panibagong 99-taong upa sa Rasmalé habang nahaharap ang Maldives sa mga alitan sa lupa at protesta

Panibagong 99 taon sa bawat aprubadong bentahan

Magsisimula muli sa 99 taon ang mga upa sa ari-arian sa Rasmalé tuwing bibili ng ari-arian ang isang aprubadong mamimili, ayon kay Infrastructure Minister Dr Abdulla Muththalib sa isang tumagas na rekording ng pulong niya kasama ang mga iskolar ng relihiyon noong huling bahagi ng Setyembre. Itinatampok ng paliwanag niya ang papel ng pamahalaan sa bawat bentahan sa gitna ng alitan tungkol sa proyektong Maldives Waterfront and Marina kasama ang Eagle Hills.

Sa kaayusang inilarawan niya, kakanselahin ng pamahalaan ang umiiral na upa, maniningil ng bayad at maglalabas ng bagong upa na tatagal nang 99 taon. Kailangan ng pag-apruba ng pamahalaan sa bawat paglilipat. Kaya makatatanggap ang mamimili ng panibagong termino sa halip na mamana lamang ang natitirang taon sa upa ng nagbebenta.

Ipinaliwanag ni Muththalib sa rekording ang layunin ng kaayusang ito:

isang mekanismong hindi bumababa ang halaga

Ayon sa ministro, kailangan ng mga mamumuhunan ng katiyakang mapananatili ng isang ari-arian ang halaga nito sa paglipas ng panahon. Kaakibat ng paliwanag niya ang mga nauna niyang pahayag sa publiko: sinabi ni Muththalib na walang sinumang maaaring mag-renew ng upa o humawak ng ari-arian habambuhay, habang sinabi naman ni President Mohamed Muizzu na hindi awtomatikong mare-renew ang mga upa.

Nagaganap ang debate habang may agarang epekto sa mga residente ang mga desisyon tungkol sa lupa sa iba pang bahagi ng Greater Malé. Pinatigil ng isang aktibista ang pagputol sa isang puno ng banyan sa Villimalé nang umakyat siya rito, habang naghahanda ang housing ministry na magbenta ng 48 maliliit na lote ng estado sa mga karapat-dapat na katabing may-ari at kapwa may-ari.

Paano gagana ang panibagong upa

Binibigyan ng upa ang isang tao ng karapatang gumamit ng ari-arian sa takdang panahon. Karaniwan, umiikli taon-taon ang natitirang panahon. Sa iminungkahing mekanismo ni Muththalib, muling magsisimula ang takdang panahon kapag inaprubahan ng pamahalaan ang bentahan, kaya makatatanggap ng 99 taon ang susunod na mamimili.

Malinaw ang pakinabang para sa mga mamumuhunan: maaari ring makatanggap ng kaparehong haba ng pananatili ang susunod na mamimili gaya ng naunang mamimili. Para sa pamahalaan, mapananatili nito ang kapangyarihang magpasya kung sino ang maaaring bumili ng ari-arian dahil kailangan ang pag-apruba, habang gagawin namang transaksyong kinasasangkutan ng estado ang bawat bentahan sa pamamagitan ng bayad sa paglilipat.

Tinalakay rin ni Muththalib ang maaaring mangyari kapag nag-expire ang isang upa. Batay sa mga kaayusan sa turismo, inilarawan niya ang mga opsyong maaaring kunin muli ng pamahalaan ang ari-arian at bayaran ang halaga ng mga pag-aari nito, o magsagawa ng bidding kung saan magbabayad ng kompensasyon ang ibang operator kapalit ng bagong upa.

Hindi tinukoy sa ulat ng pulong ang eksaktong legal na pananalitang magpapatupad sa iminungkahing panibagong upa, ang halaga ng bayad sa paglilipat at ang pamantayan sa pag-apruba ng mga mamimili. Mahalaga ang mga detalyeng ito sa mga mamimiling nagpaplanong magbenta sa hinaharap at sa mga mamamayang gustong malaman kung paano gagamitin ng estado ang kontrol nito.

Mga pagtutol sa relihiyon sa usapin ng kontrata

Ayon kay Muththalib, tahasang ipagbabawal sa kasunduan sa master developer ang mga pagdiriwang ng mga pista ng ibang relihiyon, kabilang ang Pasko, sa Rasmalé. Itinatakda sa kasunduan sa master developer ang pangunahing mga responsibilidad at kondisyon para sa kumpanyang nangangasiwa sa isang proyekto.

Ipinagtanggol din ng ministro si Eagle Hills chairman Mohamed Alabbar laban sa mga paratang tungkol sa ugnayan nito sa mga Zionista. Sinabi niyang nagmula sa mas naunang panahon ang mga sinasabing koneksyong ito. Ayon kay Muththalib, kumpidensyal at direkta silang nakipagnegosasyon kay Alabbar upang maiwasan ang katiwalian at mga tagapamagitan sa proseso.

Nanawagan si Abdullah Rasheed Hassan, miyembro ng National Council ng oposisyong Maldivian Democratic Party, na itigil ang proyekto. Ibinintang niyang layunin ng mga dayuhang interes na pahinain ang pagkakakilanlang Islamiko at pagkakaisa ng bansa, at iginiit na kumikilos ang mga dayuhang pamahalaang Zionista upang baguhin ang isang estadong Islamiko na mahigit 900 taon na, ayon sa paglalarawan niya.

Nag-usisa rin si Rasheed kung bakit maglalaan ang mga bilyonaryo ng milyon-milyon o bilyon-bilyong rufiyaa sa isang maliit na bansa, at nagparatang ng mga nakatagong motibo. Itinutulak ng kanyang mga pagtutol sa sentro ng kampanya niya laban sa proyekto ang relihiyon at pambansang kontrol. Nakatuon naman ang tugon ni Muththalib sa mga iminungkahing limitasyon sa kontrata, pag-apruba ng pamahalaan sa paglilipat at mga komersiyal na dahilan sa likod ng kaayusan sa upa.

Utang, batayan ng depensa ng pamahalaan

Ibang depensa naman sa Rasmalé ang inilahad ni State Minister for Housing Ahmed Nazim Mohamed sa mga talakayang narinig sa tumagas na rekording. Ibinintang niyang nagmumula ang pagtutol sa kasunduan sa pamahalaan ng India at sa mga negosyong panturismo na nangangambang hindi na gaanong aasa ang Maldives sa kanilang industriya.

Ayon kay Nazim, hindi sinagot ng India hanggang sa huling araw ang kahilingan ng Maldives na i-roll over ang pagbabayad ng utang na US$50 milyon, kaya muntik nang mag-default ang bansa. Ang pag-roll over ng utang ay pagpapahaba o pagpapalit sa isang obligasyon upang hindi kailangang bayaran ng nangutang ang buong halaga sa orihinal na takdang petsa.

Inilarawan ng state minister ang pagsisikap ng pamahalaan na makakuha ng tulong:

Kami ang mga pinuno ng estado, nakikiusap sa embahador ng India rito, nakikiusap sa empleyado ng isang maliit na bangko rito,

Ipinangatwiran ni Nazim na maaaring makawala ang Maldives sa utang nito sa India kung magtatagumpay ang proyekto sa Rasmalé. Iniuugnay ng kanyang argumento ang proyekto sa ari-arian sa mas malawak na mithiin ng pamahalaan: makahikayat ng pamumuhunang makababawas sa pag-asa sa mga kasalukuyang pinagkakautangan at sa turismo.

Itinatampok ng Eagle Hills ang laki ng proyektong pang-ekonomiya. Sa naunang alitan tungkol sa Rasmalé, kinuwestiyon ni dating pangulong Abdulla Yameen Abdul Gayoom ang mga pananggalang para sa proyektong sumasaklaw sa 500 ektarya, habang itinampok ni Alabbar ang mga pagtatayang aabot sa US$20 bilyon ang pamumuhunan, 15,000 ang manggagawa sa konstruksyon at hindi bababa sa 1,500 ang tindahan. Ipinakikita ng mga pagtatayang iyon ang laki ng proyektong isinusulong; ipinapaliwanag naman ng panukala sa upa kung paano maaaring isagawa ang mga transaksyon sa ari-arian sa loob ng proyekto.

Mga paratang ng panununog, dahilan ng panibagong pagkakapiit

Pinalawig ng Criminal Court nang 15 araw ang pagkakapiit kay Ali Jumaan, 25, mula sa Haa Alifu Baarah, matapos siyang arestuhin kaugnay ng mga kasong terorismo na may kinalaman sa mga post niya sa social media. Ibinintang ng pulisya na nanghikayat ang mga post na magsunog ng mga gusali at sasakyang-dagat at magnakaw sa isang kilalang tindahan.

Ayon sa pulisya, nanawagan ang mga post ng mga protesta sa lansangan at panununog bilang pagtutol sa kasunduan ng Eagle Hills para sa Rasmalé. Kabilang sa mga materyal na iniharap sa hukuman ang ulat ng intelligence ng pulisya, ulat tungkol sa isang post sa X at mga liham mula sa mga interesadong panig na humihiling na manatili siyang nakakulong.

Ayon sa hukuman, maaaring malagay sa panganib ang kaligtasan ng publiko kapag pinalaya si Jumaan. Nananatili siyang akusado, at itinatakda ng desisyon sa pagkakapiit kung saan siya mananatili habang dinidinig ang kaso.

Nakapiit din si dating deputy minister Hassan Zihan dahil sa mga post sa Facebook na nanghihikayat ng mga pag-atake sa pamamagitan ng panununog sa Supreme Court, President's Office at parlamento. Tungkol ang mga paratang sa mga panawagan ng karahasan laban sa mga gusali at institusyon, na nagdaragdag ng usaping pangkriminal na hustisya sa tunggaliang pampolitika sa paligid ng proyekto.

Napahinto ng protesta mula sa duyan ang pagputol sa puno

Sa Villimalé, umakyat si environmental activist Ahmed Niyaz nang humigit-kumulang 25 talampakan sa isang malaking puno ng banyan at humiga sa duyan, kaya nahinto ang pagputol dito. Matapos ang mahabang pakikipag-usap sa pulisya, kusang bumaba siya at isinama siya ng mga pulis.

Isa ang puno sa dalawang banyan na ipinasiya ni Muizzu na dapat putulin matapos ipaboto ang pag-aalis sa mga ito sa pulong kasama ang mga residente ng Villimalé noong Nobyembre 2025. May ilang residenteng humiling na alisin ang mga ito dahil sinasabi nilang sinisira ng mga ugat ang mga bahay.

Ipinangatwiran naman ng mga tutol na mapoprotektahan ang mga bahay nang hindi pinuputol ang mga puno. Tungkol ang hindi pagkakasundo sa isang kongkretong pasya para sa komunidad: alisin ang malalaking punong matagal nang tumutubo upang tugunan ang pinsala, o humanap ng paraan para maprotektahan ang mga kalapit na gusali habang pinananatili ang mga ito.

Pansamantalang napahinto ng ginawa ni Niyaz ang pagputol. Walang binabanggit sa ulat tungkol sa sumunod na desisyon sa mga puno o kung kinasuhan siya.

Sino ang maaaring bumili sa 48 maliliit na lote?

Plano ng housing ministry na simulan sa Linggo ang pagbebenta ng 48 maliliit na loteng nakuha ng estado sa pamamagitan ng programang Veshi Fahi Malé. Hanggang alas-2 ng hapon sa Disyembre 8 ang pagsusumite ng aplikasyon. Tanging mga kapwa may-ari ng ari-ariang kinalalagyan ng lote at mga may-ari ng katabing lote ang maaaring mag-apply.

MVR2,000 kada talampakang kuwadrado ang presyo, o humigit-kumulang US$130. Mula 28 hanggang 180 talampakang kuwadrado ang sukat ng mga lote, kaya mula MVR56,000 para sa pinakamaliit hanggang MVR360,000 para sa pinakamalaki ang magiging presyo ng mga ito.

May 21 lote sa Maafannu, 10 sa Machchangolhi, siyam sa Henveiru, pito sa Galolhu at isa sa Villimalé. Kaya nasa Maafannu ang 21 sa 48 lote, halos 44 porsiyento ng kabuuan. Mas angkop na idagdag ang pinakamaliliit na lote sa mga kasalukuyang ari-arian kaysa gawing hiwalay na pagtatayuan ng gusali, na tumutulong magpaliwanag kung bakit limitado ang mga maaaring bumili.

Inilunsad ni dating pangulong Mohamed Nasheed ang Veshi Fahi Malé noong 2011. Nakatanggap ng lupa o mga apartment sa Hulhumalé ang mga may-ari ng maliliit na lote sa Malé kapalit ng paglilipat ng orihinal nilang lupa sa estado. Sa mga iminungkahing bentahan, ililipat naman ngayon ang ilan sa maliliit na ari-ariang ito ng estado sa mga karapat-dapat na kalapit na may-ari.

Mahahalagang petsa sa mga desisyon tungkol sa lupa

Magkaugnay ang mga pinakahuling anunsyo sa mga patakaran at alitang nabuo sa loob ng ilang taon. Nagmula sa programang palitan na inilunsad noong 2011 ang pagbebenta ng maliliit na lote, habang kasunod naman ng desisyon ng pangulo noong Nobyembre 2025 ang protesta laban sa pagputol sa puno ng banyan.

• 2011: Sinimulan ni Nasheed ang Veshi Fahi Malé, na nagpapalit ng maliliit na ari-arian sa Malé kapalit ng lupa o mga apartment sa Hulhumalé.
• Nobyembre 2025: Ipinaboto ni Muizzu sa pulong ng mga residente ang pag-aalis sa dalawang puno ng banyan sa Villimalé at ipinasiya niyang dapat putulin ang mga ito.
• Huling bahagi ng Setyembre: Tinalakay ni Muththalib sa mga iskolar ng relihiyon ang panukalang panibagong upa sa Rasmalé sa pulong na narinig sa tumagas na rekording.
• Oktubre 12, 2026: Itinampok sa naunang pampublikong alitan tungkol sa Rasmalé ang mga pagtutol ni Yameen at ang mga pagtataya ni Alabbar tungkol sa pamumuhunan at trabaho.
• Disyembre 8, alas-2 ng hapon: Magsasara ang aplikasyon para sa 48 maliliit na lote ng estado.

Para sa mga posibleng mamimili, ang pinakamalapit na mahalagang petsa ay ang huling araw ng aplikasyon. Para sa mga residente ng Villimalé, nananatiling hindi tiyak kung paano ipatutupad ang naunang desisyon sa pag-aalis sa mga puno matapos maantala ng protesta ang trabaho.

Lilipat sa online na pag-uulat ang mga nagpapalit ng salapi

Naglunsad ang Maldives Monetary Authority ng online system kung saan maaaring magsumite ng impormasyong pang-regulasyon at mag-ulat ng mga transaksyon sa palitan ng salapi ang mga lisensyadong nagpapalit ng salapi. Ayon sa awtoridad, mapadadali ng paglipat sa digital ng gawaing pang-administratibo ang pangangasiwa sa sektor at mapalalakas ang sistemang pampinansyal.

Nagpapalit ng isang salapi tungo sa iba ang mga nagpapalit ng salapi. Nagbibigay sa regulator ng impormasyon tungkol sa aktibidad sa pamilihang ito ang kanilang mga ulat sa transaksyon. Binabago ng bagong sistema ang paraan ng pagsusumite ng mga lisensyadong negosyo sa mga rekord na iyon at inililipat sa online na proseso ang pag-uulat nila.

Kasabay ng anunsyo ang panahong naging bahagi ng debateng pampolitika tungkol sa Rasmalé ang mga obligasyon sa dayuhang salapi. Tungkol sa kakayahan ng pamahalaan na bayaran ang utang sa ibang bansa ang salaysay ni Nazim, samantalang tungkol naman sa pangangasiwa sa mga negosyong nagpapalit ng salapi ang sistema ng monetary authority.

Mga serbisyong pangkalusugan, parangal sa katapangan at isang holiday

Pinasinayaan ni Muizzu ang Health and Family Expo sa Hulhumalé Central Park. Ipinakikita ng mahigit 60 organisasyong pangkalusugan, kabilang ang mga ospital mula sa Greater Malé at mga atoll, ang kanilang mga serbisyo sa kaganapang tatagal nang tatlong araw hanggang Sabado.

Pinarangalan din ng Italy si MNDF Sergeant First Class Mohamed Mahudhee, na namatay noong Mayo habang hinahanap ang limang Italyanong maninisid na nawala sa isang kuweba sa Vaavu Atoll. Iginawad ni Ambassador Damiano Francovigh sa pamilya ni Mahudhee ang Gold Medal for Civil Valour sa seremonya sa Malé noong Miyerkules, bilang paggunita sa 60 taon ng diplomatikong ugnayan ng Italy at Maldives.

Pinakamataas na parangal ng Italian Republic para sa katapangan ng sibilyan ang parangal na iginawad pagkamatay ni Mahudhee. Nagsimula ng pangangalap ng pondo para sa pamilya ni Mahudhee ang embahada ng Italy sa Colombo, na sumasaklaw din sa Maldives, hanggang Disyembre 31.

Hiwalay na idineklara ni Muizzu na holiday ng pamahalaan ang Huwebes, Nobyembre 12. Dahil kasabay nito ang Republic Day sa Miyerkules at susundan ng katapusan ng linggo, apat na araw na pahinga ang makukuha ng mga kawani ng pamahalaan.

Mahahalagang Punto

• Inilarawan ni Muththalib ang kaayusan sa Rasmalé na magbibigay ng panibagong 99-taong upa tuwing aaprubahan ng pamahalaan ang pagbebenta ng isang ari-arian.
• Kabilang sa iminungkahing mekanismo sa paglilipat ang pagkansela sa dating upa at pagbabayad ng bayad.
• Ipinagtanggol ng mga ministro ng pamahalaan ang proyekto batay sa pamumuhunan, utang at relihiyon, habang kinuwestiyon ng mga nasa oposisyon ang mga pananggalang at layunin nito.
• Pinalawig ng Criminal Court nang 15 araw ang pagkakapiit kay Ali Jumaan dahil sa mga umano'y panawagan sa social media para sa panununog at pagnanakaw.
• Pansamantalang napahinto ng protesta ni Ahmed Niyaz ang pagputol sa isang puno ng banyan sa Villimalé.
• Plano ng housing ministry na magbenta ng 48 maliliit na lote sa halagang MVR2,000 kada talampakang kuwadrado; magsasara ang aplikasyon alas-2 ng hapon sa Disyembre 8.
• Naglunsad ang monetary authority ng online na pag-uulat para sa mga lisensyadong nagpapalit ng salapi, at pinarangalan ng Italy si Mahudhee dahil sa misyon niya sa pagsagip na ikinamatay niya.