Isinusulong ng Indonesia ang Ratipikasyon sa Sentro ng ASEAN Laban sa Usok Habang Sinisiyasat ang mga Kumpanya Kaugnay ng mga Sunog

Naghihintay ang kalihiman sa Jakarta ng lima pang pag-apruba

Hinihimok ng Indonesia ang ASEAN na paganahin ang isang sentrong panrehiyon para sa koordinasyon laban sa usok, na may kalihimang naroon na sa Jakarta ngunit hindi pa makapagsimula ng ganap na operasyon. Vietnam pa lamang ang nagsumite ng dokumento ng ratipikasyon nito, samantalang kailangang gawin ito ng anim na estadong miyembro bago magkabisa ang kasunduang nagtatag sa sentro.

Dumating ang pagtulak na ito bago ang ika-49 na ASEAN Summit sa Manila, habang iniimbestigahan ng pulisya ng Indonesia ang hindi bababa sa 20 korporasyon at mahigit 200 indibidwal kaugnay ng mga sunog sa kagubatan at lupain. Nagtala ang Kagawaran ng Kalusugan ng Indonesia ng 174,694 kaso ng acute respiratory infection sa pitong apektadong lalawigan mula Agosto 18 hanggang Setyembre 21, habang gumagambala ang usok sa pang-araw-araw na buhay at kumakalat sa mga karatig-bansa.

Hindi pa rin natatapos ng Indonesia ang pag-apruba nito sa kasunduang nagtatag sa sentro. Dahil dito, hinihingi ng Jakarta sa mga karatig-bansa na pabilisin ang pagkilos habang kailangan pa nitong tapusin ang sarili nitong mga proseso. Nangako ang Singapore na isusumite nito ang dokumento ng ratipikasyon sa loob ng ilang araw.

May dalawang magkaugnay na landas ngayon ang pagtugon ng Jakarta: tiyaking gumagana ang sentro ng ASEAN para iugnay ang pag-iwas sa sunog at pagbibigay ng tulong, at bumuo ng pakikipagtulungan sa Singapore para imbestigahan ang mga kumpanyang may kaugnayan sa pagsusunog. Tungkol ang una sa paraan ng pagtutulungan ng mga pamahalaan. Tungkol naman ang ikalawa sa paraan ng pagsubaybay ng mga imbestigador sa ebidensiya, pagmamay-ari at daloy ng pera sa iba’t ibang bansa.

Ano ang dahilan ng pagkaantala sa sentro?

Layunin ng ASEAN Coordinating Centre for Transboundary Haze Pollution Control, o ACC-THPC, na tipunin ang impormasyon tungkol sa sunog at usok, iugnay ang mga alok na tulong at panatilihin ang mga talaan ng mga eksperto, kagamitan at posibleng donor. Binuksan ang kalihiman nito sa Jakarta noong Abril at nasa ilalim ito ng Ministri ng Kapaligiran ng Indonesia.

May hiwalay na kasunduang nagtatag sa sentro na namamahala sa pamumuno, pangangasiwa at pagpopondo rito. Magkakabisa ito 60 araw matapos magsumite ang anim na miyembro ng ASEAN ng mga instrumento ng ratipikasyon, ang mga pormal na dokumentong nagpapatunay na inaprubahan ng isang bansa ang kasunduan. Vietnam pa lamang ang nakatapos sa hakbang na ito, kaya kailangan pa ng limang pagsusumite.

Sinabi ni Ina Krisnamurthi, director general para sa kooperasyon sa ASEAN ng Ministri ng Ugnayang Panlabas ng Indonesia, noong Nobyembre 4 na prayoridad ang pagpapatakbo sa sentro. Inilarawan niya ang pangangailangang gawing gumaganang institusyong panrehiyon ang isang umiiral nang tanggapan:

Dapat nating agad ipatupad ang ating pinapangarap sa pamamagitan ng sentro.

Pansamantalang nagsisilbing sentro ang ASEAN Secretariat. Mananatiling responsable ang mga pambansang awtoridad sa paunang pagtugon sa mga sunog, habang iuugnay ng permanenteng sentro ang suporta kapag humingi ng tulong ang mga pamahalaan alinsunod sa mga kaayusan nito. Hindi nagbigay si Ina ng petsa kung kailan mararatipikahan ng Indonesia ang kasunduan.

Dalawang kasunduan, magkaibang tungkulin

Pinagtibay noong 2002 at nagkabisa noong 2003 ang ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution. Itinatakda nitong pigilan, subaybayan at bawasan ng mga miyembro ang mga sunog at usok. Noong 2014, naging huling miyembrong nagratipika sa kasunduang iyon ang Indonesia.

Mas bagong kaayusan ang kasunduang nagtatag sa sentro, na naglalayong gawing mas organisado ang koordinasyong panrehiyon. Natapos ang mga negosasyon noong 2023, at nakumpleto ang lahat ng lagda pagsapit ng Mayo 2025. Inilunsad ni dating pangulong Joko Widodo ang sentro sa isang summit ng ASEAN noong Setyembre 2023, bago pa makumpleto ang proseso ng paglagda.

Nais din ng Indonesia na isulong ang isang panrehiyong sistema ng pagsubaybay na itinatag noong 2013. Iniharap ni Ina ang sentro bilang paraan para palakasin ang mga naunang pangakong ito, sa halip na magsimula sa simula ang kooperasyong panrehiyon.

Malaki ang praktikal na gawaing kakailanganin. Maaaring tipunin ng sentro sa iisang lugar ang impormasyon at tumulong na itugma ang kahilingan para sa tulong sa mga kagamitang o ekspertong makukuha. Nasa mga pambansang pamahalaan at batas nila pa rin ang mga pasya tungkol sa pagpasok sa lugar, mga imbestigasyon at pagpaparusa.

Ramdam na ang epekto sa kalusugan at transportasyon

Nagpadala ang Indonesia ng mahigit 60,000 tauhan sa anim na lalawigan sa Sumatra at Kalimantan para labanan ang mga sunog. Nilimitahan ng makapal na usok at mahirap na lupain ang mga operasyon, kabilang ang paggamit ng mga sasakyang panghimpapawid. Nagdulot din ang mga sunog ng pagsasara ng mga paaralan at pagkaantala ng mga flight.

Bumaba sa 500 hanggang 800 metro ang tanaw sa South Sumatra noong krisis, kaya ilang araw na hindi makalapag sa Palembang ang mga sasakyang panghimpapawid, ayon kay Coordinating Political and Security Minister Dudung Abdurachman. Para sa mga residente, lumampas ang epekto ng emerhensiya sa mga lugar na nasusunog at umabot sa mga silid-aralan, serbisyo sa transportasyon at pagkakaroon ng malinis na hangin.

Saklaw ng bilang na 174,694 kaso ng acute respiratory infection ng Kagawaran ng Kalusugan ang panahon mula Agosto 18 hanggang Setyembre 21 sa pitong apektadong lalawigan. Naaapektuhan ng mga impeksiyong ito ang sistemang panrespiratoryo, kabilang ang ilong, lalamunan at mga baga. Nakaranas din ang ilang bahagi ng Malaysia ng hindi maganda hanggang mapanganib na kalidad ng hangin at pagdami ng mga naiulat na komplikasyon sa paghinga.

Lalo nang mahirap apulahin ang mga sunog sa lupang pit. Ipinaliwanag ni Home Affairs Minister Tito Karnavian na maaaring magpatuloy ang pagsunog sa ilalim ng lupa, kaya nangangailangan ito ng maraming tubig. Sinubukan ng Indonesia sa Banyuasin, South Sumatra, noong Oktubre 9 ang Realiza Anti Chamas, isang suppressant na gawa sa Brazil, bilang bahagi ng mga pagsisikap na mapigil ang mga sunog.

Bumuti na pagsapit ng unang bahagi ng Nobyembre ang kondisyon ng usok sa Singapore habang humihina ang habagat at nagbabago ang direksiyon ng hangin. Inaasahan din ng serbisyong meteorolohiko nito ang mas maraming ulan sa Nobyembre. Gayunman, nakatuon ang iminungkahing panrehiyong gawain ng Singapore sa pagpigil sa mga bagong sunog sa pamamagitan ng mas mahusay na pamamahala sa mga lupain at lupang pit.

Sinusuri ng mga imbestigador ang mga kumpanya at rekord pinansiyal

Itinuring na suspek ng Pambansang Pulisya ng Indonesia ang hindi bababa sa 20 korporasyon at mahigit 200 indibidwal sa mga kasong may kinalaman sa umano’y sadyang pagsusunog para maglinis ng lupa o kapabayaan na humantong sa mga sunog. Kabilang sa mga korporasyong suspek ang 16 na lokal na kompanya at apat na kompanyang may pamumuhunan mula sa Singapore, Malaysia at South Korea.

Apat na ikalima ng 20 natukoy na korporasyon ang 16 na lokal na kompanya. Dahil may mga ugnayan sa dayuhang pamumuhunan, mahalaga sa mga imbestigasyon ang pakikipagtulungan sa mga karatig-bansa, lalo na kapag nasa labas ng Indonesia ang impormasyon tungkol sa kumpanya o mga rekord pinansiyal.

Nagkasundo sina Arrmanatha at Vivian Balakrishnan, ang foreign minister ng Singapore, noong Oktubre 27 na itatag ang Joint Task Force on Strengthening Business Responsibilities. Kabilang sa mga planong gawain nito ang pagbabahagi ng impormasyon, pangangalap ng ebidensiya sa iba’t ibang bansa at pagpapalitan ng impormasyong pinansiyal tungkol sa mga kumpanyang may kaugnayan sa mga sunog.

Inilarawan ni Arrmanatha ang paraan ng imbestigasyon sa pamamagitan ng pananalapi:

Para maputol ang tanikala ng mga iresponsableng gawain sa negosyo, kailangang 'sundan ang pera'.

Makakatulong ang impormasyong pinansiyal sa mga imbestigador na malaman kung sino ang nagbayad para sa isang aktibidad, kung saan napunta ang pondo at kung sino ang huling nakinabang. Sinabi ni Vivian na susuportahan ng task force ang mabilis na koordinasyon at pagbabahagi ng datos habang nagaganap ang mga pangyayari. Kabilang sa mas pangmatagalang layunin nito ang mga planong ibalik sa dating kalagayan ang mga ekosistema at yamang-lupang napinsala ng sunog.

Bakit pambansang pananagutan pa rin ang pagpapatupad ng batas

Mag-uugnay ng kooperasyon ang sentro laban sa usok, habang hahawak ng mga kasong legal ang mga pambansang ahensiya. Walang mga hakbang na nagpaparusa sa mga kumpanya o indibidwal na responsable sa pagsusunog ang kasunduang panrehiyon noong 2002.

Ayon kay Irawan Jati, eksperto sa ugnayang pandaigdig sa Universitas Islam Indonesia, lubos na umaasa sa konsultasyon at mga lokal na batas ang mga kaayusan ng ASEAN. Itinuro niya ang lawak ng naganap na diplomasya: 20 Conference of the Parties, 27 pulong ng ministerial steering committee at 18 pulong ng mga ministro tungkol sa kasunduan laban sa usok.

Sinabi ni Umi Ma'rufah, nangangampanya para sa kagubatan at plantasyon sa organisasyong pangkalikasan ng Indonesia na Walhi, na kailangan ng sentro ang pampolitikang paninindigan at mahigpit na pagpapatupad ng batas, bukod sa pagbabahagi ng impormasyon. Kabilang sa mga kapaki-pakinabang na tungkulin ang pagbibigay ng bukas na datos tungkol sa mga hotspot, pagsubaybay sa kalidad ng hangin, mga paunang babala at tulong pang-emerhensiya sa iba’t ibang bansa.

Nanawagan din si Umi na managot ang mga beneficial owner, o mga taong tunay na nagmamay-ari o kumokontrol sa isang kumpanya kahit pa maraming patong ang pormal na estruktura nito. Nagbabala siya na maaaring makahadlang sa pagbabahagi ng impormasyon at pagkilos laban sa mga kumpanya ang mga interes sa pamumuhunan, mahinang pampolitikang paninindigan at mga pangamba tungkol sa soberanya.

Naghahanda ang Singapore ng mga iminungkahing pagbabago sa Transboundary Haze Pollution Act nito na magpapahintulot sa National Environment Agency na atasan ang mga kumpanya na kumuha ng mga tagasuri sa sarili nilang gastos. Susuriin ng mga tagasuring ito ang mga operasyon at supply chain, at magiging paglabag ang hindi pagsunod. Wala pang kumpanyang pinagmulta o kinasuhan sa ilalim ng batas mula nang magkabisa ito.

Nagdulot ng tensiyong diplomatiko ang alok na tulong mula sa ibang bansa

Nag-alok ang Malaysia ng mga sasakyang panghimpapawid, helikopter at tauhan, habang nag-alok naman ang Singapore ng tulong sa pag-apula ng sunog para sa mga sibilyan at suporta sa operasyon para sa cloud seeding. Layunin ng cloud seeding na pasimulan ang pag-ulan mula sa angkop na mga ulap at nakadepende ito sa lagay ng panahon.

Inatasan din ang National Disaster Management Agency ng Malaysia na maghanda ng suportang logistikal at iugnay ang cloud seeding kung pormal na hihingi ng tulong ang Indonesia. Sinabi ni Deputy Prime Minister Ahmad Zahid Hamidi na nais ng Malaysia ang maayos na diplomasya, mga hakbang sa pag-iwas at teknikal na pakikipagtulungan sa kapitbahay nito.

Naging pinagmulan ng tensiyon ang mga pasya ng Indonesia tungkol sa tulong. Sa pulong sa palasyo noong Oktubre 12, iniutos ni Prabowo na paigtingin ang mga pagsisikap na apulahin ang sunog, lalo na sa Central Kalimantan at South Sumatra. Sinabi ni Dudung na hindi napag-usapan sa pulong ang mga alok na tulong mula sa ibang bansa at hindi nagdeklara ng pambansang kalamidad ang pamahalaan.

Sinabi ni Arrmanatha noong Oktubre 15 na inaprubahan ni Prabowo ang tulong mula sa ibang bansa. Noong Oktubre 19, ipinaalam ng Indonesia sa Singapore na kaya nitong humarap sa sitwasyon nang walang tulong nito, habang sinabi ni Dudung na nakadepende sa pagdedeklara ng pambansang kalamidad ang pagtanggap sa tulong.

Ipinaliwanag ni Grace Fu, ministro ng Singapore para sa Sustainability and the Environment, ang paninindigan ng kanyang pamahalaan sa Parlamento:

Iginagalang ng Singapore ang soberanya ng Indonesia at ang pagtataya nito sa mga pangangailangan nito, kabilang kung makatutulong ang pagtatatag ng magkasamang panrehiyong task force para sa pag-apula ng sunog.

Sinabi ni Fu na nananatiling handang tumulong ang Singapore. Malugod din niyang tinanggap ang pagtutuon ng Indonesia sa pag-iwas, habang nagbigay naman ng panibagong paraan ng pakikipagtulungan ang bagong bilateral na task force para sa mga negosyo matapos ang ilang linggong tensiyonadong palitan ng pahayag.

Paano umunlad ang pagtugon

Sinundan ng mga kautusang lumaban sa sunog noong Oktubre at mga kasunduan tungkol sa pananagutan ng negosyo ang mga paghahandang diplomatiko noong Setyembre. Ipinakikita ng pagkakasunod-sunod na ito kung paanong lumawak ang pagtugon mula sa mga operasyong pang-emerhensiya tungo sa mga imbestigasyon at reporma sa mga institusyong panrehiyon.

• Setyembre 16: Inanunsiyo ng Malaysia ang planong talakayin ang kooperasyon laban sa usok sa pagbisita nito sa Indonesia simula Setyembre 17 at naghanda ng tulong kung hihilingin.
• Oktubre 12: Iniutos ni Prabowo ang mas maigting na mga operasyon laban sa sunog at mas malapit na koordinasyon sa mga lokal na awtoridad at komunidad.
• Oktubre 19: Ipinaalam ng Indonesia sa Singapore na hindi nito kailangan ang tulong mula sa ibang bansa sa pag-apula ng sunog.
• Oktubre 27: Nagkasundo sina Arrmanatha at Vivian na itatag ang task force para sa pananagutan ng mga negosyo.
• Nobyembre 3: Pinamunuan ni Arrmanatha ang pulong ng mga ministro ng Indonesia para sa koordinasyon, habang sinabi ni Fu sa Parlamento ng Singapore na susunod ang ratipikasyon sa loob ng ilang araw.
• Nobyembre 4: Sinabi ni Ina na isusulong ng Indonesia na mapatakbo ang sentro laban sa usok.
• Nobyembre 12: Planong talakayin ni Malaysian Foreign Minister Mohamad Hasan ang kasunduan laban sa usok sa pulong ng mga foreign minister sa Manila.

Sinusuri rin ng Indonesia ang mga regulasyon sa pag-iwas sa sunog at naghahanda na magtatag ng National Peatland and Mangrove Management Agency. Binuwag noong 2024 ang dating ahensiya para sa restorasyon na itinatag noong 2016 at pinalawak kalaunan para isama ang mga bakawan, at hinati sa mga ministeryo ang mga tungkulin nito.

Nag-utos si Prabowo ng kampanya sa buong bansa para itaas ang kamalayan ng publiko, habang inatasan ni Tito ang mga pinuno sa rehiyon na ipatupad ang pagbabawal sa pagsusunog sa panahon ng emerhensiya hanggang sa antas ng mga nayon. Isasagawa ang mga hakbang na ito sa loob ng bansa kasabay ng iminungkahing sentrong panrehiyon.

Ano ang maaaring makamit sa Manila at sa pamumuno ng Singapore

Kinumpirma ng Pilipinas na kasama sa adyenda ng mga foreign minister ng ASEAN na naghahanda para sa summit ang pamamahala sa usok. Ayon kay Mohamad Hasan, kailangan ng usok ng natatanging pansin dahil hindi ito saklaw ng mga umiiral na mekanismo ng ASEAN para sa mga natural na kalamidad.

Nakatakda sa kalagitnaan ng Nobyembre ang mga pulong sa Manila. Parehong binanggit na Nobyembre 15-17 at Nobyembre 16-18, 2026 ang mga petsa ng summit. Naghihintay pa ang Ministri ng Ugnayang Panlabas ng Indonesia ng kumpirmasyon kung dadalo si Prabowo.

Tinalakay rin ni Arrmanatha ang usok kay Philippine Foreign Secretary Theresa P. Lazaro sa isang paunang pagbisita sa Manila. Sinabi ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas ng Pilipinas na kinilala ng dalawang ministro ang kahalagahan ng pagpapatuloy sa mga pagsisikap na tugunan ang problema, kasabay ng pagtatamo ng progreso sa Myanmar.

Makikipag-agawan din sa atensiyon ang usapin ng paglahok ng Myanmar sa mga pulong pampolitika at negosasyon tungkol sa code of conduct sa South China Sea. Sinabi ng Indonesia na mas malawak nitong layunin ang isang nagkakaisa, may kakayahan at matatag na ASEAN, kung saan sumusuporta sa mas matibay na kooperasyong panrehiyon ang mas mahigpit na pambansang pagtugon.

Sa 2027, papalit ang Singapore sa umiikot na pamumuno sa ASEAN. Plano nitong magtrabaho sa napapanatiling pamamahala ng lupain at lupang pit at magbigay ng gabay tungkol sa pagsusunog para sa agrikultura. Nangako si Fu na hihikayatin ang iba pang miyembro na ratipikahan ang kasunduan para sa sentro. Kung susunod sa Vietnam ang ipinangakong pagsusumite ng Singapore, apat pang ratipikasyon ang kakailanganin para umabot sa anim, at susundan ito ng 60 araw na paghihintay bago magkabisa ang kasunduan.

Para sa mga komunidad na nababalot ng usok, magkakaugnay ang mga kongkretong hakbang: pigilan ang pagsunog ng mga lupain, kumilos agad kapag nagsimula ang sunog, magbahagi ng kapaki-pakinabang na impormasyon at panagutin ang mga responsable. Agarang pagkakataon ng Manila na mailapit sa operasyon ang sentro habang ipinagpapatuloy ng mga pamahalaan ang mga gawaing ito sa kani-kanilang bansa.

Mahahalagang Punto

• Vietnam pa lamang ang nagsumite ng ratipikasyon sa kasunduan para sa sentro ng ASEAN laban sa usok; anim na pagsusumite ang kailangan.
• Nasa Jakarta ang kalihiman ngunit hindi pa tinatapos ng Indonesia ang sarili nitong mga proseso ng pag-apruba.
• Magkakabisa ang kasunduang nagtatag sa sentro 60 araw matapos ang ikaanim na ratipikasyon.
• Itinuring ng pulisya ng Indonesia na suspek sa mga kasong may kinalaman sa sunog ang hindi bababa sa 20 korporasyon at mahigit 200 indibidwal.
• Plano ng Indonesia at Singapore na magbahagi ng ebidensiya at impormasyong pinansiyal sa pamamagitan ng magkasamang task force.
• Nagtala ang Indonesia ng 174,694 kaso ng acute respiratory infection sa pitong apektadong lalawigan mula Agosto 18 hanggang Setyembre 21.
• Planong talakayin ng Malaysia ang usok sa pulong ng mga foreign minister sa Nobyembre 12; plano naman ng Singapore ang higit pang kooperasyon habang namumuno ito sa ASEAN sa 2027.