Nagkasundo ang Magkaribal na Grupong Chin Resistance na Bumalangkas ng Iisang Konstitusyon Habang Tumitindi ang Presyur Militar

Bagong konstitusyon, sentro ng mga pag-uusap para sa pagkakaisa

Nagkasundo ang magkaribal na paksyon ng Chin resistance sa Myanmar na bumalangkas ng iisang konstitusyon matapos ang mga pag-uusap sa Aizawl, kabisera ng Mizoram State sa India, noong Oktubre 16 at 17. Tinutugunan ng desisyon ang isang pangunahing alitan sa kanilang pakikibaka laban sa pamamahalang militar: sino ang dapat mamahala sa Chin State, at paano dapat paghati-hatian ang kapangyarihan.

Nagpulong ang Chin National Front (CNF) at ang Interim Chin National Consultative Council (ICNCC) upang isulong ang kasunduan sa muling pagkakaisa na nilagdaan noong Pebrero 26, 2025. Itinakda sa kasunduan ang pagsasama ng magkaribal na kampo sa ilalim ng lupong mamamahala na tatawaging Chin National Council.

Nagpahayag ng pag-asa si Salai Khua Uk Lian, miyembro ng executive committee ng CNF, tungkol sa pinakahuling negosasyon.

"Nakikita namin ang magandang posibilidad para sa muling pagkakaisa," aniya.

Ayon sa kanya, nagkasundo ang mga panig na gumawa ng kapalit sa konstitusyong ginagamit na ng Chinland Council ng CNF.

"Nagkasundo kaming sama-samang bumalangkas ng konstitusyong gagamitin naming lahat. May konstitusyon na ang Chinland Council ng CNF, pero nagkasundo kaming gumawa ng bago sa halip na patuloy itong gamitin," aniya.

Mahalaga ang pangakong ito dahil nakatulong ang umiiral na konstitusyon sa pagpapalalim ng pagkakahati. Kinuwestiyon ng mga magkaribal na grupo ang mga tuntunin nito sa representasyon at awtoridad militar. Sa sama-samang pagbalangkas ng panibagong konstitusyon, mabibigyan ang dalawang kampo ng pagkakataong muling pag-usapan ang mga isyung ito mula sa simula.

Isinasagawa ang mga negosasyon habang nagpapatuloy ang mga pag-atake ng mga puwersang militar sa katimugang Chin State. Umuusad ang mga usapang pampolitika, habang magkahiwalay pa ring nagsasagawa ng operasyong militar ang CNF at ang karibal nitong Chin Brotherhood.

Paano nahati ang resistance

Itinatag ang ICNCC noong Abril 2021, matapos pabagsakin ng militar ang inihalal na pamahalaan ng Myanmar. Kabilang sa mga kasapi nito ang mga organisasyon ng resistance, kinatawan ng civil society at mga mambabatas na inihalal noong 2020, kabilang ang mga miyembro ng National League for Democracy.

Ang CNF, na itinatag noong 1988 at pinakamatandang etnikong armadong organisasyon sa Chin State, ay unang naging bahagi ng iisang estrukturang pampolitika. Kalaunan ay lumitaw ang mga pagtatalo tungkol sa paggawa ng desisyon, representasyon at pagtatatag ng pamahalaan ng estado.

Sa pinakahuling salaysay ng CNF, sinasabi nitong umalis ito sa ICNCC noong Disyembre 2023; sa kronolohiyang inilathala noong Enero 2024, nakasaad na umalis ito noong Abril 2023, sinundan ng pagtatatag ng komite sa pagbalangkas ng konstitusyon noong Setyembre at ng kumbensiyon ng Chinland Council noong Disyembre.

Binuo noong Disyembre 30, 2023, ng mga grupong tumutol sa proyekto ng Chinland Council ang Chin Brotherhood. Nanatili itong kaanib ng ICNCC at kabilang dito ang mga organisasyong kumakatawan sa mga komunidad sa Tedim, Tonzang, Falam at Mindat.

Nauwi sa karahasan ang alitan. Sinabi ng Chin Brotherhood na dalawa sa mga kasapi nito ang napatay sa bakbakan noong Hunyo sa Matupi Township laban sa Chin National Army, ang armadong sangay ng CNF, bago ang naunang pagsisikap na mamagitan.

Inilalarawan sa ulat ng International Crisis Group tungkol sa Chin State ang hindi bababa sa dalawang pagkakataong nauwi sa madugong sagupaan ang tensiyon sa pagitan ng magkaribal na kampo. Ayon dito, naging hadlang din ang mga pagkakahating ito sa pagkakasundo tungkol sa pamahalaan, katarungan at mahahalagang serbisyo sa buong estado.

Saklaw ng alitan sa konstitusyon

Sa orihinal na estruktura ng Chinland Council, naglaan ng 27 kinatawan para sa CNF, 27 para sa grupo ng mga inihalal na mambabatas at 86 para sa mga grupo ng pangangasiwa sa mga township at rehiyon. Kabuuang 140 puwesto ang inilaan sa mga kategoryang ito.

Kaya humigit-kumulang 19% ng kabuuang bilang ang direktang inilaan sa CNF, batay sa 27 sa 140 puwesto. Ikinatwiran ng mga tumutol na mas malawak pa ang impluwensiya nito dahil sa mga kaalyadong organisasyon. Tumutol sila kapwa sa pormal na alokasyon ng mga puwesto at sa lawak ng kontrol na maaaring gamitin ng CNF sa pamamagitan ng mas malawak na konseho.

Pinagmulan din ng pagtatalo ang awtoridad militar. Tinutulan ng mga organisasyong kinabibilangan ng Chin National Organization, Zomi Federal Union at Chin National Council Mindat ang mga probisyong kumikilala sa Chin National Army bilang armadong puwersang kumakatawan sa mga Chin.

Itinatakda ng konstitusyon ang mga saligang tuntunin ng pamahalaan: sino ang maaaring gumawa ng mga batas, sino ang nagpapatupad sa mga ito, paano gumagana ang mga hukuman at sino ang kumokontrol sa mga armadong puwersa. Sa Chin State, nakasalalay sa mga usaping ito kung mananatili ang awtoridad ng mga lokal na organisasyon ng resistance o mapapasailalim ito sa iisang administrasyon.

Itinakda sa naunang proyekto ng konstitusyon ang pagkakaroon ng parlamento, pamahalaan at Korte Suprema. Tinanggihan ng ICNCC ang mga probisyong naglilipat ng mga responsibilidad nito sa bagong estruktura. Kailangang lutasin sa konstitusyong bubuoin nang sama-sama ang usapin ng awtoridad na kapwa inaangkin ng dalawang kampo.

Bakit naging lugar ng pulong ang Aizawl

Nakatulong ang pamahalaan ng Mizoram at ang Zo Reunification Organisation (ZORO), isang organisasyong sibiko, sa pagsasama-sama ng magkaribal na panig. Magkaugnay sa kultura at wika ang mga komunidad ng Chin at Mizo sa magkabilang panig ng hangganan ng India at Myanmar, kaya mahalaga ang alitan para sa mga tao sa dalawang panig.

Nagbunga ang mga naunang negosasyon ng paunang kasunduang lutasin nang walang karahasan ang mga alitan, igalang ang teritoryong hawak ng bawat panig, kilalanin ang kanilang iisang kultura at ipagpatuloy ang mga pag-uusap na isinaayos ng ZORO. Nagplano rin ang mga panig na bumuo ng komite para sa kapayapaan na hahawak sa mga alitan.

Sinabi ni Salai Htet Ni, tagapagsalita ng CNF, na walang napagkasunduang usaping pampolitika sa unang round. Agarang layunin nito ang bawasan ang mga hindi pagkakaunawaan at lumikha ng mga kondisyong magbibigay-daan sa pagtalakay ng kooperasyon. Namagitan din ang ZORO sa hiwalay na kasunduan ng CNF at Zomi Revolutionary Army noong Hulyo 27.

Mas malawak ang saklaw ng kasunduan noong Pebrero 26, 2025. Nilagdaan ng mga kinatawan ng Chinland Council, ICNCC at Chin Brotherhood sa Aizawl ang kasunduan sa pagtigil ng labanan, sa harap ni Mizoram Chief Minister Lalduhoma. Nakatulong sa pagtatapos ng negosasyon ang isang grupong nagtataguyod ng kapayapaan na binuo ng punong ministro at kinabibilangan ng mga lider ng civil society at kilalang mamamayan.

Mula sa kasunduan noong Pebrero hanggang sa mga negosasyon noong Oktubre

Sinabi ni Thang Ning Kee, pangalawang tagapangulo ng CNF at Chin National Army na lumahok sa mga negosasyon noong Pebrero, na umaasa siyang magdadala ang kasunduan ng pangmatagalang kapayapaan at tutulong sa pagbuo ng nagkakaisang prente para sa demokrasya at pederal na sistemang pampolitika.

Nangangahulugan ang pederal na pamahalaan ng paghahati ng awtoridad sa pagitan ng pambansa at panrehiyong mga institusyon. Para sa mga paksyon ng Chin, ang agarang tungkulin ay magkasundo sa sarili nilang mga institusyon habang isinusulong ang hinaharap na Myanmar kung saan may makabuluhang kapangyarihan ang mga estado.

Itinakda sa plano noong Pebrero ang pagbuo ng komite sa pagbalangkas ng konstitusyon na may tig-dalawang kinatawan mula sa Chinland Council at ICNCC, kasama ang mga kinatawan ng grupong nagtataguyod ng kapayapaan sa Mizoram. Muling pinagtibay sa mga pag-uusap noong Oktubre ang pangakong bumuo ng iisang balangkas ng konstitusyon.

Ang mga pangunahing hakbang sa negosasyon at pagkakahati ay:

• Abril 2021: Itinatag ang ICNCC matapos ang kudeta ng militar.
• Disyembre 2023: Itinatag ng CNF ang Chinland Council; binuo naman ng mga organisasyong tumutol dito ang Chin Brotherhood sa katapusan ng buwan.
• Pebrero 26, 2025: Nilagdaan ng magkaribal na kampo sa Aizawl ang kasunduang nagtatakda ng pagtatapos ng labanan at pagkakaisang pampolitika.
• Oktubre 16 at 17: Nagdaos sa Aizawl ng karagdagang mga pag-uusap ang CNF at ICNCC at nagkasundong bumalangkas ng iisang konstitusyon.

Walang itinakdang takdang panahon para makumpleto ang bagong konstitusyon o mapasimulan ang iminungkahing Chin National Council.

Hiwalay pa ring tungkulin ang kooperasyong militar

Sinabi ni Salai Khua Uk Lian na hindi pa nakikipag-ugnayan ang CNF sa Chin Brotherhood tungkol sa mga operasyong militar, bagaman nilalayon nitong gawin ito sa hinaharap. Kaya nakikipagnegosasyon ang mga paksyon tungkol sa iisang estrukturang pampolitika habang magkahiwalay pa ring kumikilos ang kanilang mga puwersa.

Para sa mga komunidad na naiipit sa pagitan ng mga armadong grupo, kailangan ng praktikal na komunikasyon at kasunduan ng mga lider pampolitika upang maiwasan ang mga sagupaan. Inirerekomenda ng Crisis Group ang pagtatalaga ng mga contact person, isang hotline, mga hakbang sa pag-uulat ng mga insidente at direktang komunikasyon sa pagitan ng mga kumander sa lugar ng labanan.

Nanawagan din ang organisasyon ng magkakatulad na layunin sa tulong pantao, edukasyon, kalusugan at katarungan. Kailangang magpasya ang mga magkaribal na administrasyon kung sino ang mananagot, paano hahatiin ang mga yaman at kung aling mga tuntunin ang susundin ng mga residente.

Isa pang alalahaning tinukoy sa ulat ang social media. Maaaring magpalaganap ng hinala ang mga post na mapanulsol at gawing mas malawak na alitan ang mga lokal na insidente. Hinihimok ng Crisis Group ang mga lider na maging maingat sa pampublikong komunikasyon habang nagtatatag ng mga paraan para mabilis na malutas ang mga problema.

Nagdaragdag ng pangangailangan ng madaliang pagkilos ang mga pagsulong militar

Sinabi ni Salai Yaw Man, tagapagsalita ng Chin People's Army, noong Oktubre 20 na lumalaban ang mga puwersa ng resistance sa maraming larangan. Iniugnay niya sa Mayo 16 ang pagsisimula ng pinalawak na ganting opensiba ng militar, na sumasaklaw sa Kanpetlet, Mindat at Kyindwe sa Chin State at Htilin Township sa karatig na Magway Region.

Nabihag ng Chin Brotherhood ang Mindat, Kyindwe at Kanpetlet noong Disyembre 2024. Kabilang ang Mindat at Kanpetlet sa mga lugar na hawak pa rin ng mga puwersa ng resistance, kasama ang Matupi at mga bahagi ng Thantlang at Tedim.

Inanunsyo ng militar noong Oktubre 21 na nabawi nito ang nayon ng Hlaingdoke, mga 10 kilometro sa hilagang-silangan ng Kyindwe. Ayon dito, narekober nito ang mga bangkay ng hindi bababa sa 11 mandirigma ng resistance kasunod ng mga pag-atakeng nagsimula noong Setyembre 24. Pahayag ng militar ang bilang ng mga nasawi; wala itong ibinigay na bilang ng sarili nitong mga pagkalugi.

Inilalarawan din sa pinakahuling salaysay ang mga naunang pagsulong ng militar laban sa dalawang magkaribal na kampo: nabawi ang Falam Township mula sa Chin Brotherhood noong Abril 25, at ang Tonzang Township mula sa CNF noong Mayo 20. Hawak din ng mga puwersang militar ang mga bahagi ng Thantlang at Tedim.

Umaabot ang presyur lampas sa mga hangganan ng Chin State. Nasa kahabaan ng rutang nag-uugnay sa Magway at Chin ang Htilin, kaya nagaganap ang labanan sa mga rutang nagdurugtong sa bulubunduking estado at sa mga karatig-lugar. Nahaharap ang magkaribal na grupo sa mga pag-atakeng sumasaklaw sa ilang larangan habang patuloy nilang pinag-uusapan kung paano magtutulungan.

Tinanggihan ng CNF ang paanyaya ng militar para sa usapang pangkapayapaan

Inanyayahan ng lider militar na si Min Aung Hlaing ang CNF sa usapang pangkapayapaan sa isang video message noong Oktubre 15, sa anibersaryo ng Nationwide Ceasefire Agreement (NCA). Nilagdaan ng CNF ang kasunduang ito noong Oktubre 15, 2015, sa ilalim ng noo'y pangulong Thein Sein.

Matapos pamunuan ni Min Aung Hlaing ang kudeta noong Pebrero 2021, idineklara ng CNF na wala nang bisa ang kasunduan. Sinabi ni Salai Khua Uk Lian na walang tiwala ang organisasyon sa lider militar at wala itong kumpiyansa sa kanyang administrasyon.

Kaya nakatuon ang mga negosasyon sa Aizawl sa pagkakasundo ng mga paksyon ng resistance na tumututol sa pamamahalang militar. Kabilang sa agarang adyenda nila ang pagbuo ng iisang estrukturang pampolitika ng Chin at pagtatapos ng mga alitan sa loob ng resistance.

Kasapi rin ang CNF ng Steering Council for the Emergence of a Federal Democratic Union, isang mas malawak na koalisyon ng resistance na nabuo noong Marso 30. Isa ito sa apat na etnikong armadong organisasyong nagtatag ng koalisyon, kaya kaagapay ng mga pagsisikap na pagtugmain ang pagtutol sa buong Myanmar ang mga negosasyon nito tungkol sa pamamahala sa Chin.

Ano ang magbabago para sa mga sibilyan kung magkakaisa

Tinatayang 160,000 katao ang lumikas dahil sa labanan sa Chin State, ayon sa Crisis Group; mahigit isang katlo ito ng populasyon ng estado. Karamihan ay lumikas sa loob ng Myanmar; tumawid naman ang iba papuntang India.

Kailangan ng mga pamilya ng kaligtasan, akses sa mga pamilihan at gumaganang serbisyo bago makauwi. Pinahihirap ng magkaribal na armadong awtoridad ang mga pagsisikap na ito kapag hindi sila nagkakasundo kung sino ang mamamahala sa teritoryo, mag-oorganisa ng ayuda o magbibigay ng katarungan. Kung matatapos ang mga sagupaan nila, mababawasan ang isa pang panganib para sa mga taong napilitang lumikas dahil sa digmaan.

Nanawagan ang Crisis Group sa mga donor na dagdagan ang tulong pantao at suporta sa kabuhayan, at tulungan ang mga umuusbong na lokal na administrasyon. Inilarawan nito ang Chin State bilang mahirap marating at napapabayaan sa loob ng limitado nang pagtugon sa pangangailangan ng Myanmar.

May tuwirang interes ang India dahil sa pinagsasaluhang hangganan at posibilidad ng panibagong paglikas. Inirerekomenda sa ulat ang tulong pantao at pagpapalawak ng mga impormal na kasunduan sa kalakalan sa hangganan upang makarating sa mga komunidad ng Chin ang mas maraming pangunahing bilihin.

Nagdaragdag ng komplikasyong pampolitika at pang-ekonomiya ang Paletwa. Kontrolado ng Arakan Army ang township na ito sa katimugang Chin State at nakikipagtulungan ito sa Chin Brotherhood sa ibang lugar. Nangangamba ang ilang lider ng Chin sa layunin nitong palawakin ang teritoryo; sinasabi naman ng Arakan Army na estratehikong mahalaga ang Paletwa sa pakikibaka nito para sa awtonomiya sa Rakhine State.

Nasa ruta rin ng Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project ng India na nagkakahalaga ng $500 milyon ang Paletwa. Iniuugnay ng proyekto ang hilagang-silangang India sa mga daungan sa Look ng Bengal. Kung magkakasundo ang magkaribal na grupo ng Chin, kakailanganin pa rin ang karagdagang negosasyon tungkol sa teritoryo, mga karatig na armadong organisasyon at mga ruta ng kalakalan. Para sa mga pamilyang lumikas, ang pinakamabilis na pakinabang ay ang mas kaunting sagupaan sa loob ng resistance, mas maaasahang ayuda at mas malinaw na pananagutan sa mga pang-araw-araw na serbisyo.

Mahahalagang Punto

• Nagkasundo ang CNF at ICNCC sa mga pag-uusap noong Oktubre 16 at 17 sa Aizawl na bumalangkas ng iisang konstitusyon.
• Nakasandig ang mga negosasyon sa kasunduan noong Pebrero 26, 2025 na magkaisa sa ilalim ng Chin National Council.
• Kabilang sa mga pangunahing alitan sa likod ng pagkakahati ng resistance ang representasyon at kontrol sa mga armadong puwersa.
• Ayon sa CNF, hindi pa nito tinutugma ang mga operasyong militar nito sa Chin Brotherhood.
• Patuloy ang mga pag-atake ng militar sa buong katimugang Chin State at karatig na Magway Region.
• Tinataya ng Crisis Group na humigit-kumulang 160,000 katao ang lumikas, at nananawagan ito ng mas malakas na tulong, kalakalan at komunikasyon sa pagitan ng mga paksyon.