Nagbunga ang Halalan sa Bangsamoro ng Hating Parlamento habang Sinusubok ng Usapang Koalisyon ang Awtonomiya ng Rehiyon

Itinampok ng dikit na resulta ang pagbuo ng pamahalaan

Nakakuha ang Bangsamoro Federalist Party ng 31 puwesto at ang United Bangsamoro Justice Party ng 30 sa unang halalan sa parlamento ng katimugang rehiyon ng Pilipinas noong Setyembre 14, 2026. Dahil dito, kapwa sila kulang sa 41 puwestong kailangan upang makontrol ang lehislaturang may 80 miyembro. Umabot sa 2,018,478 ang mga botanteng nagtungo sa mga presinto, katumbas ng 84.34 porsiyentong turnout. Dahil dito, nailipat ang susunod na pagpapasya mula sa mga botante tungo sa mga halal nilang kinatawan: sino ang mamumuno sa awtonomong pamahalaan.

Nakatakdang manungkulan ang bagong Parlamento sa Oktubre 30 at maghalal ng punong ministro, ispiker ng Parlamento at iba pang opisyal. Di-tulad ng halalang direktang pumipili ang mga botante ng pinuno ng ehekutibo, kailangan sa sistemang parlamentarista ang suporta ng mga mambabatas para mahalal ang kandidato sa pagiging punong ministro. Kaya ang mga negosasyon sa koalisyon ang magtatakda kapwa sa mayoryang mamamahala at sa pamumuno ng ehekutibo ng rehiyon.

Mahalagang yugto ang botohan sa pagpapatupad ng Comprehensive Agreement on the Bangsamoro noong 2014. Sa ilalim nito, tinalikuran ng Moro Islamic Liberation Front ang hangaring magtatag ng hiwalay na estado kapalit ng mas malawak na awtonomiya. Inaasahang aalis sa armadong serbisyo ang humigit-kumulang 40,000 mandirigma nito at babalik sa buhay sibilyan. Kalaunan, naglingkod ang mga miyembro ng kilusan sa pansamantalang pamahalaan matapos aprubahan ng mga botante ang awtonomong rehiyon noong 2019.

Hindi nangangahulugang nalutas na ang lahat ng alalahanin dahil lamang mataas ang partisipasyon at natapos ang halalan. Sinabayan ito ng nakamamatay na karahasan, mga paratang ng panghihimasok sa pagboto at pagkakatuklas ng mga balotang namarkahan na bago magsimula ang botohan. Nag-iwan din ang resulta sa dalawang kampong nagmula sa iisang dating kilusang rebelde na halos magkapantay ang lakas sa pakikipagnegosasyon.

Ano ang kahulugan ng bilang ng mga puwesto para sa koalisyon

Kailangan ng Federalist Party, na kilala bilang BFP, ng 10 pang boto upang makamit ang mayorya. Kailangan naman ng United Bangsamoro Justice Party, o UBJP, ng 11. Kung magsasama ang naiulat nilang 31 at 30 puwesto, bubuo sila ng mayoryang 61 puwesto, ngunit hindi napigilan ng magkatulad nilang pinagmulan ang mapait na pagkakahati sa pamumuno.

Nagkakaiba ang mga ulat sa lakas ng iba pang partido. Ayon sa isang detalyadong bilang, nakakuha ang BARMM Grand Coalition ng walong puwesto, ang Serbisyong Inklusibo-Alyansang Progresibo Party ng anim, ang Pro Bangsamoro ng isa, ang Raayat ng isa at ang Itihad ng isa. Mayroon ding dalawang kinatawan ang mga katutubong komunidad na hindi Moro. Katumbas ng mga bilang na ito ang 19 na puwestong hindi hawak ng BFP at UBJP.

Sa hiwalay na ulat, 15 puwesto naman ang Grand Coalition. Hindi maaaring ituring na magkapareho ang mas malaking bilang na ito at ang bilang na walong puwesto: kayang itaas ng bloke na may 15 puwesto nang mag-isa sa 41 ang alinman sa dalawang nangungunang partido, samantalang hindi ito magagawa ng bloke na may walong puwesto. Dahil sa pagkakaibang ito, hindi tiyak ang eksaktong bilang ng mga puwestong maaaring buuin ng koalisyon bukod sa dalawang pinakamalaking partido.

May pagkakaiba rin sa pagitan ng mga puwesto ng mga panrehiyong partido at ng kabuuang lakas sa Parlamento. Sa 40 puwesto para sa mga panrehiyong partido, 16 ang napanalunan ng BFP, 15 ng UBJP, walo ng Grand Coalition at isa ng Raayat. Ang natitirang 40 puwesto ay para sa mga kinatawan ng distrito at sektor. Kaya hindi sumasalungat sa 31 puwesto ng BFP o 30 ng UBJP sa buong Parlamento ang mas maliliit na bilang ng mga puwesto para sa partido.

Ipinahayag ng BFP na nakakuha na ito ng sapat na suporta upang bumuo ng mayorya, habang nagpapatuloy ang mga talakayan sa koalisyon. Hindi katumbas ng pahayag na ito ang pagboto sa Parlamento upang maghalal ng punong ministro. Wala pang naitatakdang kumpletong halalan sa pamumuno bago manungkulan ang Parlamento sa Oktubre 30.

Pagkakahati sa pamumuno na nag-ugat sa pansamantalang pamahalaan

Naging pangunahing karibal ng UBJP si Abdulraof Macacua, pinuno ng BFP, pansamantalang punong ministro at dating kumander ng Moro Islamic Liberation Front. Nananatiling kaugnay ang UBJP sa prente at sa tagapangulo nitong si Ahod Ebrahim, na kilala rin bilang Al Haj Murad. Kapwa nakakuha ng puwesto sa bagong Parlamento ang dalawang lalaki.

Lalong lumalim ang pagkakahati matapos palitan ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. si Ebrahim at italaga si Macacua bilang pansamantalang punong ministro noong Marso 2025. Naging kalihim-heneral ng UBJP si Macacua bago umalis upang tumakbo bilang independiyente. Naging pangulo at tagapangulo siya ng BFP mga isang buwan bago ang halalan.

Umalis din sa UBJP at lumipat sa BFP ang iba pang matataas na opisyal, kabilang sina Akmad Brahim, Abunawas Maslamama at Tomanda Antok. Kasunod nito, inalis ng sentral na komite ng prente si Macacua at ang mga nasabing opisyal sa mga posisyon nila sa armadong sangay nito, ang Bangsamoro Islamic Armed Forces.

Ipinahayag ni Ebrahim, tagapangulo ng MILF at nominado ng UBJP na nagwagi sa halalan, na handa siyang makipagnegosasyon matapos bumoto:

"Kung hindi makakakuha ng mayorya ng mga puwesto ang partido, hahanap kami ng mga partidong maaaring maging kaalyado upang makabuo kami ng koalisyon," sabi ni Murad.

Ang hamon sa mga institusyon ay kung mapamamahalaan ang pagkakahating ito sa pamamagitan ng pakikipagtawaran sa Parlamento. Binigyan ng halalan ng malawak na representasyon ang dalawang kampo, sa halip na bigyan ang alinman sa kanila ng kakayahang magpasya sa pamahalaan nang mag-isa.

Bahagi ng awtonomiya ang pagpili sa ehekutibo

Sinabi ni Peace Adviser Mel Senen Sarmiento, na siya ring tagapangulo ng Peace Implementing Panel ng pamahalaan, noong Oktubre 7 na dapat malaya ang mga halal na kinatawan na pumili ng kanilang mga pinuno. Kasunod ito ng manipesto ng 10 organisasyon ng lipunang sibil sa Bangsamoro na nanawagan kay Marcos na ipaubaya sa Parlamento ang pagpili sa punong ministro.

Iniugnay ni Sarmiento ang pasyang iyon sa kasunduang pangkapayapaan:

Dapat nang isulong sa pamamagitan ng prosesong parlamentarista ang mga tagumpay ng proseso ng kapayapaan," sabi ni Sarmiento. "Dapat malaya ang mga miyembro ng Parlamento na pumili ng kanilang mga pinuno at magpasya kung sino ang mamumuno sa sangay ehekutibo.

Wala siyang inendorso na partido o kandidato. Ipinagkaiba niya ang pambansang suporta sa proseso ng kapayapaan at ang kapangyarihan ng halal na lehislatura na magpasya kung sino ang mamumuno sa ehekutibo ng rehiyon. Lalong mahalaga ang pagkakaibang ito matapos makatulong sa pagkakahati ng dating kilusang rebelde ang pagpapalit ng pangulo sa pansamantalang punong ministro.

Itinukoy rin ng International Republican Institute, isang organisasyong di-pangkalakal na nagmamasid sa halalan, ang pagbuo ng pamahalaan bilang maagang pagsubok sa paunang mga natuklasan nito sa halalan. Hinimok nito ang mga partido na makipagnegosasyon nang responsable at idaan sa mga itinatag na legal at institusyonal na proseso ang mga alitan.

Inilarawan ni Randy Scheunemann, pangalawang tagapangulo ng IRI na namuno sa delegasyon nito, ang pagbabagong kailangang gawin ng mga naglalabang partido:

Sa unang pagkakataon, hayagang pinagdebatehan ng mga partidong pampolitika ang mga isyung kinakaharap ng Bangsamoro. Kailangan na nilang lumipat mula sa pangangampanya at pagpapakilos tungo sa pamamahala upang patunayang may maihahatid sa mga mamamayan ang bagong sistemang parlamentarista.

Inilantad ng mga balota sa Maluso ang pagkabigo sa pangangalaga

Sa Maluso, Basilan, nakadiskubre ang Commission on Elections ng mga balotang namarkahan na sa 36 na presinto bago magsimula ang botohan. Nag-utos ito ng pagpapalit sa mga balota at inilagay sa ilalim ng kontrol nito ang munisipalidad, kaya direktang pinamahalaan nito ang mga lokal na kawani ng pamahalaan at pulis para sa halalan.

Nagkakaiba ang mga ulat sa kabuuang bilang ng mga presinto sa munisipalidad. Ayon sa unang ulat, 68 ang mga ito, samantalang 86 naman sa mga sumunod na ulat. Pareho nilang tinukoy ang 36 na apektadong presinto. Kinumpirma ng paunang mga natuklasan ng IRI ang bilang na 36 ngunit hindi tinukoy ang kabuuang bilang sa munisipalidad.

Dumating ang mga pamalit na balota alas-6 ng gabi noong Setyembre 14. Sinabi ni Comelec Chairman George Erwin Garcia na tuwiran itong ipamamahagi sa mga miyembro ng electoral board kinabukasan ng umaga sa halip na itago sa mga munisipyo. Nagpatuloy ang botohan noong Setyembre 15 mula alas-7 ng umaga hanggang alas-7 ng gabi. Inilarawan ito ni Garcia bilang pagpapatuloy ng halalan, hindi bilang bagong petsa ng halalan.

Sa Al-Barka, na nasa Basilan din, pinalawig ng Comelec ang botohan hanggang alas-9 ng gabi matapos pigilan ang mga guro na dalhin ang mga materyales sa halalan sa mga nakatalagang sentro ng botohan. Ipinakikita ng mga insidenteng ito kung bakit hindi nasaklaw ng mga panrehiyong bilang ng pagbubukas ng presinto ang lahat ng lokal na aberya: bagaman iniulat na bukas nang maaga sa araw ng halalan ang 98.1 porsiyento ng mga presinto, nagkaroon ng malalaking pagkaantala sa ilang komunidad.

Pinuri ng IRI ang Comelec sa pagpapalit sa mga nakompromisong balota sa Maluso at pagbibigay-daan sa mga apektadong botante na makaboto. Nanawagan din ito ng malinaw na imbestigasyon kung paano napuntahan ang mga balota. Nalutas ng pagpapalit ang agarang problema sa pagboto, ngunit hindi tinutukoy ng mga natuklasan kung sino ang may pananagutan o kung may naparusahan na.

Kasabay ng mataas na turnout ang mga reklamong hindi pa nalulutas

Lumampas nang 4.34 na porsiyentong punto sa naunang tantiya ng mga opisyal ng halalan na 80 porsiyento ang naitalang turnout na 84.34 porsiyento. Isinagawa ang botohan sa 5,212 presinto sa 105 munisipalidad at lungsod, na may halos 2.4 milyong rehistradong botante.

Pagsapit ng alas-10:14 ng gabi sa araw ng halalan, naiproseso na ang 93.38 porsiyento ng mga resulta sa bahagya at di-opisyal na bilangan. May 614,672 boto ang BFP para sa panrehiyong partido, na iniulat na 34.8 porsiyento, at 571,703 naman ang UBJP, na iniulat na 32.6 porsiyento. Nalampasan ng apat na partido ang 2.5 porsiyentong hangganan para sa representasyon ng mga panrehiyong partido. Maagang bilangan ang mga ito, hindi pinal na alokasyon ng lahat ng puwesto sa Parlamento.

Nagpahayag ng pag-aalala ang mga tagamasid sa halalan na maaaring kasabay ng mataas na partisipasyon ang panghihimasok sa indibidwal na pagpili ng mga botante. Iniulat ng Legal Network for Truthful Elections ang mga iregularidad umano sa assisted voting, kabilang ang pagmamarka at paghuhulog ng mga balota. Ipinabatid naman ng Parish Pastoral Council for Responsible Voting ang paratang ng isang poll watcher na kumuha ng listahan ng mga botante sa Maguindanao del Sur ang mga taong konektado sa asawa ng isang lokal na alkalde upang bumoto gamit ang mga pangalan ng mga hindi pa nakaboboto.

Tinukoy rin ng IRI ang mga paratang na may manipulasyon sa balota, pagsasakay sa mga botante at hindi wastong pagtulong sa pagboto. Nanawagan ito ng mas matibay na proteksiyon sa pagiging lihim ng balota, pagkakakilanlan ng mga botante at pangangalaga sa mga balota. Kailangang imbestigahan ang mga paratang na ito at hindi dapat iharap na napatunayang gawain sa buong rehiyon.

Malaki ang naging hamon sa pangangasiwa. Mahigit 800 guro ang umatras sa tungkulin sa halalan o hindi nakapaglingkod, kaya kinailangang magtalaga ng mga kapalit na miyembro ng electoral board sa ilang lugar. Gayunman, natuklasan ng IRI na karaniwang gumana ayon sa disenyo ang awtomatikong pagbibilang at pagpapadala ng mga resulta.

Dapat isaalang-alang ang mga nasawi sa paglalarawan sa mapayapang halalan

Mahigit 20,000 sundalo at pulis ang ipinakalat para sa botohan. Inilarawan ng mga opisyal na higit na mapayapa ang pagboto, at sinabi ng IRI na naganap ito sa malaking bahagi ng rehiyon nang walang malalaking aberya sa seguridad. Kasabay ng pagtatayang ito ang matinding karahasan sa ilang partikular na lugar.

Nagkakaiba ang bilang ng mga nasawi ayon sa ulat at panahong saklaw nito. Sa unang ulat, tatlo ang namatay at 15 ang nasugatan sa pamamaril sa Cotabato City noong gabi ng Setyembre 13, na sinundan ng pagkamatay ng isang tao matapos ang kaguluhan sa isang presinto noong Setyembre 14. May isa pang ulat na nagsabing hindi bababa sa tatlo ang namatay sa magkakahiwalay na pamamaril sa araw ng halalan. Sa mas malawak na pagtataya ng IRI, hindi bababa sa limang tao ang namatay at mahigit 20 ang nasugatan sa mga pamamaril at pagsabog sa Cotabato City na may kaugnayan sa halalan. Hindi dapat pagdaragdagin ang mga bilang na ito dahil maaaring pare-pareho ang ilang insidenteng saklaw nila.

Iniulat din ang putukan malapit sa gusali ng pamahalaang munisipal sa Shariff Saydona Mustapha, Maguindanao del Sur, kung saan pumasok sa lugar ang isang nakabaluting sasakyan ng Special Action Force ng pulisya. Hindi tinukoy ng mga awtoridad sa ulat na iyon kung aling armadong grupo ang may pananagutan. Kasunod nito, naganap ang labanan sa ilang lugar sa Special Geographic Area ng rehiyon, kaya ipinakalat ang magkasanib na mekanismo sa seguridad ng pamahalaan at MILF.

Sinabi ni Brigadier General Jemuel Siason, pangalawang direktor ng pulisya sa rehiyong Bangsamoro, na mananatili roon ang mga puwersang panseguridad matapos iproklama ang mga nanalo:

"Mananatili pa rin ang aming puwersa sa lugar kahit matapos iproklama ang mga nanalo. Sinisikap naming matiyak na mananatiling matatag ang sitwasyon sa seguridad," sabi ni Siason.

Inirekomenda ng IRI ang walang-kinikilingang mga imbestigasyon at pagsusuri sa mga paghahanda para sa seguridad ng halalan. Apat na pangkat lamang sa Cotabato City ang direktang nagmasid nito sa araw ng halalan dahil sa mga kondisyon sa seguridad. Bagaman 108 internasyonal na tagamasid mula sa iba’t ibang organisasyon ang nagmasid sa halalan, nagbabala ang IRI na hindi dapat ituring na kumakatawan sa buong rehiyon ang mga obserbasyon nito.

Hindi pa tapos ang representasyon at pagbangon

Sampung babae ang nanalo ng puwesto sa mga paligsahan para sa partido, distrito at sektor, kaya 12.5 porsiyento ng bagong Parlamento ang kababaihan. Sinabi ng IRI na hindi nagbago ang bahaging ito mula sa transisyonal na lehislatura, sa kabila ng aktibong pakikilahok ng kababaihan sa halalan. Hinimok nito ang mga partido na suriin ang pangangalap ng mga kandidato, nominasyon at paglalagay sa mga posisyong may makatotohanang tsansang manalo.

Nagbigay ang representasyon ng mga sektor ng dagdag na pagkakataon para makapasok sa Parlamento ang mga komunidad, kabilang ang dalawang kinatawan ng mga katutubong mamamayang hindi Moro. Natuklasan ng IRI na may ilang botanteng hindi namarkahan ang kanilang piniling sektor, na nagpapahiwatig na hindi pa lubos na nauunawaan ang ilang bahagi ng bagong sistema. Inirekomenda nito ang higit pang edukasyon sa mga botante, lalo na sa mga liblib na komunidad at sa mga botanteng nahaharap sa hadlang sa wika o aksesibilidad.

Naiiba rin ang abot ng pulitika sa halalan kumpara sa naunang kaayusang awtonomo. Hindi na kabilang ang Sulu sa mga botante ng Bangsamoro. Walang napanalunang puwesto ang Mahardika at ang Bangsamoro Party, na iniuugnay sa mga paksyon ng Moro National Liberation Front, bagaman nakapasok sa pamamagitan ng ibang partido at mga indibidwal na kinatawan ang mga taong konektado sa kilusang iyon.

Para sa mga residenteng patuloy na bumabangon mula sa tunggalian, susukatin ang representasyon sa Parlamento batay sa pagtugon nito sa mga praktikal na pangangailangan. Tumagal nang limang buwan ang pagkubkob sa Marawi noong 2017, ikinamatay ng mahigit 1,100 katao, karamihan ay mga militante, at nagwasak sa mga distrito ng komersiyo at tirahan. Nakabalik na ang ilang pamilya sa mga itinayong muli nilang bahay, habang daan-daan pa rin ang nananatili sa mga pansamantalang silungan.

Sinabi ng residente ng Marawi na si Analyn Pangandaman na halos siyam na taon nang naghihintay ang pamilya niya sa kompensasyon ng pamahalaan at hindi nila kayang magpatayong muli kung wala ito. Itinigil din ng MILF ang pagdidisarma sa mga dating mandirigma dahil, ayon dito, hindi naibibigay ng pamahalaan ang ipinangakong tulong. Hiwalay na tungkulin ang pagtupad sa mga pangakong ito sa pagkumpleto ng halalan.

Mahahalagang petsa sa transisyon

Naganap ang paglipat sa halal na pamahalaan sa pamamagitan ng botohan, proklamasyon at paghahanda para sa bagong lehislatura. Narito ang mahahalagang petsa:

• Setyembre 14, 2026: Idinaos sa Bangsamoro ang unang regular na halalan sa Parlamento.
• Setyembre 15: Nagpatuloy ang botohan sa Maluso matapos palitan ang mga nakompromisong balota.
• Pagkaraan ng hatinggabi ng Setyembre 16: Ipinroklama ang 80-miyembrong Parlamento.
• Oktubre 5: Sinimulan ng mga opisyal ang pagpapatayo ng bagong gusali ng Parlamento sa Cotabato City.
• Oktubre 7: Nanawagan si Peace Adviser Sarmiento na malayang pumili ng mga pinuno ang mga halal na miyembro.
• Oktubre 30: Nakatakdang manungkulan ang bagong Parlamento at maghalal ng mga pinuno nito.
• Hunyo 30, 2031: Nakatakdang magtapos ang espesyal na transisyonal na termino; kada tatlong taon idaraos ang mga susunod na halalan sa Parlamento.

Bahagi rin ng transisyon sa mga institusyon ang proyekto ng gusali, ngunit hindi ito matatapos sa panunungkulan ng mga halal na miyembro. Pinangunahan ni Mohammad Yacob, ispiker ng Transisyonal na Parlamento, ang seremonya ng pagsisimula ng pagtatayo ng 10-palapag na gusali sa Bangsamoro Government Center, sa lugar ng kasalukuyang gusali ng Parlamento.

Sinabi ni Khalid Ma-amor Hadji Abdullah, tagapangulo ng Committee on Accounts, na inilaan ang 800 milyong piso ng Pilipinas para sa unang yugto ng konstruksiyon at inaasahang matatapos ito sa loob ng tatlong taon. Layunin ng proyekto na tugunan ang kakulangan sa espasyo para sa trabaho, na nagtulak sa ilang miyembro na umupa ng opisina sa labas ng sentro ng pamahalaan.

Ang mga agarang desisyong hindi pa nalulutas ay tungkol sa namamahalang koalisyon at sa pamumuno ng Parlamento. Hindi pa rin tapos ang mga imbestigasyon sa karahasan at panghihimasok sa mga balota, ayon sa mga ulat tungkol sa halalan. Nakatakdang maglabas ang IRI ng pinal at komprehensibong pagtataya, ngunit wala pa itong tinutukoy na petsa ng publikasyon.

Mahahalagang Punto

• Nakakuha ang BFP ng 31 puwesto at ang UBJP ng 30, kaya kapwa sila kulang sa 41 puwestong kailangan para sa mayorya.
• Umabot sa 2,018,478 ang mga botanteng bumoto, katumbas ng 84.34 porsiyentong turnout.
• Nagkakaiba ang mga ulat sa kabuuang lakas ng Grand Coalition: walo o 15 puwesto ang binanggit.
• Nagpatuloy ang botohan sa Maluso noong Setyembre 15 matapos matuklasan ang mga namarkahang balota sa 36 na presinto.
• Naitala ng IRI ang hindi bababa sa limang nasawi at mahigit 20 nasugatan sa karahasang may kaugnayan sa halalan sa Cotabato City.
• Sampu sa 80 puwesto ng bagong Parlamento ang hahawakan ng kababaihan.
• Nakatakdang manungkulan ang bagong Parlamento sa Oktubre 30 at pumili ng punong ministro at iba pang pinuno nito.