Sinabi ng ministro ng Bangladesh na kinansela ang programa ng IMF, ngunit nagpapatuloy ang mga opisyal sa pakikipag-usap tungkol sa bagong pautang

Nagdudulot ng pagdududa sa bagong pautang ang pahayag na kinansela ang programa

Nakatanggap ang Bangladesh ng $3.64 bilyon sa limang hulog sa ilalim ng programa ng pautang ng International Monetary Fund na pinalawak sa $5.5 bilyon, ayon sa mga tala ng Finance Division. Ngayon, sinasabi ni Finance Minister Amir Khosru Mahmud Chowdhury na kinansela na niya ang programang iyon, habang naghahanda naman ang mga opisyal para sa karagdagang negosasyon sa kapalit na pautang na nagkakahalaga ng humigit-kumulang $4 bilyon hanggang $4.5 bilyon sa loob ng tatlong taon.

Ipinahayag ito ng ministro noong 4 October sa pagbubukas ng World Investor Week 2026 sa auditorium ng Krishibid Institution sa Dhaka. Magkasamang inorganisa ang kaganapan ng Bangladesh Securities and Exchange Commission (BSEC) at ng International Organization of Securities Commissions (IOSCO).

Sinabi ni Khosru na sa mga capital market na kukuha ng pondo ang pamahalaan sa halip na tanggapin ang mga kondisyong itinuturing nitong hindi angkop. Iniugnay niya ang desisyong iyon sa layuning gawing $1 trilyong ekonomiya ang Bangladesh pagsapit ng 2034.

"Kinansela ko ang programa ng IMF. Alam ninyo iyon, nakikita ninyo. Hindi katanggap-tanggap sa amin ang kanilang mga kondisyon. Gusto kong mangalap ng pondo sa merkado," aniya.

Gayunman, sinasabi ng mga opisyal ng Finance Division na nagpapatuloy ang mga talakayan sa IMF. Ayon sa kanilang paliwanag, ang ibig sabihin ng ministro ay pag-alis sa dating kasunduan, hindi pag-abandona sa aplikasyon para sa bago. Sinasabi naman ng ibang opisyal na aktibo pa rin maging ang kasalukuyang kasunduan, at maaari pa ring sumailalim sa pagsusuri ang naantalang ikaanim na hulog.

Mahalaga ang pagkakaibang ito: hindi katumbas ng kumpirmadong pagwawakas ng kasunduan, pagbawi sa kahilingan para sa kapalit na programa, o pag-apruba sa bagong pautang ang pampulitikang desisyong tanggihan ang kasalukuyang programa. Wala sa magkakahiwalay na hakbang na ito ang tiyak na naitatag batay sa pinakahuling pahayag ng ministro.

Ano talaga ang ipinangako ng IMF

Kinumpirma ng IMF noong 3 June na humiling ang Bangladesh ng kapalit na programa. Walang inanunsyong halaga ng pautang o pag-apruba sa pakete ng pondo sa pahayag nito. Inilarawan nito ang karagdagang pakikipag-ugnayan hinggil sa mga kondisyong pang-ekonomiya, prayoridad sa polisiya at mga reporma.

Ipinaliwanag ni Ivo Krznar, pinuno ng misyon ng IMF para sa Bangladesh, sa pahayag na iyon na ibabatay ang anumang bagong kasunduan sa mga pangangailangan ng bansa sa panlabas na pondo at sa mga pangako nito sa reporma.

"Dapat ibatay ang anumang bagong kasunduan sa mga pangangailangan ng Bangladesh sa balanse ng mga bayarin at sa matitibay na pangako sa polisiya na nakaugat sa kapani-paniwalang adyenda ng reporma, at sasailalim ito sa mga polisiya ng IMF at pag-apruba ng Executive Board," ani Krznar.

Tumutukoy ang balanse ng mga bayarin sa mga transaksyon ng isang bansa sa iba pang bahagi ng mundo, kabilang ang kalakalan, pamumuhunan at pangungutang. Tinutugunan ng programa ng IMF ang mga suliranin sa pagpopondo na dulot ng mga transaksyong iyon. Kaya naiiba ito sa pondong sadyang inilaan lamang para tustusan ang isang hanay ng mga proyektong pang-imprastraktura.

Sinabi ni Krznar na susuriin sa paunang pagbisita ng mga kawani ang mga kamakailang pangyayari at hamon sa reporma. Susundan ito ng hiwalay na misyon para makipagnegosasyon sa laki ng posibleng programa at sa mga kaakibat nitong pangako. Hindi nangangahulugan ng pag-apruba ng Executive Board ang pagsang-ayon na talakayin ang kapalit na programa.

Nag-iba rin ang halagang iminungkahi ng pamahalaan sa iba't ibang ulat. Inilarawan sa mga unang ulat ang $5 bilyon hanggang $6 bilyon sa loob ng tatlo hanggang apat na taon, samantalang $5 bilyon sa loob ng tatlong taon naman ang inilagay sa isa pang ulat. Kalaunan, iniulat ang $4 bilyon hanggang $4.5 bilyon, at nakasentro ang pinakahuling paunang mga talakayan sa $4.5 bilyon sa loob ng tatlong taon. Mga panukala ito sa negosasyon, hindi ipinahayag na pangako ng IMF.

Paano umabot sa puntong ito ang pamahalaan

Nauna pa sa talumpati noong October ang hakbang tungo sa kapalit na kasunduan. Humingi ang Bangladesh ng orihinal na pondo noong nagkukulang ito ng dayuhang salapi, at sinimulang muling suriin ng kasalukuyang administrasyon ang mga tuntunin nito nang maupo sa puwesto noong February 2026.

Saklaw ng mga pangunahing pangyayari ang ilang buwan:

• July 2022: Humingi ng tulong sa IMF ang pamahalaan habang tumitindi ang mga panggigipit sa panlabas na pondo.
• 30 January 2023: Inaprubahan ng IMF ang orihinal na programa, na karaniwang iniuulat na nagkakahalaga ng $4.7 bilyon.
• February 2023: Natanggap ng Bangladesh ang unang hulog na $476.3 milyon.
• 2025: Nakakuha ang pansamantalang administrasyon ng pagpapalawak na iniulat na nagkakahalaga ng $800 milyon, kaya umabot sa $5.5 bilyon ang programa.
• April 2026: Tinalakay ng bagong pamahalaan ang pag-alis sa kasalukuyang kasunduan sa mga pulong ng IMF at World Bank para sa Spring Meetings.
• 21 May: Nakipagpulong si Khosru sa pamamagitan ng video conference kay IMF Deputy Managing Director Nigel Clarke tungkol sa balangkas na ipapalit.
• 3 June: Kinumpirma ng IMF ang kahilingan ng Bangladesh para sa bagong programa.
• July: Nagsagawa ang misyon ng IMF ng mga paunang talakayan sa Dhaka; ayon sa isang ulat, nagtapos ang gawain nito noong 17 July.
• 4 October: Publikong sinabi ni Khosru na kinansela niya ang programa ng IMF at kukuha ng pondo sa mga merkado.

Mas malinaw ang mga naunang pahayag ng ministro tungkol sa patuloy na pakikipag-ugnayan. Noong April, sinabi niyang nagpapatuloy ang mga talakayan sa IMF, World Bank at Asian Development Bank (ADB). Sa isang briefing sa Secretariat noong July, sinabi niyang makikipagnegosasyon ang Bangladesh para sa bagong programa habang pinangangalagaan ang kapakanan ng publiko.

Hindi ganap na nagtutugma ang mga bilang at katayuan ng programa

Nagkakaiba ang mga ulat kapwa sa mga naipamahaging pondo at sa katayuan ng dating kasunduan. Ayon sa mga bilang ng Finance Division na inulit sa ilang ulat, umabot sa $3.64 bilyon ang natanggap sa limang hulog. $3.8 bilyon naman ang nasa ibang mga ulat, samantalang $3.595 bilyon ang nakasaad sa ulat na may petsang 19 May.

May pagkakaiba rin sa halagang orihinal na inaprubahan. Inilalarawan ng karamihan sa mga ulat na $4.7 bilyon ito, na sinundan ng pagpapalawak na $800 milyon tungo sa $5.5 bilyon. Sa dalawang ulat, $4.5 bilyon ang orihinal na halaga, ngunit sinasabi rin ng mga ito na umabot sa $5.5 bilyon ang kabuuan nang idagdag ang $800 milyon. Hindi nagtatagpo sa kuwenta ang mga huling bilang na ito. Itinatakda ng mga ulat ang pagpapalawak sa May o June 2025.

Kung gagamitin ang madalas uliting bilang na $3.64 bilyon para sa naipamahagi, nakatanggap na ang Bangladesh ng humigit-kumulang 66% ng pinalawak na paketeng nagkakahalaga ng $5.5 bilyon. $1.86 bilyon ang diperensya, ngunit hindi pinatutunayan ng kuwenta kung magkano pa ang legal na magagamit o kung kailan ito maaaring ilabas.

Nagkakaiba rin ang mga ulat tungkol sa iskedyul. Sinasabi ng ilan na nakabinbin ang ikaanim na hulog mula pa noong November 2025. Ayon naman sa isa pa, hindi pa nababayaran ang $1.3 bilyon sa dalawang hulog mula pa noong June 2025. Inilalarawan naman sa iba't ibang ulat ang pagtatapos ng dating programa bilang December 2026 o iskedyul na aabot hanggang 2027.

Pinakamahalaga, inilalarawan ng ilang opisyal ang isang desisyong umalis, samantalang sinasabi ng iba na aktibo pa rin ang programa at maaari pang talakayin ng paparating na misyon ang ikaanim na hulog. Kailangan pa rin ng tiyak na pahayag tungkol sa pormal na pagwawakas, natitirang pondong maaaring makuha at kahilingan para sa kapalit na programa.

Nananatiling sentro ng negosasyon ang mga reporma

Ang nakasaad na pagtutol ng pamahalaan ay tungkol sa bilis at nilalaman ng mga reporma, hindi sa ipinahayag na pagtatapos ng lahat ng kooperasyong pang-ekonomiya. Sinabi sa pahayag ng Finance Ministry na inilabas noong May na idinisenyo ang dating programa sa ibang kalagayang pang-ekonomiya at pampatakaran. Inilarawan nito ang kagustuhang magsagawa ng unti-unti at praktikal na mga reporma sa halip na tuluyang talikuran ang reporma.

Kabilang umano sa mga kondisyong tinatalakay ang pagbabawas ng subsidiya, pagpapataas ng kita, pagtugon sa mga kahinaan ng mga bangko at pagpapanumbalik ng katatagan ng ekonomiya. Kabilang naman sa mas tiyak na mga panukala ang iisang 15% na halaga ng value added tax, mas kaunting eksempsyon sa buwis, palitang itinatakda ng merkado, paghihiwalay ng polisiya sa buwis sa pangongolekta nito, at batas sa pagkabangkarote.

Inilalarawan din ng mga opisyal ang mga panukalang palitan ng naka-target na tulong salapi ang malawakang subsidiya sa kuryente at pataba. Pinabababa ng malawakang subsidiya ang presyo para sa lahat ng tumatanggap ng produkto. Sa halip, tuwirang inilalaan ng naka-target na tulong ang suporta sa mga piling sambahayan o benepisyaryo, kaya kailangan ng maaasahang paraan para matukoy at mabayaran sila.

Ipinangatwiran ni Khandaker Golam Moazzem, isang ekonomista at pangulo ng Knowledge Hub Institute, na nais pa rin ng Bangladesh ng humigit-kumulang $4.5 bilyon sa bagong pondo, ngunit nag-aatubili itong tanggapin ang mga kaakibat na kondisyon. Tinataya niyang maaaring umabot nang hindi bababa sa dalawang taon ang mga negosasyon, na mas matagal kaysa sa kasunduang December na binanggit sa isa pang ulat.

Ayon kay Zahid Hussain, dating punong ekonomista sa tanggapan ng World Bank sa Dhaka, malamang na mangailangan ang kapalit na programa ng mga kahalintulad na reporma dahil hindi pa naglalaho ang mga pangunahing kahinaan. Maaaring magbigay ng mas maraming panahon ang pagbabago sa kasunduan, ngunit hindi nito kusang aalisin ang pangangailangang tugunan ang kita, mga bangko at subsidiya.

Nililimitahan ng gastos sa enerhiya at mahinang pangongolekta ng buwis ang mga pagpipilian

Makakatulong ang laki ng paggasta ng pamahalaan na maunawaan kung bakit nagdududa ang mga opisyal na mabilis na makakaya ng Bangladesh na talikuran ang pondo para sa pagpapaunlad. Kabilang sa mga inilaan sa kasalukuyang taon ng pananalapi ang Tk 370 bilyon para sa subsidiya sa kuryente at Tk 60 bilyon para sa subsidiya sa liquefied natural gas (LNG), o Tk 430 bilyon sa kabuuan.

Hiwalay dito, iniulat na naglabas ang Finance Division ng humigit-kumulang Tk 238 bilyon para sa mga inaangkat na LNG sa loob ng dalawa't kalahating buwan. Hindi dapat awtomatikong idagdag ang halagang inilabas na ito sa mga inilaan para sa subsidiya, dahil hindi naman tiyak na magkaibang kategorya ng paggasta ang pagpopondo sa importasyon at mga subsidiya sa badyet.

Ayon sa pamahalaan, nalugi ang Bangladesh Petroleum Corporation ng humigit-kumulang Tk 228.76 bilyon mula March hanggang August. Batay sa mga presyong pandaigdig na binanggit sa mga ulat na iyon, umabot sa Tk 89 kada litro ang lugi sa diesel, at tinatayang malapit sa Tk 400 bilyon ang taunang pangangailangan para sa subsidiya. Inaasahang babawasan ng Tk 20 na pagtaas sa presyo ng gasolina ang taunang kakulangan sa diesel nang humigit-kumulang Tk 100 bilyon, ngunit mag-iiwan pa rin ito ng halos Tk 300 bilyon.

Kabaligtaran ng mga layunin ng dating programa ang naging galaw ng kita. Bumaba mula 7.4% noong nilagdaan ang kasunduan tungo sa 6.8% ang proporsyon ng kita sa buwis kumpara sa gross domestic product, o 0.6 na percentage point ang ibinaba. Itinakda ng programa ang pagtaas na 0.5 percentage point sa bawat isa sa unang dalawang taon at 0.7 point sa ikatlong taon.

Nagtakda ang pamahalaan ng target na kita na humigit-kumulang 45% na mas mataas kaysa sa aktuwal na nakolekta noong nakaraang taon, habang nagkakaloob din ng mga konsesyon sa buwis. Sinasabi ng mga opisyal na hinihingi ng IMF ang mga pagtataya kung magkano ang maidaragdag na kita ng bawat reporma, at hindi nakumbinsi ang nagpapautang sa plano ng pangongolekta ng National Board of Revenue.

Mayroon ding mga pangakong institusyonal na hindi pa natutupad. Dapat sanang maihiwalay ang mga tungkulin ng NBR sa polisiya at pangongolekta bago mag-December 2025. Nagpalabas ng ordinansa, ngunit iniulat na hindi pa ito nagiging batas. Hindi pa naipapasa ng komiteng sumusuri rito, na pinamumunuan ni Ismail Zabiullah, ang ulat nito. July 2027 naman ang takdang panahon para isaayos ang mga eksempsyon sa buwis.

May mas malawak na epekto kaysa sa pautang ng IMF ang mga pagbabago sa pagbabangko

Isa pang pinagtatalunang larangan ang reporma sa mga bangko. Binago ng Bank Resolution Act 2026 ang Bank Resolution Ordinance 2025, na naging batayan ng mga hakbang para pagsamahin ang limang Islamic bank na nahihirapan. Itinatakda ng balangkas para sa pagresolba sa mga bangko kung paano muling isasaayos o haharapin ng mga awtoridad ang mga bangkong hindi na ligtas na makapagpatakbo.

Iniulat na tumutol ang mga katuwang sa pagpapaunlad sa probisyong maaaring magpahintulot sa dating mga may-ari na mabawi ang kontrol matapos bayaran ang pondo ng pamahalaan sa paborableng mga tuntunin. Iniulat na hiniling ng World Bank na ipawalang-bisa ang Section 18(A) bilang kondisyon para sa hiwalay na credit na $500 milyon para sa suporta sa badyet. Iniulat na posisyon ito sa negosasyon, hindi kumpirmasyon na tinanggihan ang credit.

Sa pagsusuri ng IMF noong January alinsunod sa Article IV, isang regular na pagrepaso sa ekonomiya ng bansang kasapi, tinukoy ang mahinang kita, mga kahinaan sa pagbabangko, hindi pa ganap na pagpapatupad ng balangkas ng palitan ng salapi at mataas na implasyon. Sinabi rin nitong malaki ang agwat sa hindi naabot na target sa kita at hindi pa naipatutupad ang ipinangakong estratehiya para sa katatagan ng pagbabangko.

Tinataya ng mga opisyal na makatutulong ang aktibong programa ng IMF para makakuha ng $3 bilyon hanggang $4 bilyon na tulong sa badyet mula sa World Bank at ADB bawat taon. Inilalarawan naman sa ibang ulat ang halagang iyon bilang taunang pangangailangan ng Bangladesh para sa suporta sa badyet. Sa alinmang paglalarawan, higit pa sa iisang daloy ng pautang ang naaapektuhan ng negosasyon sa IMF, dahil maaaring gamitin ng ibang tagapagpondo ang pagsusuri nito sa pagpapasya kung magbibigay sila ng suporta.

Mga merkado ang alternatibong iminumungkahi ng ministro

Ayon kay Khosru, kailangan ng Bangladesh ng humigit-kumulang $50 bilyon na pamumuhunan bawat taon para makamit ang layuning maging $1 trilyong ekonomiya. Kabilang sa mga iminungkahi niyang hakbang ang mga lokal na bono, pangungutang sa ibang bansa at pamumuhunan sa sapi, sa halip na umasa sa mga multilateral na tagapagpautang.

Sa kaganapan noong October, inilarawan ng ministro ng pananalapi ang pangangailangang iugnay ang Bangladesh sa mga pandaigdigang sentro ng pananalapi.

"Nais naming lumikha ng mga pagkakataong makalikom ng pondo sa pandaigdigang merkado. Kailangan naming iugnay ang aming sarili sa mga pandaigdigang sentro ng pananalapi," aniya.

Kabilang sa mga planong tinatalakay ang mga dollar bond sa New York, isang pondo para sa pamumuhunan ng Bangladesh sa Hong Kong, mga bonong lokal ang salapi, samurai bond at panda bond. Mga bonong nakasaad sa yen ang samurai bond na inilalabas sa Japan ng mga dayuhang nangungutang. Mga bonong nakasaad sa renminbi ang panda bond na inilalabas ng mga dayuhang nangungutang sa lokal na merkado ng China.

Nanawagan din siya para sa securitisation, na ginagawang mga seguridong maaaring bilhin ng mga mamumuhunan ang daloy ng salapi mula sa mga asset, at sinabing dapat kumuha ng pondo sa merkado ang mga komersiyal na negosyo gaya ng mga airline sa halip na umasa sa pera ng mga nagbabayad ng buwis. Isinasaalang-alang din ang mga prosesong magdadala sa mga tulay ng Padma at Jamuna sa capital market, bagaman wala pang inianunsyong istruktura o iskedyul ng transaksyon.

Sa loob ng tatlong taon, katumbas ng average na $1.5 bilyon bawat taon ang iminungkahing kapalit na pautang ng IMF na $4.5 bilyon, o 3% ng taunang bilang na $50 bilyon para sa pamumuhunan na binanggit ng ministro. Ipinakikita ng paghahambing ang pagkakaiba ng laki, ngunit magkaiba ang layunin ng dalawang halaga. Hindi tuwirang maipapalit ang malawakang pondo para sa pamumuhunan sa suportang tumutugon sa pangangailangan sa dayuhang salapi at mga panggigipit sa badyet ng pamahalaan.

May obligasyong bayaran, mga hinihingi ng mamumuhunan at panganib sa presyo ang pangungutang sa merkado. Kailangang bayaran sa salaping hiniram ang mga bonong nasa dayuhang salapi. Wala pang inanunsyong mga tuntunin sa paglalabas ng bono, kaya hindi pa masusubok ang pahayag na magbibigay ang mga merkado ng mas murang pondo batay sa aktuwal na gastos sa pangungutang.

Kumpiyansa ng mamumuhunan at mga susunod na desisyon

Nakasalalay sa muling pagbuo ng kumpiyansa sa merkadong aminado ang mga opisyal na kulang sa lalim ang estratehiya sa capital market. Nanawagan si Khosru ng koordinasyon sa pagitan ng Bangladesh Bank, NBR, mga kompanya ng seguro, palitan at broker, kasabay ng mas mahusay na pamamahala at pagpasok sa merkado ng mas matatag na mga kompanya.

Nagtakda si Tanvir Shahriar Gani, espesyal na katulong ng punong ministro para sa pamumuhunan at capital market, ng dalawang-taong layuning gawing maihahambing ang merkado ng Bangladesh sa mga merkado sa rehiyon. Kabilang sa mga produktong tinatalakay ang convertible bond, real estate investment trust, opsyon sa sapi at mga bonong lokal ang salapi.

Sinabi ni BSEC Chairman Masud Khan na makukumpleto sa loob ng tatlong buwan ang mga pag-apruba sa IPO alinsunod sa binagong proseso. Sinabi rin niyang walang bagong kompanyang naitala sa loob ng dalawa't kalahating taon at inilarawan ang mga hakbang gaya ng muling pagbuo sa lupon ng Beximco Limited. Tinukoy naman ni Dhaka Stock Exchange Chairman Mominul Islam ang pagpapanumbalik ng kumpiyansa ng mga mamumuhunan bilang pinakamalaking agarang hamon.

Inaasahan ang susunod na mga talakayan sa IMF sa taunang mga pulong na nakatakda mula 12 hanggang 18 October sa Bangkok, kung saan pangungunahan ni Khosru ang delegasyon ng Bangladesh. Sinasabi ng mga opisyal na naipasa na ang mga panukalang reporma. Hindi nagkakasundo ang mga ulat sa petsa ng susunod na misyon sa Dhaka: inilalagay ito ng ilan sa huling bahagi ng October o sa November, at ipinahihiwatig naman ng isa na maaaring malagdaan ang bagong kasunduan sa December.

Mga inaasahan pa lamang ang mga petsang iyon, hindi kumpirmadong mga takdang panahon para sa pag-apruba. Inilalagay naman ng isa pang ulat sa Washington, sa halip na Bangkok, ang taunang mga pulong. Ang mga agarang pasya ay kung aktibo pa ang dating programa, kung mailalabas pa ang anumang nakabinbing pondo, at kung anong mga reporma ang pangangakong isasagawa ng Bangladesh sa ilalim ng kapalit na programa. Hindi pa sinasagot ng mga plano ng ministro para sa pagkuha ng pondo sa merkado ang alinman sa mga tanong na iyon.

Mahahalagang Punto

• Sinabi ni Khosru noong 4 October na kinansela niya ang programa ng IMF, ngunit sinasabi ng mga opisyal na nagpapatuloy ang mga pag-uusap tungkol sa kapalit na pautang.
• Kinumpirma ng IMF noong 3 June ang kahilingan para sa bagong programa. Kailangan pa ng negosasyon at pag-apruba ng Executive Board bago maibigay ang pondo.
• Nakasentro ang mga kamakailang talakayan sa humigit-kumulang $4 bilyon hanggang $4.5 bilyon sa loob ng tatlong taon, bagaman mas malaki ang mga naunang panukala.
• Nagkakaiba ang mga ulat sa kabuuang naipamahaging pondo, pormal na katayuan ng dating programa at iskedyul ng mga nakabinbing hulog.
• Nananatiling pangunahing usapin sa negosasyon ang pangongolekta ng buwis, mga subsidiya, reporma sa mga bangko at polisiya sa palitan ng salapi.
• Itinataguyod ng pamahalaan ang mga bono at equity market, ngunit wala pang pinal na tuntunin sa pagpopondo o petsa ng paglalabas ng mga ito.
• Inaasahan ang karagdagang pag-uusap sa October at November. Posibilidad lamang, hindi kumpirmadong resulta, ang kasunduan sa December.