Huling Manlililok ng Santoor sa Kashmir: Si Ghulam Mohammad Zaz at ang Pakikibaka Upang Mailigtas ang Pamana ng Musika

Ang Huling Gumagawa ng Santoor: Isang Naglalahong Sining sa Puso ng Kashmir

Sa masisikip at paikot-ikot na mga eskinita ng lumang lungsod ng Srinagar, nakatayo ang isang madilim na pagawaan na tahimik na saksi sa daan-daang taon ng tradisyong musikal. Dito, napalilibutan ng amoy ng matandang kahoy na walnut at mahinang ugong ng mga alaala, patuloy na gumagawa ng santoor nang mano-mano si Ghulam Mohammad Zaz—na ngayo’y nasa edad otsenta. Ang santoor ay instrumentong may 100 kuwerdas at matagal nang kaluluwa ng musikang Kashmiri. Malawak ang paniniwalang si Zaz na ang huling artisano sa Kashmir, at marahil sa buong India, na gumagawa pa rin ng santoor nang buung-buo sa pamamagitan ng kamay. Ipinagpapatuloy niya ang pamana ng pamilya na nagmula pa sa hindi bababa sa walong salinlahi.

Hindi lamang kuwento ng dedikasyon ng isang tao sa kanyang sining ang kuwento ni Zaz. Masakit na salamin ito ng mga hamong kinakaharap ng mga tradisyonal na artisano sa mabilis na nagmo-modernisang daigdig, at patunay sa nananatiling kapangyarihan ng musika bilang tagapagdala ng pagkakakilanlang pangkultura.

Ano ang Santoor at Bakit Napakahalaga Nito sa Kashmir?

Ang santoor ay isang instrumentong may hugis-trapezoid na tinutugtog sa pamamagitan ng dalawang pakurbang pamalong tinatawag na mezrabs. Sa loob ng maraming siglo, umaalingawngaw sa mga lambak ng Kashmir ang malinaw at mala-kampanang tunog nito, kaya naging mahalagang bahagi ito ng mga tradisyong-bayan at Sufi ng rehiyon. Nagmula ang pangalan ng instrumento sa salitang Persiano para sa “isang daang kuwerdas,” at matutunton ang pinagmulan nito sa Persia at Gitnang Asya. Sa paglipas ng panahon, naglakbay ang santoor sa iba’t ibang kontinente at nagkaroon ng magkakaibang anyo sa Iran, China at Europa. Ngunit sa Kashmir natagpuan ng instrumento ang natatangi nitong tinig at naging sentro ng Sufiana Mausiqi (musikang Sufi ng Kashmir) at mga pagtatanghal ng musikang-bayan.

Sa tradisyonal nitong anyong Kashmiri, yari ang santoor sa pinatibay at pinatuyong kahoy ng mulberry o walnut. Nakaayos nang pangkat-pangkat ang 100 kuwerdas nito at nakalatag sa ibabaw ng 25 tulay na maingat na hinubog. Nagiging resonador ang hungkag na katawan nito at lumilikha ng tunog na kapwa nakaaantig at nakapagpapasigla. Pinagsasama ng paggawa sa instrumento ang katumpakan, pagtitiyaga at kutob—isang prosesong maaaring abutin ng ilang buwan.

Pamana ng Pamilyang Zaz

Mahigit tatlong siglo nang iniuugnay ang pamilyang Zaz sa pinakamahuhusay na santoor at rabab sa Kashmir. Natutuhan ni Ghulam Mohammad Zaz ang gawain mula sa kanyang ama at lolo, at ginawa niya ang una niyang santoor sa edad na 15. Dati, ipinapatawag ng mga lokal na hari ang kanyang mga ninuno upang gumawa ng mga instrumentong makapagpapatahimik umano sa mga puso. Tinugtog ng pinakabantog na musikero sa lambak ang kanilang mga likha. Isa nang buhay na museo ng pamana ng musikang Kashmiri ang pagawaan ni Zaz, taglay ang maitim na mga dingding at pudpod na mga kasangkapan.

Paano Naging Pandaigdigang Instrumento ang Santoor?

Bagaman malalim ang pagkakaugat ng santoor sa kulturang Kashmiri, higit na iniuugnay kina Pandit Shiv Kumar Sharma at Pandit Bhajan Sopori ang pag-angat nito sa pandaigdigang entablado. Binago ng dalawang maestro, na tumugtog sa mga instrumentong ginawa ni Zaz at ng kanyang pamilya, ang papel ng santoor sa musikang klasikal ng India. Lalo na itong binago ni Sharma: dinagdagan niya ang mga kuwerdas, muling dinisenyo ang mga tulay upang mas lumalim ang resonansiya, at bumuo ng mga bagong paraan ng pagtugtog. Pinalawak ng mga pagbabagong ito ang saklaw ng tono at kakayahang magpahayag ng santoor, kaya nakasabay ito sa sitar at sarod sa mga konsiyerto ng musikang klasikal at maging sa mga soundtrack ng Bollywood.

“Kung buhay pa ang aking sining ngayon, dahil iyon sa mga alamat tulad nina Pt Sharma at Pt Sopori na muling nagbigay-buhay sa santoor,” sabi ni Zaz sa Moneycontrol. “Dinala nila kapwa ang santoor sa buong mundo upang makilala ito bilang isang tanyag na instrumentong musikal.”

Sa kabila ng pagkilalang ito sa buong mundo, lumiit nitong mga nakaraang taon ang pangangailangan para sa mga santoor na yari sa kamay. Dumagsa sa merkado ang mga instrumentong gawa sa makina, na mas mura at mas mabilis gawin. Samantala, higit na nahihilig ang nakababatang henerasyon sa Kashmir sa hip hop, rap at elektronikong musika, kaya nahihirapan ang mga tradisyonal na anyo gaya ng Sufiana Mausiqi na manatiling mahalaga sa kasalukuyan.

Sa Loob ng Pagawaan: Ang Sining at Agham ng Paggawa ng Santoor

Pumasok sa pagawaan ni Zaz sa Zaina Kadal at mapupunta ka sa mundong tila tumigil ang oras. Kasinghalaga ng pakikinig ang husay sa paggawa sa proseso ng pagbuo ng santoor. “Itinuro nila sa akin hindi lang kung paano gumawa ng instrumento, kundi kung paano makinig—sa kahoy, sa hangin, at sa mga kamay na tutugtog dito,” paggunita ni Zaz tungkol sa kanyang ama at lolo.

Nagsisimula ang proseso sa pagpili ng angkop na kahoy, na kailangang patibayin at patuyuin nang hindi bababa sa apat na taon upang makamit ang ninanais na kalidad ng tunog. Madalas gumamit si Zaz ng kahoy ng mulberry o walnut, kapwa pinahahalagahan dahil sa magandang resonansiya ng mga ito. Maingat na pinatutuyo, pinuputol at pinagdurugtong ang kahoy sa eksaktong mga anggulo. Inuukit ang hungkag na katawan at pinapahiran ng sariling-gawang pampakintab ang ibabaw upang hindi dumulas ang mga pamalo. Hinuhubog at inilalagay nang buong ingat ang 25 tulay, saka ikinakabit ang mahigit 100 kuwerdas at isa-isang itinutono nang wasto. Maaaring abutin ng dalawa hanggang tatlong buwan ang buong proseso, depende sa damdamin at lakas ng artisano.

“Nakikipag-usap sa akin ang kahoy,” sabi ni Zaz sa Indian Express. “Hindi ako gumagamit ng anumang panukat; puso at isip ko ang pinagkakatiwalaan ko.”

Noon, pinalalamutian ng pamilyang Zaz ang kanilang mga instrumento ng garing at sungay ng hangul (usa ng Kashmir), ngunit ngayon ay sungay ng tupa na ang ginagamit nila dahil kapos na ang mga tradisyonal na materyales. Ang patpat na ginagamit sa pagtugtog ng santoor, na tinatawag na qalam, ay yari sa natatanging pinatuyong kahoy na sa Kashmir lamang matatagpuan at halos imposibleng makuha ngayon.

Bakit Nawawala ang Sining na Ito?

Maraming salik ang nagsasanib-sanib at nagiging dahilan ng paghina ng paggawa ng santoor sa Kashmir:

• Nagbabagong Panlasa sa Musika: Higit na interesado ang mga nakababatang salinlahi sa mga kontemporaryong genre, kaya kumakaunti ang tagapakinig ng tradisyonal na musika.
• Pang-ekonomiyang Presyur: Mas mura at madaling makuha ang mga instrumentong gawa sa makina, kaya humihina ang merkado para sa mga santoor na yari sa kamay.
• Kakapusan ng mga Hilaw na Materyales: Pahirap nang pahirap hanapin ang mga partikular na kahoy at materyales na kailangan sa tradisyonal na paggawa ng santoor; ipinagbabawal na rin ngayon ang ilan sa mga ito, gaya ng pangil ng elepante.
• Kawalan ng mga Aprentis: Dahil walang sinuman sa pamilya o komunidad ni Zaz ang gustong matuto ng sining na ito, nangangamba siyang siya na ang huli sa kanilang angkan.

“Hindi interesado ang bagong henerasyon sa pagtugtog ng mga tradisyonal na instrumentong musikal,” hinaing ni Zaz. “Mas gusto nila ang ibang genre ng musika dahil hindi nila nauunawaan ang halaga ng tradisyonal na musika.”

Pagkilala at Bigat ng Pamana

Sa kabila ng mga hamon, hindi nakalampas sa pansin ang mga likha ni Zaz. Noong 2023, ginawaran siya ng Padma Shri, ang ikaapat na pinakamataas na parangal sibilyan ng India, dahil sa kanyang ambag sa sining. Ipinagmalaki niya ang pagkilalang ito, ngunit nakadama rin siya ng mapait na panghihinayang. “Mas masaya sana ako kung mas maaga dumating ang parangal, noong maaari pa itong masaksihan ng lolo ko, ama ko at mga tiyuhin ko—ang mga humubog sa akin bilang manggagawa,” sabi niya sa The New Indian Express.

Ipinakikita ng mga litrato sa kanyang pagawaan si Zaz na tinatanggap ang parangal mula kay Pangulong Droupadi Murmu, gayundin ang mga larawan nina Shiv Kumar Sharma at Bhajan Sopori na tumutugtog gamit ang kanyang mga instrumento. Gayunman, hindi katanyagan o mga parangal ang tunay na nagbibigay-kasiyahan kay Zaz, kundi ang mismong paglikha. “Hindi lang ito paggawa sa kahoy,” sabi niya. “Isa itong tula. Isang wika. Isang tinig na ibinibigay ko sa instrumento. Naririnig ko na ang tunog ng santoor bago pa ito tugtugin. Iyan ang sikreto. Iyan ang kailangang maipasa sa susunod.”

Kalagayang Pang-ekonomiya at Paghahanap ng Tagapagmana

Sa loob ng maraming dekada, naging matatag na kabuhayan ni Zaz ang kanyang sining. Nakapagtayo siya ng bahay, napag-aral ang kanyang tatlong anak na babae, at nakilala sa paraang nagdala sa kanya ng mga kliyente mula sa iba’t ibang panig ng India at ibang bansa. Ngunit habang tumatanda siya at kumakaunti ang mga hilaw na materyales, iilang instrumento na lamang ang nagagawa niya bawat taon. Mga turista at dayuhang mamimili ang malaking bahagi ng kanyang negosyo, at dinaragdagan niya ang kita sa pagkukumpuni ng iba pang instrumentong de-kuwerdas.

Sa kabila ng mga alok na tulong-pinansiyal mula sa pamahalaan at mga pangakong magpapadala ng mga aprentis, nananatiling mapagduda si Zaz. “Hindi katanyagan o limos ang hinahanap ko. Ang tunay kong nais ay may magpatuloy ng sining na ito. Hindi para sa pera, hindi para sa mga kamera, kundi para sa musika.”

Mas Malawak na Krisis: Nanganganib ang mga Tradisyonal na Sining

Sumasagisag ang sinapit ni Ghulam Mohammad Zaz sa mas malawak na krisis na kinakaharap ng mga tradisyonal na sining sa Kashmir at sa buong India. Kilala ang rehiyon sa pag-ukit sa kahoy, papier-mâché, mga alampay na pashmina at masalimuot na pagbuburda, ngunit humina na ang marami sa mga tradisyong artisanal nito dahil sa modernisasyon at maramihang produksiyon. Nanganganib nang maglaho sa limot ang mga sining na dating nagbigay-kahulugan sa pagkakakilanlang Kashmiri.

May kahalintulad na kuwento ang iba pang bihasang artisano—gaya nina Ali Mohammad Giru (pagkakarpinterong khatamband), Mohammad Hanief (alahas na turkesa) at Bashir Ahmad Dar (paghahabi ng karpet)—tungkol sa kumakaunting mga aprentis at hindi tiyak na kinabukasan. Bahagyang muling sumigla ang ilang sining, gaya ng paghahabi ng kani shawl, dahil sa panibagong interes at suporta ng pamahalaan, ngunit nanganganib pa rin ang karamihan.

“Nanganganib na ngayon ang pananatili ng mga sinaunang sining na ito habang kumukupas ang tradisyon ng pagpapasa ng mga kasanayan sa bawat salinlahi,” ayon sa Sahapedia, isang platapormang nakatuon sa pamana ng India.

Maililigtas Pa ba ang Santoor?

Kabilang sa mga pagsisikap na mapanatili ang santoor at iba pang tradisyonal na sining ang mga tulong-pinansiyal ng pamahalaan, mga programa ng kagawaran ng handicraft at mas malawak na atensiyon ng midya. Bumisita sa pagawaan ni Zaz ang mga personalidad sa social media at mamamahayag, at ibinahagi sa pandaigdigang madla ang kanyang kuwento. Gayunman, gaya ng itinuturo mismo ni Zaz, hindi sapat ang publisidad lamang. Kailangan sa tunay na pangangalaga ang bagong henerasyong handang maglaan ng sarili sa masusing sining ng paggawa ng instrumento.

Ayon sa ilang eksperto, makatutulong ang pagsasama ng mga tradisyonal na sining sa kurikulum ng paaralan, pagbibigay ng mga programang-aprentis at pagtiyak na makukuha ang mga hilaw na materyales upang muling mahikayat ang mga kabataan. Iminumungkahi naman ng iba na maaaring magbigay ng panibagong buhay sa mga lumang anyo ang pakikipagtulungan sa mga kontemporaryong musikero at disenyador.

Ngunit nananatiling napakalaki ng hamon. Habang ginugugol ni Zaz ang mga araw sa tabi ng mga santoor na hindi pa tapos, lubos niyang batid kung gaano kadaling maputol ang kanyang pamana. “Mamamatay ang kahoy at musika kung hindi mo sila bibigyan ng panahon,” sabi niya. “Gusto kong may tunay na nagmamahal sa sining na ito na magpatuloy nito.”

Buod

• Malawak ang pagkilala kay Ghulam Mohammad Zaz bilang huling tradisyonal na gumagawa ng santoor sa Kashmir. Kinakatawan niya ang tuluy-tuloy na pamana ng pamilya na mahigit 300 taon na.
• Mahalagang bahagi ng musikang Sufi at musikang-bayan ng Kashmir ang santoor, isang instrumentong de-pukpok na may 100 kuwerdas. Nakilala ito sa buong mundo sa tulong ng mga maestro gaya nina Shiv Kumar Sharma at Bhajan Sopori.
• Masinsin at inaabot ng ilang buwan ang paggawa ng santoor nang mano-mano. Nangangailangan ito ng mga pambihirang materyales, pagtitiyaga at malalim na kutob sa musika.
• Nanganganib ang pagpapatuloy ng sining na ito dahil sa nagbabagong panlasa sa musika, mga pang-ekonomiyang presyur, kakapusan ng hilaw na materyales at kawalan ng mga aprentis.
• Ginawaran si Zaz ng Padma Shri noong 2023, ngunit ikinalulungkot niya na wala pang kahaliling magpapatuloy sa tradisyon ng kanyang pamilya.
• Bahagi ng mas malawak na krisis na kinakaharap ng mga tradisyonal na sining sa Kashmir at sa buong India ang paghina ng paggawa ng santoor.
• Higit pa sa pagkilala ang kailangan upang mapanatili ang pamana: aktibong suporta, edukasyon at bagong henerasyong handang yakapin ang sining para sa mismong halaga nito.