Sa Ilalim ng Ibabaw: Ang Nakatagong Buhay ng mga “Taong Nunal” sa Pilipinas at ang Krisis sa Kawalan ng Tirahan sa mga Lungsod

Ang Viral na Larawang Nagpasiklab ng Pambansang Talakayan

Noong huling bahagi ng Mayo 2024, isang kapansin-pansing larawan ang nakatawag-pansin sa Pilipinas at sa buong mundo: isang babae, na kalauna’y tinawag na “Rose” ng lokal na media, ang nakuhanan ng larawang gumagapang palabas ng imburnal sa mataong distrito ng pananalapi sa Makati City. Ang larawang kuha ng hobbyist na litratistang si William Roberts ay mabilis na nag-viral, nagpasiklab ng samu’t saring haka-haka, meme, at debate tungkol sa umano’y mga “taong nunal”—mga taga-lungsod na sumisilong sa mga sistema ng paagusan sa ilalim ng lungsod.

Inilarawan ni Roberts, na kinukunan ang lungsod bilang bahagi ng kanyang pang-araw-araw na gawain, ang di-pangkaraniwang sandali habang pinagmamasdan si Rose na umaahon mula sa kanal. Patuloy siyang kumuha ng mga larawan habang gumagapang palabas si Rose, ngunit ilang sandali pa’y nakita niya itong tumakbo lampas sa kanya. Mabilis na kumalat sa social media ang mga larawang unang ipinaskil sa Reddit, at umani ng libu-libong komento at pagtingin. Iminungkahi ng ilang nagdududa online na palabas lamang ito para sa publisidad, ngunit higit na masalimuot at nakababahala ang katotohanan sa likod ng larawan.

Sino ang mga “Taong Nunal”?

Hindi opisyal na katawagan ang “mga taong nunal,” kundi impormal na bansag sa mga taong napipilitang sumilong sa mga nakatagong lugar sa ilalim ng lungsod—mga lagusan ng paagusan, culvert, at underpass. Sa Pilipinas, lalo na sa Metro Manila, kabilang sila sa pinakamahihirap at pinakanaisasantabing bahagi ng maralitang tagalungsod, namumuhay nang hindi nakikita at madalas ay hindi napapansin.

Matapos mag-viral ang insidente, isiniwalat ng karagdagang pagsisiyasat na hindi nag-iisa si Rose. Kabilang siya sa isang maliit na komunidad—tinatayang 15 katao—na nanirahan sa sistema ng paagusan malapit sa isang sapa sa tabi ng Makati Medical Center, sa lugar na nakatatawag-pansing binansagang “Makati Botanical Garden.” Ilang taon nang namumuhay sa ganitong kalagayan ang mga taong ito, kabilang ang mga lalaking sina Jerwin at Rommel, matapos mawalan ng trabaho, mapaalis sa tirahan, o hindi na kayanin ang bayad kahit sa pinakapayak na pabahay.

Sa pagpapatuloy ni William Roberts sa sarili niyang pagsisiyasat, natuklasan niyang halos walang alam ang mga awtoridad na responsable sa pagpapanatili ng imprastraktura ng lungsod tungkol sa lawak o pagkakaayos ng mga lambat-ilalim ng lupa. Dahil sa kakulangan ng kaalaman at pangangasiwa, nakapamumuhay ang mga nakatagong komunidad na ito, ngunit nalalagay rin sila sa panganib ng biglaang pagsupil o sapilitang pagpapaalis.

Buhay sa Ilalim ng Lupa: Pakikibaka, Stigma, at Katatagan

Araw-araw na pakikibaka para mabuhay ang buhay sa ilalim ng lungsod para sa mga “taong nunal.” Malupit ang kapaligiran sa ilalim ng lupa—marumi, hindi ligtas sa kalusugan, at mapanganib, lalo na tuwing tag-ulan kung kailan maaaring bahain at hindi na matirhan ang mga lugar na ito. Gayunman, para sa marami, mas masahol ang ibang pagpipilian: pagkabilad sa panahon, karahasan, o palagiang panggigipit sa mga lansangan.

Sa kabila ng matitinding kalagayan, kapansin-pansin ang katatagan at pagkamalikhain ng mga komunidad na ito. Namumulot sila ng mga materyales para gumawa ng pansamantalang silungan, nagbabahaginan ng pagkain kapag may maibibigay, at tumatanggap pa nga ng kung anu-anong trabaho gaya ng paglilinis ng sapa o pagtulong sa mga lokal na nagtitinda. Gaya ng sinabi ng isang tagamasid, “Hindi pinipili ang ganitong pamumuhay kundi bunga ito ng pangangailangan, isang malupit na tugon sa malalaking suliranin ng kahirapan at kawalan ng mapagpipiliang pabahay sa Pilipinas.”

Gayunman, matindi ang stigma sa ganitong pamumuhay. Halo-halo ang naging reaksiyon ng publiko sa kuwento ni Rose: may mga nagpahayag ng pakikiramay, ngunit marami rin ang naging mapangutya o nanlibak. Napuno ang social media ng mga biro at meme; may ilan pang nagsabing paraan daw ang paggapang sa imburnal para makakuha ng tulong sa gobyerno. Ayon sa mga eksperto, ipinakikita ng ganitong reaksiyon ang mas malalim na pagkailang ng lipunan sa lantad na kahirapan sa mga lugar na dapat sana’y sumasagisag sa kaunlaran at modernidad.

Tugon ng Gobyerno: Tulong, Pagbatikos, at mga Sistemikong Hamon

Kasunod ng pag-viral ng larawan, natunton ng Department of Social Welfare and Development (DSWD) si Rose at binigyan siya ng P80,000 (humigit-kumulang US$1,435) na tulong pinansyal. Itinalaga rin siya bilang “honorary social worker” upang makatulong sa pag-abot sa iba pang naninirahan sa lansangan. Malawakang ibinalita ang hakbang na ito, ngunit binatikos din bilang “panandaliang lunas” na kaunti lamang ang nagagawa upang tugunan ang mga ugat ng kawalan ng tirahan.

Ayon kay Gino Antonio Trinidad, isang mananaliksik sa antas-doktorado na nag-aaral ng mga pamayanan ng maralitang tagalungsod, nagpasikat sa kuwento ang pagiging di-pangkaraniwan ng kaso ni Rose at ang naging tugon ng gobyerno. Binatikos niya ang reaksiyon ng publiko sa tulong-pinansyal, na kadalasa’y nakatuon sa pakiramdam na hindi makatarungang tumatanggap ng suporta mula sa gobyerno ang mahihirap. Aniya, ipinagwawalang-bahala ng ganitong pananaw ang mga ambag ng mga pinakanaisasantabi sa pagpapanatili ng mga espasyong panglungsod na “pandaigdig ang antas.”

Binigyang-diin ni Arvin Dimalanta, tagapayo ng Philippine Resource Centre for Inclusive Development, na maliit lamang ang tulong na ibinigay kay Rose kung ihahambing sa aktuwal na gastos sa pagkuha ng matitirhan sa Metro Manila. Karaniwang hinihingi ng mga nagpapaupa ang paunang bayad na katumbas ng dalawang buwang upa, bukod pa sa iba pang gastusin sa paglipat, kaya maaaring panandalian lamang itong maitawid ng isang pamilya. Binigyang-diin ni Dimalanta na ang tunay na problema ay ang kakulangan ng abot-kaya at madaling maakses na pabahay, gayundin ang pagkakait sa mga naninirahan sa lansangan ng pagkakataong makasali sa mga kasalukuyang programa sa pabahay panlipunan.

Lawak ng Kawalan ng Tirahan sa Pilipinas

Isa lamang bahagi ng mas malawak na krisis ang sinapit ng mga “taong nunal.” Ayon sa pag-aaral noong 2023 ng Joly Homes Foundation at Association Soeur Emmanuelle Philippines, Inc., tinatayang 4.5 milyon ang walang tirahan sa Pilipinas, at dalawang-katlo sa kanila ay naninirahan sa Metro Manila. Kabilang dito hindi lamang ang mga nakatira sa lansangan kundi pati ang milyun-milyong naninirahan sa mga di-pormal na pamayanan—mga barung-barong, iskwater, at pansamantalang komunidad na yari sa mga nakuhang materyales.

Lalong pinalala ng mabilis na urbanisasyon at paglipat mula kanayunan patungong mga lungsod ang problema. Araw-araw, libu-libong Pilipino ang lumilipat sa mga lungsod gaya ng Manila, Cebu, at Davao para maghanap ng trabaho, edukasyon, at mas magagandang oportunidad. Gayunman, hindi nakasasabay sa pangangailangan ang suplay ng abot-kayang pabahay. Napipilitang ilaan ng maraming pamilyang mababa ang kita ang mahigit 30% ng kanilang kita sa upa, kung makahanap man sila ng matitirhan. Napupunta sa mga di-pormal na pamayanan o sa lansangan ang mga hindi kayang magbayad kahit para sa pinakamurang opsiyon.

Lalong nagpapahirap sa usapin ang kawalan ng malinaw na depinisyon at pare-parehong datos tungkol sa kawalan ng tirahan. Hindi tahasang binibigyang-kahulugan sa mga batas ng bansa, gaya ng Urban Development and Housing Act of 1992 at Department of Human Settlements and Urban Development Act, ang kawalan ng tirahan. Dahil dito, maraming tao—lalo na ang mga panandalian o tagong naninirahan—ang hindi naisasama sa opisyal na estadistika at mga programa ng gobyerno.

Mga Hadlang sa Pabahay Panlipunan at ang mga “Di-nakikitang” Mahihirap

Layunin ng mga programa sa pabahay panlipunan sa Pilipinas na magbigay ng abot-kayang tahanan para sa mga kapus-palad. Gayunman, madalas na hindi pasok sa mga pamantayan ang mga pinakananganganib na grupo. Karaniwang kailangang “may-ari ng istruktura” sa mga di-pormal na pamayanan ang mga aplikante upang maging kuwalipikado, kaya hindi kabilang ang mga naninirahan sa lansangan at mga umuupa na walang permanenteng tirahan o legal na karapatan sa lupa.

Gaya ng paliwanag ni Dimalanta, “Kabilang sa mga hindi naitatala at hindi kuwalipikado sa pabahay panlipunan ang mga naninirahan sa lansangan at umuupa sa mga di-pormal na pamayanan, dahil wala silang sariling gusali o istruktura. Hindi sila nakikita ng mga awtoridad.” Hindi lamang sila pinagkakaitan ng pabahay dahil dito, kundi pati ng iba pang mahahalagang serbisyo gaya ng pangangalagang pangkalusugan, edukasyon, at proteksiyong legal.

Kabilang sa mga pagsisikap na tugunan ang krisis sa pabahay ang malalaking inisyatiba ng gobyerno, gaya ng plano ni Pangulong Marcos na magtayo ng anim na milyong yunit ng pabahay pagsapit ng 2028. May naiulat na pag-unlad—mahigit isang milyong yunit umano ang naitayo sa unang taon—ngunit madalas na hindi naaabot ng mga programang ito ang mga higit na nangangailangan. Maraming yunit ang nananatiling bakante sa mga kanayunan, samantalang patuloy na mas mabilis lumaki ang pangangailangan sa mga lungsod kaysa sa suplay.

Pananaw ng Publiko, Patakaran, at mga Susunod na Hakbang

Dahil sa kuwento ni Rose at ng mga “taong nunal,” napilitang harapin ang mga katotohanan ng kahirapan sa mga lungsod ng Pilipinas. Inilantad nito hindi lamang ang mga pagkukulang sa patakaran at imprastraktura kundi pati ang mga pananaw at pagkiling na humuhubog sa talakayan ng publiko tungkol sa kawalan ng tirahan.

Tumugon ang pulisya at mga lokal na awtoridad sa insidente sa pamamagitan ng pagpaparami ng pagpapatrolya at, sa ilang pagkakataon, pagharang sa mga pasukan ng sistema ng paagusan. Maaaring matugunan ng mga hakbang na ito ang agarang alalahanin sa kaligtasan, ngunit kaunti lamang ang nagagawa ng mga ito upang lutasin ang mga pinagbabatayang suliranin. Sa katunayan, maaari pa nitong higit na maisantabi ang mga taong hindi na nga nakikita, at itulak sila sa mas mapanganib na kalagayan.

Ipinanunukala ng mga eksperto at tagapagtaguyod na baguhin ang paraan ng pagtugon—mula sa pagpaparusa tungo sa rehabilitasyon at suporta. Kabilang dito ang pagbuo ng iisang pamantayang depinisyon ng kawalan ng tirahan, pagpapahusay ng pangangalap ng datos, at pagpapalawak ng kuwalipikasyon para sa pabahay panlipunan at iba pang serbisyo. Nagpakita na ng magagandang resulta sa ilang lugar ang mga pansamantalang silungan, programa sa paglalagay sa trabaho, at mga inisyatibang nakabatay sa komunidad, ngunit kailangan ng tuluy-tuloy na pamumuhunan at kagustuhang pampolitika.

Marahil higit sa lahat, kailangan ang higit na pakikiramay at pag-unawa. Gaya ng sinabi ng isang tagapagtaguyod, “Ang mga taong gaya nina Jerwin, Bibi, Romel, at ng iba pang nakausap ko, pati ang mga taong gaya namin… madalas naming madamang ginagawa na lamang kaming mga numero. Ang kulang, at sa tingin ko’y makapagpapabago o dapat magpabago sa mga bagay-bagay, ay tunay na pakikiramay.”

Buod

• Nagdulot ng pambansang atensiyon sa nakatagong buhay ng mga “taong nunal” sa Pilipinas ang nag-viral na larawan ng isang babaeng umaahon mula sa imburnal sa Makati.
• Kabilang ang mga taong ito sa pinakamahihirap at pinakanaisasantabing maralitang tagalungsod. Naninirahan sila sa mga sistema ng paagusan sa ilalim ng lupa dahil sa kawalan ng abot-kayang pabahay at suportang panlipunan.
• Binatikos ang mga tugon ng gobyerno bilang hindi sapat, dahil madalas na hindi natutugunan ng tulong ang mga sistemikong hadlang sa pabahay at serbisyo.
• Tinatayang 4.5 milyon ang walang tirahan o naninirahan sa di-pormal na pabahay sa Pilipinas, at karamihan sa kanila ay nasa Metro Manila.
• Madalas na hindi kabilang sa mga programa sa pabahay panlipunan ang mga naninirahan sa lansangan at mga umuupa, kaya marami ang walang matatag na masisilungan.
• Nananawagan ang mga eksperto na palitan ng mga patakarang nakatuon sa rehabilitasyon ang mga nagpaparusa, paghusayin ang pangangalap ng datos, at palawakin ang suporta para sa mga walang tirahan.
• Ipinakikita ng kuwento ang pangangailangan sa pakikiramay, reporma sa mga patakaran, at pagkilala sa dignidad at katatagan ng mga taong nasa laylayan ng lipunan.