Mahigit 24,000 Cambodian ang Hindi Pa Rin Makauwi Matapos ang Alitan sa Hangganan

Libo-libo pa rin ang lumikas sa kabila ng malawakang pagbabalik

Humigit-kumulang 24,000 Cambodian ang nananatili sa mga pansamantalang silungan, itinalagang ligtas na lugar at nayon matapos ang sigalot noong 2025 sa Thailand, kahit nakauwi na ang tinatayang 625,000 katao, ayon sa ulat noong Oktubre 7 ng Ministry of Interior ng Cambodia. Hadlang sa pagbabalik ang mga barbed wire na nagbabawal sa pagpasok sa mga komunidad sa hangganan at mga hindi sumabog na bala.

Tinatayang 649,000 ang bilang ng mga lumikas, ayon sa ministeryo. Sa pagtatasa nito sa pinsala, nakatala ang 1,558 bahay, 26 paaralan, 14 ospital at sentrong pangkalusugan, 87 bahagi ng kalsada at limang tulay na napinsala, gayundin ang pinsala sa suplay ng tubig, imprastraktura ng kuryente at mga lugar panrelihiyon. Kabilang sa mga iniulat na napinsalang sinaunang monumento ang Preah Vihear Temple, isang UNESCO World Heritage Site.

Ipinahihiwatig ng mga ni-round off na bilang na nakabalik na ang humigit-kumulang 96.3 porsiyento ng mga lumikas na Cambodian, habang nasa 3.7 porsiyento ang wala pa sa kanilang tahanan. Malaki itong pagbuti mula noong Pebrero, nang itala ng ministeryo na 65,174 katao ang hindi pa makabalik. Gayunman, hindi nito pinatutunayan kung nakapagbalik na sa maayos na operasyon ang mga paaralan at serbisyong pangkalusugan o kung mayroon nang matatag na kabuhayan ang mga nakauwi.

Iniuugnay ng Cambodia ang paglikas sa mga pag-atake ng militar ng Thailand noong Hulyo at Disyembre 2025. Tinututulan ng Thailand ang paglalarawan ng Cambodia sa usapin ng teritoryo at sinasabing nabawi ng mga puwersa nito ang lupain ng Thailand. Direktang mahalaga ang magkasalungat na pahayag na ito sa mga pamilyang nasa likod ng mga posisyon ng militar at harang ang mga tahanan.

Pinatigil ng tigil-putukan noong Disyembre 27, 2025 ang labanan, ngunit hindi pa naiuuwi ng mga probisyon nito tungkol sa pagbabalik ng mga sibilyan ang lahat ng pamilya. Magkaugnay ang natitirang paglikas sa tatlong problemang hindi pa nalulutas: pagpasok sa mga pinagtatalunang komunidad, panganib mula sa mga pampasabog at pinsala sa mga serbisyong kailangan upang matirhan ang mga komunidad na ito.

Bumaba ang bilang, ngunit magkakaiba pa rin ang mga pagtatayang inilalabas

Makikita sa pinakalinaw na may-petsang mga bilang ng Cambodia ang pagbaba sa loob ng ilang buwan. Pagsapit ng 7:00 a.m. noong Pebrero 24, 65,174 katao ang hindi pa makabalik, kabilang ang 34,338 babae at 21,793 bata, ayon sa bilang ng Ministry of Interior. Pagsapit ng Hunyo 15, bumaba ang kabuuan sa 28,460, kabilang ang 14,613 babae at 9,592 bata.

Kumpara sa bilang noong Pebrero, nangangahulugan ang humigit-kumulang 24,000 na naitala noong Oktubre ng pagbawas na mga 41,174 katao, o 63 porsiyento. Kumpara naman sa bilang noong Hunyo, mga 4,460 katao, o 16 porsiyento, ang ibinaba. Inilalarawan ng mga paghahambing na ito ang pagbabago sa mga iniulat na bilang, hindi ang beripikadong tala ng paggalaw ng bawat pamilya.

Mas mababa ang mga pagtatayang inilabas sa iba pang pampublikong pahayag. Binanggit ni Thomas Andrews, UN Special Rapporteur on human rights in Cambodia, ang humigit-kumulang 20,000 katao matapos bumisita sa hangganan at mahigit 18,000 naman sa talumpati niya sa ika-63 sesyon ng UN Human Rights Council. Sa sesyong iyon, sinabi ni Ke Sovann, embahador ng Cambodia, na mahigit 20,000 pa ang hindi makabalik.

Iba ang mga bilang na ito sa tala ng ministeryo noong Oktubre. Kung walang magkakatugmang petsang pinagbabatayan at paraan ng pagbibilang, hindi dapat ituring na magkakapareho ang mga ito o ihanay bilang eksaktong pagkakasunod-sunod ng mga pagbabalik. Ipinakikita rin ng mga paglalarawang mula humigit-kumulang 24,000 hanggang mahigit 24,000 ang pagiging tantiya ng pinakahuling kabuuan.

Mula sa labanan tungo sa matagal na paglikas

Dalawang malaking bugso ng labanan noong 2025 ang kinasangkutan ng sigalot. Ayon sa pagtatasa ng International Crisis Group noong Oktubre 9, hindi bababa sa 150 katao ang nasawi at halos isang milyon ang lumikas sa dalawang bansa dahil sa labanan. Pambansang bilang ng mga lumikas na sibilyan sa Cambodia ang humigit-kumulang 649,000, hindi ang kabuuan para sa magkabilang panig.

Narito ang mahahalagang pangyayari at may-petsang mga ulat tungkol sa paglikas:

• Mayo 2025: Napatay ang isang sundalong Cambodian sa palitan ng putok, bago sumiklab ang mas malawakang sagupaan.
• Huling bahagi ng Hulyo 2025: Natapos ang limang araw na labanan sa pamamagitan ng tigil-putukang napagkasunduan sa pamamagitan ng pamamagitan ng Malaysia at panggigipit ng Estados Unidos.
• Disyembre 2025: Nagdulot ng panibagong paglikas ang ikalawang malaking bugso ng labanan bago ang tigil-putukan noong Disyembre 27.
• Pebrero 24, 2026: Naitala ng Cambodia na 65,174 katao pa ang hindi makauwi.
• Hunyo 15, 2026: Umabot sa 28,460 ang natitirang lumikas.
• Oktubre 7, 2026: Iniulat ng ministeryo na humigit-kumulang 625,000 ang nakabalik at mga 24,000 pa ang lumikas.

Binanggit din ni Andrews ang mga bilang ng pamahalaan na tinatayang 650,000 lumikas na Cambodian at 400,000 lumikas na mamamayang Thai noong kasagsagan ng sigalot. Kapag pinagsama, umaabot sa humigit-kumulang 1.05 milyon ang mga pagtatayang ito. Bahagya itong mas mataas kaysa sa paglalarawan ng Crisis Group na halos isang milyon, bagaman kapwa ipinakikita ng mga ito ang lawak ng paglikas sa magkabilang panig.

Bakit nananatiling pinagtatalunan ang pagpasok sa mga tahanan

Inilahad ni Prak Sokhonn, deputy prime minister at foreign minister ng Cambodia, ang mga hadlang sa pagbabalik sa ika-61 sesyon ng UN Human Rights Council sa Geneva noong Pebrero 24. Inilarawan sa opisyal na ulat ng pamahalaan tungkol sa talumpati niya ang mga harang na barbed wire at lalagyan na naglilimita sa pagpasok sa ilang lugar sa hangganan.

Sinabi ni Sokhonn na sapilitang pinalayas ang mga sibilyan sa mga nayon, winasak ang mga tahanan at nagtayo ng imprastraktura ng militar sa mga lugar na inilalarawan ng Cambodia na sinakop. Mga alegasyon ito ng Cambodia, hindi mga konklusyong inilabas ng Human Rights Council.

Paninindigan ng Thailand na sinusunod nito ang probisyon sa tigil-putukan na nagpapahintulot sa mga tropa na manatili sa kinaroroonan nila nang magkabisa ang kasunduan. Sinasabi rin nitong may mga lumikas na Cambodian na sumakop sa teritoryo ng Thailand. Sa sumunod na sesyon ng Human Rights Council, iginiit ni Pratana Dilsyatat, kinatawan ng Thailand, na ang ilang apektadong lugar ay nagsimula bilang mga pansamantalang silungan sa lupain ng Thailand noong dekada 1970.

Itinanggi ni Ke Sovann, embahador at permanenteng kinatawan ng Cambodia sa UN Office in Geneva, ang pahayag na iyon. Binanggit niya ang Convention noong 1904 at Treaty noong 1907 bilang legal na batayan ng mga kinikilalang hangganan at sinabing bunga ng mga pag-atake noong 2025 ang paglikas.

Para sa mga sibilyan, nangangahulugan ito na hindi awtomatikong bukas na daan pauwi ang linya ng tigil-putukan. Binanggit sa ulat noong Oktubre ang Rong Cham Village bilang isa sa mga lugar kung saan nananatili ang mga lumikas, kasama ang mga pansamantalang silungan at ligtas na kampo. Wala itong ibinigay na iskedyul ng muling pagbubukas ng daan para sa bawat lugar.

Mas tumatagal ang panganib ng mga pampasabog kaysa sa tigil-putukan

Nagbabala ang Cambodian Mine Action Centre na maaari pa ring magbanta sa mga sibilyan ang mga hindi sumabog na kagamitang pandigma matapos ang kasunduang pangkapayapaan. Ang mga hindi sumabog na kagamitang pandigma ay mga bomba, bala ng kanyon o iba pang bala na hindi sumabog nang gamitin ngunit maaari pa ring pumutok kapag nagalaw.

Iba itong hadlang sa barbed wire. Hindi nangangahulugan na ligtas ang bahay, kalsada o bukid kapag inalis ang pisikal na harang. Maaaring pahintulutang makapasok muli sa nayon ang isang pamilya habang may panganib pa rin mula sa mga pampasabog sa paligid ng mga lugar na tinitirhan at pinagtatrabahuhan nito.

Inilarawan ni Andrews, ang UN special rapporteur, na nakakita siya ng mga bahay na may tama ng bala at isang bomba sa gitna ng mga guho nang bumisita siya sa hangganan. Tungkol sa pangangailangang agarang tugunan ang paglikas, sinabi niya:

Kailangang tugunan ang krisis na ito sa lalong madaling panahon dahil sa pagdurusang pantao na dulot nito.

Ayon sa Crisis Group, sinuspinde ang kooperasyon sa demining mula nang maganap ang labanan noong 2025, kahit nakasaad sa kasunduan sa tigil-putukan ang gawaing ito. Nagpahayag din ang Thailand ng pangamba tungkol sa mga bagong tanim na landmine at iginiit na hindi sapat na naisasama sa pandaigdigang talakayan ang salaysay nito tungkol sa mga insidenteng iyon.

Mahalaga ang pagkakaiba ng landmine at hindi sumabog na bala sa pagtukoy at paglilinis ng mga panganib, ngunit kapwa maaaring makahadlang sa ligtas na paggalaw ng mga sibilyan. Walang ibinigay ang ulat noong Oktubre tungkol sa nakumpletong iskedyul ng paglilinis o petsa kung kailan maidedeklarang ligtas ang lahat ng apektadong komunidad.

Hindi nangangahulugang nakarekober na ang mga serbisyo kapag nakauwi na

Ipinakikita ng talaan ng pinsala ng Ministry of Interior kung bakit hindi sapat ang muling pagbubukas ng daan upang matapos ang pagbangon. Bukod sa 1,558 bahay na napinsala, nagtala ito ng pinsala sa 26 paaralan at 14 ospital at sentrong pangkalusugan. Naapektuhan din ang mga kalsada, tulay, sistema ng tubig at imprastraktura ng transmisyon ng kuryente.

Sa hiwalay na pagtatasa noong Hunyo, nakadokumento ang mga pasilidad na nanatiling sarado sa tatlong lalawigan sa hangganan. May walong saradong paaralan at limang saradong ospital o sentrong pangkalusugan sa Oddar Meanchey. May limang paaralan at isang pasilidad pangkalusugan na hindi pa nagbubukas sa Banteay Meanchey. Sa Preah Vihear, pitong paaralan at dalawang ospital o sentrong pangkalusugan ang sarado.

Sa kabuuan, 20 paaralan at walong pasilidad pangkalusugan pa rin ang sarado sa tatlong lalawigan noong Hunyo. Hindi dapat itumbas ang mga bilang na ito sa saradong pasilidad sa mga kabuuang napinsalang iniulat noong Oktubre: magkaiba ang sinusukat ng mga ito at magkaiba ang petsa. Maaaring magbukas muli ang nasirang gusali, samantalang maaaring manatiling sarado ang pasilidad dahil sa mga kondisyon sa pagpasok o seguridad.

Nag-ulat din ang ministeryo ng pinsala sa mga gusaling administratibo, lugar panrelihiyon, Preah Vihear Temple at iba pang sinaunang templo sa hangganan. Hindi nito tinukoy ang lawak ng pinsala sa bawat monumento, gastos sa pagkukumpuni o mga takdang petsa ng pagpapanumbalik.

Ipinakikita ng pinagsamang mga bilang ang limitasyon ng paggamit sa dami ng nakabalik bilang nag-iisang panukat ng pagbangon. Isang hakbang ang makarating sa tahanan. Iba pa ang pagkakaroon ng maaasahang tubig, transportasyon, pag-aaral at serbisyong medikal, at hindi ipinakikita ng ulat noong Oktubre kung ilang pamilyang nakabalik ang mayroon ng lahat ng serbisyong ito.

Pansamantalang mga nayon at karapatang makabalik

Inilarawan ni Senate President Hun Sen, na noo'y gumaganap bilang pinuno ng estado, ang mga tirahan para sa mga lumikas bilang "Waiting Villages". Sinabi niyang layunin ng mga ito na magbigay ng kaligtasan at katatagan habang naghihintay ang mga pamilya ng mga kondisyong magpapahintulot sa kanilang makabalik sa mga orihinal nilang komunidad, sa halip na maging permanenteng pamayanan.

Inilarawan sa pahayag ng ministeryo noong Hunyo na nahiwalay ang mga residente sa mga bukirin, negosyo at paaralan. Dahil dito, higit pa sa usapin ng pabahay ang paglikas: hindi naibabalik ng silungan ang pagpasok sa lupa, trabaho o mga pang-araw-araw na gawaing bumubuhay sa kanila bago ang labanan.

Ganito ang sinabi ni Andrews tungkol sa mga karapatan ng mga lumikas na sibilyan matapos ang pagbisita niya sa hangganan:

Napakalinaw ng internasyonal na batas na may karapatang makauwi ang mga lumikas dahil sa isang tunggalian na gaya nito.

Sa Human Rights Council, nanawagan siya na makabalik ang mga apektadong komunidad sa isang matatag at ligtas na kapaligiran at maipagpatuloy ang mga naantalang kabuhayan. Nanawagan din ang mga kinatawan ng Cambodia at ASEAN na ipatupad ang pinagsamang pahayag noong Disyembre 27, kabilang ang mga probisyon nito tungkol sa pagbabalik ng mga sibilyan at kabuhayan.

Sinabi ni Andrews na tutuon ang gawain niya sa mga epekto ng sigalot sa karapatang pantao, hindi sa pagtukoy kung sino ang may pananagutan sa pagsisimula ng labanan. Dahil sa pagkakaibang ito, nananatiling hindi nalulutas ang alitan sa teritoryo habang nananatiling sentro ng kanyang pagtatasa ang proteksiyon sa mga sibilyan at ang pagpasok sa mga komunidad.

Tinutukoy ng ulat ng Crisis Group, na pinamagatang Toward a Thaw in the Cambodia-Thailand Border Conflict, ang natigil na diplomasya bilang patuloy na banta sa tigil-putukan. Inirerekomenda nitong ibalik ang normal na ugnayang diplomatiko, ipagpatuloy ang gawain sa hangganan at panibaguhin ang kooperasyon sa demining.

Gumagana ang Joint Boundary Commission sa ilalim ng memorandum of understanding noong 2000 na namamahala sa pagsusuri at pagtatakda ng hangganan sa lupa. Ayon sa Crisis Group, nagtagumpay itong magtakda ng hangganan sa humigit-kumulang 600 kilometro ng halos 800-kilometrong hangganan, kaya mga 200 kilometro pa ang hindi natatapos. Batay sa mga bilang na ito, halos tatlong-kapat na ang natakdaan.

Tumutukoy ang pagtatakda ng hangganan sa pagtukoy kung saan ito daraan, samantalang kabilang sa demarkasyon ang pagtukoy o pagmamarka nito sa mismong lugar. Nagbibigay ang komisyon ng mekanismo para sa teknikal na gawain, ngunit ayon sa Crisis Group, wala itong mandato o kakayahang lutasin nang mag-isa ang pampolitikang pagkakabuhol.

Hiwalay na usapin ang magkakapatong na pag-aangkin sa karagatan. Ayon sa ulat, umatras ang Thailand noong Mayo 2026 sa memorandum noong 2001 na tumatalakay sa mga pag-aangking ito, kaya sinimulan ng Cambodia ang sapilitang pagkakasundo sa ilalim ng UN Convention on the Law of the Sea, na kilala bilang UNCLOS.

Isa itong legal na prosesong naglalayong tulungan ang mga panig na makabuo ng kasunduan, sa halip na magpataw ng may-bisang hatol. Ayon sa Crisis Group, aabutin ng hindi bababa sa isang taon bago ito matapos. Hindi ito direktang iskedyul para sa muling pagbubukas ng mga nayon sa hangganan sa lupa, at sinasabi ng ulat na sinuspinde kalaunan ng Thailand ang pakikilahok nito sa mga bilateral na mekanismo para sa hangganan sa lupa.

Ano pa ang hindi nalulutas

Nakapagbalik na sa kanilang tahanan ang daan-daang libong Cambodian dahil sa tigil-putukan, ngunit wala pang inihahayag na petsa kung kailan makakauwi ang lahat ng nananatiling lumikas. Hindi rin nagbibigay ang mga bilang ng ministeryo noong Oktubre ng kumpletong pagkakahati-hati ng mga natitirang residente ayon sa pamayanan o nagpapaliwanag kung paano nauugnay ang bilang nito sa mas mababang kabuuang binanggit sa United Nations.

Hindi pa naiuulat ang ilang mahahalagang hakbang: kung kailan muling bubuksan ang mga harang na daan, aling mga lugar ang nalinis na sa mga pampasabog, ilang napinsalang pampublikong pasilidad ang muling gumagana at anong pagkukumpuni ang kailangan sa bawat pamanang lugar. Kung wala ang mga detalyeng ito, hindi sapat ang pagbaba ng bilang ng mga lumikas upang mailarawan nang buo ang pagbangon.

Nagbabala ang Crisis Group na maaaring humantong sa panibagong labanan ang maliit na insidente dahil sa magkabilang panig na nagsisihan, sinuspindeng teknikal na kooperasyon at mga pampolitikang panggigipit sa loob ng bansa. Mga rekomendasyon ang mga hakbang na iminungkahi nito, hindi napagkasunduang iskedyul. Wala ring tinukoy na petsa ng susunod na pulong ng Joint Boundary Commission o takdang panahon para matapos ang demining.

Nanawagan si Sokhonn, ang foreign minister ng Cambodia, sa Geneva na ipatupad ang mga umiiral na kasunduan, iurong ang mga puwersa ng Thailand mula sa teritoryo ng Cambodia at lutasin nang mapayapa ang usapin alinsunod sa internasyonal na batas. Ipinaliwanag niya ang pamamaraang nais ng Cambodia:

Ang ganitong paraan lamang ang magbibigay-daan sa dalawang mamamayan na mamuhay nang magkakasama sa kapayapaan, katatagan at paggalang sa isa't isa.

Para sa mga pamilyang naghihintay pa rin, ang agarang sukatan ay kung magbubunga ang mga pangako sa tigil-putukan ng ligtas na pagpasok sa mga tahanan at kabuhayan. Malaking pag-unlad ang pagbabalik ng humigit-kumulang 625,000 katao, ngunit ipinakikita ng mga natitira pang lumikas na hindi natapos ng pagtigil ng labanan ang mga epekto nito sa mga sibilyan.

Mahahalagang Punto

• Iniulat sa update ng ministeryo ng Cambodia noong Oktubre 7 na mga 24,000 katao pa ang lumikas at humigit-kumulang 625,000 ang nakauwi.
• Bumaba ang natitirang bilang mula 65,174 noong Pebrero tungong 28,460 noong Hunyo, bagaman iba-iba ang mga pagtatayang inilabas sa iba pang pampublikong pahayag.
• Patuloy na humahadlang sa pagbabalik sa ilang komunidad sa hangganan ang mga harang, posisyon ng militar at panganib mula sa mga pampasabog.
• Nag-ulat ang ministeryo ng pinsala sa 1,558 bahay, 26 paaralan, 14 pasilidad pangkalusugan, 87 bahagi ng kalsada at limang tulay.
• Pinagtatalunan ng Cambodia at Thailand ang mga pag-aangkin sa teritoryo at ang mga pangyayaring pumipigil sa pagbabalik ng mga sibilyan.
• Nananatiling nakatigil ang kooperasyon sa demining at gawain sa hangganan sa lupa, at wala pang inihahayag na petsa kung kailan makababalik ang lahat ng pamilyang lumikas.