Inalis ng mga Demolisyon sa Timor-Leste ang mga Tahanan at Kita ng Kababaihan Habang Lalong Tumitindi ang Alitan sa Lupa

Kapag ang demolisyon ng tahanan ay nangangahulugan din ng pagkawala ng kabuhayan

Tinatayang 1,500 sambahayan umano ang sapilitang pinaalis sa Dili at iba pang munisipalidad sa Timor-Leste noong 2024 at 2025, habang binabawi ng pamahalaan ang lupang itinuturing nitong pag-aari ng estado. Para sa mga babaeng kumikita mula sa maliliit at impormal na negosyo, higit pa sa tirahan ang nawala: nawala rin ang kita na ginagamit upang suportahan ang kanilang mga pamilya at maipagpatuloy ng mga anak ang pag-aaral.

Bumilis ang kampanya noong unang bahagi ng 2024, ayon sa Fundasaun Mahein, isang institusyon ng lipunang sibil sa Timor-Leste. Inilarawan sa pagtatasa nito noong Hulyo 5, 2024 ang daan-daang pamilyang nawalan ng tahanan, negosyo o kita sa loob lamang ng ilang buwan, kasabay ng pagsasara ng mga impormal na pamilihan at pagkumpiska ng mga panindang mula sa mga komersiyal na aktibidad na walang lisensiya.

Ayon kay Noe Gaspar, program manager sa Mata Dalan Institute, naapektuhan ng mga pagpapaalis ang kabuhayan, edukasyon at kalusugan ng isip, lalo na ng mga babae. Inilarawan niya ang agarang pinsalang pang-ekonomiya:

"Maraming babae ang nawalan ng pinagkukunan ng kita," aniya.

Ayon kay Gaspar, nahirapan pagkatapos nito ang mga babae na tugunan ang mga pangangailangan ng kanilang mga anak sa pag-aaral at araw-araw na pamumuhay. Sa isang apektadong komunidad, nanatili ang mga residente sa kabila ng pagkawasak ng kanilang mga tahanan at sinabing hindi patas at hindi makatarungan ang paraan ng pamahalaan.

Makakatulong ang mga pambansang bilang sa trabaho upang maunawaan kung bakit partikular na nalalagay sa panganib ang mga babae. Bago ang kamakailang kampanya, nasa impormal na trabaho na ang 80.4% ng mga babaeng may trabaho, kumpara sa 75.3% ng mga lalaking may trabaho. Mas kakaunti rin ang oportunidad ng kababaihan na makapasok sa bayad na trabaho. Hindi direktang sinusukat ng mga bilang na ito ang pinsalang dulot ng pagpapaalis, ngunit ipinapakita ng mga ito ang hindi pantay na kalagayang pang-ekonomiya kung saan kailangang makabangon ang mga pamilya.

Sino ang nagsasagawa ng mga pagpapaalis?

Tinutukoy sa pagtatasa ng Fundasaun Mahein noong Hulyo 2024 ang isang pinagsanib na pangkat na pinamumunuan ng State Secretariat for Toponymy and Urban Organisation Affairs, na kilala bilang SEATOU, sa ilalim ng Ministry of State Administration. Kabilang sa mga nakasaad na tungkulin ng ministeryo ang kalinisan sa lungsod at kaayusang pampubliko.

Ipinaliwanag ng pamahalaan na inalis ang mga tao dahil ilegal umanong nakatayo sa lupaing pag-aari ng estado ang mga gusali. Nakasentro ang kampanya sa Dili, bagaman nagtala rin ang Fundasaun Mahein ng mga ulat ng pagpapaalis sa munisipalidad ng Baucau. Ilang taon nang naipamigay ang mga abiso sa ilang lugar sa kabisera bago pinaigting ang pagpapatupad.

Ipinangatwiran ng mga sumusuporta sa pagpapaalis na maaaring humarang sa mga kalsada ang mga gusaling walang regulasyon, lumikha ng hindi ligtas na kalagayan at sumira sa kaayusan ng lungsod. Nanawagan din mismo ang Fundasaun Mahein ng pagkilos laban sa mapanganib na konstruksyon, maling pagtatapon ng basura at ilegal na pagharang sa mga pampublikong kalsada.

Ang tinututulan nito ay ang mga pamamaraan, panahon at bunga ng kampanya. Ayon sa institusyon, may mga bidyong nagpapakita ng pananakot ng pinuno ng SEATOU at pambubugbog ng mga puwersang panseguridad sa mga taong mapayapang nagpoprotesta laban sa mga demolisyon. Hiwalay ang mga paratang na ito sa pangangatwiran ng pamahalaan tungkol sa pagmamay-ari ng lupa at dapat itong siyasatin nang naaayon.

Samakatuwid, kapwa paggamit ng pampublikong lupa at pagtrato sa mga taong nakatira o nagtatrabaho rito ang sentro ng pagtatalo. Hindi sapat ang pag-aalis ng mapanganib na estruktura upang malutas kung saan titira ang mga nakatira rito o kung paano nila mapapalitan ang nawalang kita.

Ano ang pinatutunayan ng mga bilang, at ano ang hindi

Magkakaibang panahon at yunit ang saklaw ng iba’t ibang bilang ng mga pinaalis. Tumutukoy sa mga nakaraang taon ang ulat tungkol sa libo-libong taong napaalis sa Dili. Saklaw naman ng sumunod na tantiya na humigit-kumulang 1,500 sambahayan ang 2024 at 2025 at kabilang dito ang iba pang munisipalidad. Inilalarawan ng ulat ng Fundasaun Mahein tungkol sa daan-daang pamilya ang mga unang buwan ng pinaigting na kampanya noong 2024.

Hindi maaaring direktang paghambingin ang mga kabuuang ito na para bang iisang populasyon ang binibilang ng mga ito. Maaaring binubuo ng ilang tao ang isang sambahayan, at wala sa mga bilang na ito ang nagbibigay ng kumpletong paghahati ayon sa munisipalidad, kasarian o uri ng nawala. Gayunman, ipinahihiwatig ng mga ito na higit na malawak sa magkakahiwalay na alitan sa ari-arian ang naging sapilitang pagpapaalis.

Ganito ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari:

• Oktubre hanggang Nobyembre 2021: Itinala ng pambansang sarbey sa lakas-paggawa ang malaking pagkakaiba sa pagkuha ng trabaho ng kababaihan at kalalakihan.
• Bago ang 2024: Namahagi ng mga abiso ng pagpapaalis sa ilang lugar sa Dili sa loob ng ilang taon.
• Unang bahagi ng 2024: Pinaigting ang kampanya ng pagpapaalis, demolisyon at pagkumpiska.
• Hulyo 5, 2024: Naglabas ang Fundasaun Mahein ng mga alalahanin tungkol sa pagpapatupad at kakulangan ng suporta para sa mga pamilyang napaalis.
• 2024 at 2025: Tinatayang 1,500 sambahayan ang sapilitang pinaalis sa Dili at iba pang munisipalidad, ayon sa mga sumunod na ulat.

Inilarawan ng sumunod na ulat na labag sa batas ang mga pagpapaalis at tinukoy ang mga tila kakulangan sa wastong proseso. Hindi dapat ipagkamali ang paglalarawang iyon bilang hatol ng hukuman na sumasaklaw sa bawat kaso. Walang tinukoy dito na pasiya ng hukuman para sa bawat kaso o pinagsama-samang talaan ng pamahalaan tungkol sa mga napaalis.

Bakit higit na nanganganib ang mga negosyo ng kababaihan

Ang sarbey sa lakas-paggawa noong 2021, na makukuha sa International Labour Organization, ang pinakamalakas na batayang estadistikal upang maunawaan ang panganib sa kabuhayang kinakaharap ng kababaihan. Isinagawa ito ng General Directorate of Statistics sa pakikipagtulungan sa Secretariat of State for Vocational Training and Employment. Nangolekta ang mga mananaliksik ng datos mula sa kinatawang sampol na binubuo ng 7,275 sambahayan noong Oktubre at Nobyembre 2021.

Nasa lakas-paggawa ang 24.2% ng kababaihang edad 15 pataas, kumpara sa 36.9% ng kalalakihan, ayon sa sarbey. Katumbas ito ng diperensiyang 12.7 puntos-porsiyento. Kabilang sa lakas-paggawa ang mga taong may trabaho o walang trabaho ngunit naghahanap nito. Hindi kabilang dito ang lahat ng uri ng paggawa, gaya ng mga gawaing-bahay na walang bayad.

Nasa aktuwal na trabaho ang 22.7% ng kababaihang nasa edad-paggawa, kumpara sa 35.2% ng kalalakihan. Sa mga may trabaho, 31.5% lamang ng kababaihan ang mga empleyado, kumpara sa 59.2% ng kalalakihan. Higit na malamang na magtrabaho ang kababaihan para sa sarili o tumulong sa mga negosyo ng pamilya.

Ipinapakita ng talahanayan sa sarbey na nagtatrabaho para sa sarili ang 48.0% ng mga babaeng may trabaho, na nangangahulugang nagpapatakbo sila ng aktibidad nang walang empleyado. Bahagi ito ng kababaihang may trabaho, hindi pahayag na 48.0% ng lahat ng manggagawa sa kategoryang iyon ay babae. 31.9% ng trabaho ng kababaihan ang nagmula sa kalakalan ng pakyawan at tingian.

Mga tindero sa puwesto at pamilihan lamang ang pinagtrabahuhan ng 23.7% ng kababaihang may trabaho, kumpara sa 10.9% ng kalalakihang may trabaho. Umabot sa 49.5% ng trabaho ng kababaihan ang pinagsamang pagtatanim ng mga pananim sa bukid at gulay, at pagtitinda sa mga puwesto at pamilihan. Dahil dito, direktang naaapektuhan ng pagsasara ng mga pamilihan at pag-aalis ng mga impormal na negosyo ang mga gawaing matagal nang pinagtutuunan ng kababaihan.

Kakaunti ang matatag na mapagpipilian pagkatapos mapaalis

Saklaw ng impormal na trabaho ang 80.4% ng mga babaeng may trabaho at 75.3% ng mga lalaking may trabaho noong 2021, na may diperensiyang 5.1 puntos-porsiyento. Tumutukoy ang impormal na trabaho sa trabahong walang pormal na kaayusan o proteksiyong kaugnay ng trabahong may regulasyon. Hindi ito katulad ng ilegal na pananakop sa lupa, at hindi sapat ang katayuan sa trabaho upang matukoy kung may pahintulot ang isang negosyo na gumamit ng partikular na lugar.

Nagtala rin ang sarbey ng mas malaking kakulangan sa oportunidad sa trabaho para sa kababaihan. Nasa 5.9% ang kawalan ng trabaho ng kababaihan, kumpara sa 4.6% ng kalalakihan. Nasa 33.3% ang mas malawak na sukat ng hindi lubos na paggamit sa lakas-paggawa ng kababaihan at 25.8% naman sa kalalakihan, na may diperensiyang 7.5 puntos-porsiyento. Mas malawak na sinusukat ng panukat na ito ang kakulangan sa trabaho kaysa sa kawalan ng trabaho lamang.

Nauna ang mga pambansang bilang na ito sa pinaigting na kampanya ng pagpapaalis at hindi nito matutukoy kung ilan sa mga babaeng napaalis ang nawalan kalaunan ng trabaho. Gayunman, ipinapakita ng mga ito kung bakit maaaring mahirap palitan ng matatag na sahurang trabaho ang isang maliit na negosyo. Mas kaunti na nga ang kababaihang may gayong trabaho, mas malaki pa ang posibilidad na kulang ang angkop na mapapasukan nila.

Iniuugnay sa salaysay ni Gaspar ang pagkawasak ng mga negosyo sa mga gastusin ng pamilya, edukasyon at kalusugan ng isip. Kaya higit pa sa halaga ng giniba na estruktura ang pinsala. Maaaring mabawasan ang perang magagamit sa pang-araw-araw na pangangailangan kapag nawala ang pinagkakakitaan, kasabay ng pangangailangang humanap ng ibang matitirhan ang sambahayan.

Upang makabuo ng kumpletong pagtatasa, kailangang pag-ibahin ang mga babaeng nawalan ng tirahan, mga babaeng nawalan ng negosyo, at mga nawalan ng pareho. Walang inilathalang kabuuang bilang dito para sa mga grupong iyon, ni tinantiyang halaga ng nawalang kita o bilang ng mga batang nahinto sa pag-aaral.

Pinagtatalunang pahintulot at kakulangan sa ipinangakong suporta

Ayon sa Fundasaun Mahein, sinabi ng ilang pinaalis na may kasunduan sila sa estado na umupa ng lupa para sa mga gawaing pangnegosyo. Sinabi naman ng iba na naitayo ng kanilang pamilya ang mga tahanan o negosyo ilang dekada na ang nakalilipas, noong administrasyong Indones o Portuges, kung minsan ay may pahintulot mula sa mga lokal na awtoridad.

Inamin ng institusyon na dahil sa kakulangan ng mga dokumento, mahirap patunayan ang mga pahayag na ito. Mahalaga ang pagkakaibang ito: hindi awtomatikong patunay ng pagmamay-ari ang pahayag ng matagal nang paninirahan, ngunit hindi rin nalulutas ng kawalan ng kumpletong papeles ang lahat ng tanong tungkol sa dating pahintulot o mga prosesong sinunod sa pagpapaalis.

Sinabi ng pamahalaan na bahagi ang mga pagpapaalis ng programang kinasasangkutan ng apat na ministeryo: State Administration, Social Solidarity and Inclusion, Education, at Health. Layunin umano nitong magbigay ng magkakaugnay na serbisyong panlipunan at akses sa mga pangunahing serbisyo para sa mga apektadong tao.

Ayon sa Fundasaun Mahein, ipinahihiwatig ng mga tuwirang salaysay na hindi natatanggap ng karamihan sa mga pinaalis ang ipinangakong suporta. Iniulat nitong dose-dosenang pamilya, sa pinakamababang tantiya, ang nawalan ng tirahan at kita, kabilang ang mga inang may maliliit na anak, matatanda at mga taong may sakit.

Inilalarawan ng mga salaysay na iyon ang agwat sa pagitan ng inihayag na programa at karanasan ng mga pamilya. Hindi nagbibigay ang mga ito ng kumpletong bilang ng naipamahaging tulong. Walang itinakdang iskedyul para sa kompensasyon, permanenteng pabahay o muling pagtatayo ng mga negosyo sa mga ulat na ito. Kung wala ang gayong impormasyon, mahirap matukoy kung natutugunan ng tulong kapwa ang pagpapaalis at pagkawasak ng mga pinagkakakitaan.

Pagpapabuti ng lungsod at mga motibong pinagtatalunan

Lalo pang nagdulot ng pangamba sa publiko ang panahon ng kampanya noong 2024. Ayon sa Fundasaun Mahein, inamin ng mga opisyal ng pamahalaan na bahagyang dulot ng paghahanda sa planong pagbisita ni Pope Francis sa huling bahagi ng taong iyon ang pagkaapurahan. Iginiit ng institusyon na hindi dapat gamiting katwiran ang paghahanda sa pagbisita para sa malawakang pagpapaalis.

Hinala rin nito na maaaring nakaimpluwensiya sa paglilinis ng mga estratehikong lugar ang lumalaking interes ng mga dayuhan sa pamilihan ng ari-arian sa Dili. Binanggit nito ang posibleng pagtatayo ng mga shopping center at apartment sa hinaharap, habang kinukuwestiyon kung makikinabang dito ang karamihan ng mga Timorese.

Paratang pa lamang ang motibo ng pamumuhunan at hindi ito napatunayang paliwanag sa bawat pagpapaalis. Walang tinukoy sa ulat na partikular na kontrata sa pagpapaunlad, kasunduan sa mamumuhunan o dokumentadong paglilipat ng lupaing pinapaalisan. Kaya hindi tamang ilarawan ang buong kampanya bilang napatunayang programang naglilinis ng mga lugar para sa mga dayuhang developer.

Gayunman, kongkreto ang mas malawak na tensiyong pang-ekonomiya. Nais ng pamahalaan na pagandahin ang kaayusan ng lungsod at makahikayat ng pamumuhunan, samantalang winasak ng mga demolisyon ang mga tahanan at negosyong itinayo gamit ang kakaunting yaman ng mga sambahayan. Dapat isaalang-alang sa anumang pagsusuri sa mga pakinabang ng pag-unlad ang mga nawalang ito, sa halip na ituring na walang naunang gamit pang-ekonomiya ang nalinis na lupa.

Kawalan ng katiyakan sa lupa kasabay ng panggigipit na lampasan ang pag-asa sa langis

Naganap ang mga pagpapaalis habang lumalakas ang panggigipit sa Timor-Leste na bumuo ng mga mapagkukunan ng kita bukod sa petrolyo. Tinatayang magmumula sa Petroleum Fund ang humigit-kumulang 73% ng badyet ng estado para sa 2025. Lalong nagpatindi sa pangamba sa pag-asa sa pondo ang anunsiyo noong Hunyo 2025 tungkol sa pagsasara ng gas field ng Bayu-Undan, bagaman tumigil na ito sa paglikha ng malaking kita bago ang taong iyon.

Bahagi ng problemang pang-ekonomiyang ito ang kawalan ng katiyakan sa lupa. Hadlang sa pamumuhunan at pagpapaunlad ng mga produktibong sektor ang malabong pagmamay-ari, magkakapatong na paghahabol at mahinang pamamahala sa lupa na hinubog ng kasaysayan ng tunggalian ng bansa. Nagdudulot din ang mga ito ng tensiyon sa lipunan kapag hindi nagkakasundo ang mga tao kung sino ang may karapatang manirahan o gumamit ng isang lugar.

Maaaring palalain ng pagpapatupad ng mga patakaran na nag-iiwan sa mga pamilya nang walang matatag na tirahan o paraan upang kumita ang kawalan ng katiyakang ito. Hindi lamang kung darating ang pamumuhunan ang usapin, kundi kung mahuhulaan ang mga patakaran at kung mabibigyan ng patas na proseso ang mga kasalukuyang residente at negosyo.

Sumali ang Timor-Leste sa ASEAN noong 2025, kaya nagbukas ang mga oportunidad para sa mga pamilihan at pamumuhunan sa rehiyon. Hindi nito nalulutas ang mga pinagtatalunang paghahabol sa lupa o napapalitan ang nawalang kita ng mga sambahayan. Kapwa ipinakikita ng sarbey sa trabaho at mga ulat ng pagpapaalis kung bakit dapat ding suriin ang dibersipikasyong pang-ekonomiya batay sa pagkuha ng trabaho ng kababaihan at pagpapatuloy ng maliliit na negosyo.

Praktikal ang mga tanong na hindi pa nasasagot: ilan sa mga napaalis na sambahayan ang nakatanggap ng tulong, aling mga paghahabol sa paninirahan ang sinuri, at anong mga kaayusan ang mayroon para sa mga nawalan kapwa ng tirahan at kita. Walang tinukoy sa mga ulat na ito na nalalapit na pagdinig, takdang petsa ng kompensasyon o petsa ng pamamahagi ng tulong.

Mahahalagang Punto

• Tinatayang 1,500 sambahayan umano ang sapilitang pinaalis sa Dili at iba pang munisipalidad noong 2024 at 2025.
• Pinaigting ang kampanya noong unang bahagi ng 2024 sa ilalim ng pinagsanib na pangkat na pinamumunuan ng SEATOU sa Ministry of State Administration.
• Nawalan ang mga babae ng mga impormal na negosyong tumutulong pambayad sa mga pangangailangan ng pamilya at pag-aaral ng mga anak.
• Nakita sa sarbey sa paggawa noong 2021 na impormal ang trabaho ng 80.4% ng mga babaeng may trabaho, kumpara sa 75.3% ng mga lalaking may trabaho.
• Nag-ulat ang Fundasaun Mahein ng pinagtatalunang mga paghahabol sa paninirahan at mga salaysay na hindi nakararating sa karamihan ng mga pinaalis ang ipinangakong tulong ng pamahalaan.
• Hindi pa natutukoy ang buong lawak ng nawalang kita, naipamahaging suporta at pagkagambala sa edukasyon.