Nagkasundo sa teknikal na antas ang Timor-Leste at Australia sa tatlong balangkas para sa Greater Sunrise

Usapan sa Greater Sunrise, papunta na sa pag-apruba ng pamahalaan

Nagkasundo na sa teknikal na antas ang Timor-Leste at Australia sa tatlong dokumentong namamahala sa proyektong petrolyo ng Greater Sunrise. Dahil dito, uusad ang mga negosasyon tungo sa pag-apruba sa kani-kanilang bansa, habang sa mga susunod na yugto pa pagpapasyahan ang konsepto ng pagpapaunlad at iskedyul ng konstruksyon.

Sa pulong sa Palasyo ng Pamahalaan sa Dili noong 25 Setyembre 2026, nakatanggap sina Punong Ministro Kay Rala Xanana Gusmão at Ministro ng Petrolyo at Yamang Mineral na si Francisco da Costa Monteiro ng ulat mula kay Katrina Cooper, Espesyal na Sugo ng Australia para sa Proyektong Greater Sunrise. Dumalo rin si Caitlin Wilson, Embahador ng Australia sa Timor-Leste.

Ayon kay Monteiro, nagbunga ang pinakahuling negosasyon sa Canberra ng teknikal na kasunduan sa Kodigo sa Pagmimina ng Petrolyo, Kontrata sa Paghahati ng Produksyon at Rehimeng Piskal. Magkakasamang itinatakda ng mga dokumentong ito ang mga patakaran para sa mga aktibidad sa petrolyo, ugnayan ng mga awtoridad at kontratista, at mga buwis na ipapataw sa proyekto.

Dadaan na ngayon ang mga dokumento sa proseso ng pag-apruba sa bawat bansa. Sa Timor-Leste, ihaharap ang mga ito sa Konseho ng mga Ministro at pagkatapos ay sa Pambansang Parlamento. Susunod naman ang Australia sa mga proseso ng pamahalaan nito. Inaasahang aabot nang humigit-kumulang tatlong buwan ang pagsusuri at pag-apruba. Kung matutupad ang tantiya, inaasahang matatapos ito bandang Disyembre 2026.

Isa itong mahalagang hakbang sa batas at kontrata, hindi anunsyo na maaari nang simulan ang konstruksyon. Sinabi ni Monteiro na lilipat sa susunod na taon ang pokus sa iisang aprubadong konsepto ng pagpapaunlad at sa detalyadong disenyo, kasabay ng paghahanda para sa konstruksyon sa hinaharap. Inihahanda pa rin ang mga dokumentong operasyonal para sa mga susunod na yugto ng proyekto.

Saklaw ng tatlong dokumento

Itinatakda ng Kodigo sa Pagmimina ng Petrolyo ang legal at regulasyong balangkas para sa eksplorasyon at pagpapaunlad sa Espesyal na Rehimen ng Greater Sunrise. Nagbibigay ito ng mga patakarang susundin sa pagsasagawa ng mga aktibidad sa petrolyo sa lugar na magkasamang pinamamahalaan batay sa mga kaayusang pinagkasunduan ng dalawang bansa.

Itinatakda naman ng Kontrata sa Paghahati ng Produksyon ang ugnayang kontraktuwal at paghahati ng produksyon sa pagitan ng kinauukulang pampublikong awtoridad at mga panig sa kontrata. Tinutukoy ng kontrata kung paano ilalaan ang produksyon ng petrolyo. Naiiba ito sa mga tuntunin ng kasunduan na nagtatakda kung paano hahatiin ng Australia at Timor-Leste ang kita mula sa mga aktibidad sa upstream.

Itinatakda ng Rehimeng Piskal ang pagbubuwis at iba pang obligasyong piskal para sa mga aktibidad sa lugar. Higit pa sa pagtukoy ng mga singil sa buwis ang kahalagahan nito: inaatasan ito ng kasunduan sa karagatan na tukuyin kung paano ipatutupad sa kontratista ang mga batas sa pagbubuwis ng dalawang bansa.

Magkakaiba ang tungkulin ng tatlong dokumento sa iisang balangkas ng proyekto. Hindi awtomatikong naaayos ng kasunduan sa mga regulasyon ang mga tuntunin ng kontrata o pagbubuwis. Mas malawak ang anunsyo noong Setyembre kaysa sa ulat ng progreso noong Marso dahil umabot na sa yugto ng panloob na pag-apruba ang tatlong dokumento.

Itinatakda ng kasunduan ang mga responsibilidad sa pag-apruba

Itinatatag ng kasunduan sa mga hangganang pandagat ng Australia at Timor-Leste ang Espesyal na Rehimen ng Greater Sunrise sa Artikulo 7 at inilalatag ang pagpapatakbo nito sa Apendise B. Layunin nitong paunlarin, samantalahin at pamahalaan nang magkasama ang petrolyo sa mga bahura ng Greater Sunrise para sa kapakinabangan ng dalawang bansa.

Inaatasan ng kasunduan ang Lupon ng Pamamahala na aprubahan ang pinal na Kodigo sa Pagmimina ng Petrolyo, mga regulasyon nito at mga susunod na pagbabago. Responsibilidad naman ng Itinalagang Awtoridad na pumasok sa Kontrata sa Paghahati ng Produksyon para sa Greater Sunrise, na sasailalim sa pag-apruba ng Lupon ng Pamamahala.

Mahalaga ang mga responsibilidad na ito sa pagbibigay-kahulugan sa pinakahuling anunsyo. Magkakahiwalay na hakbang ang teknikal na kasunduan ng mga pangkat na nakikipagnegosasyon, pag-apruba ng mga pambansang institusyon, at mga pasya ng mga lupong namamahala sa ilalim ng kasunduan. Inilalarawan ng ulat noong Setyembre ang proseso ng pag-apruba sa loob ng bansa, pero wala itong hiwalay na petsa para sa bawat pasya ng Lupon ng Pamamahala.

Nagtatakda rin ang Apendise B ng pansamantalang Kodigo sa Pagmimina ng Petrolyo na mamamahala sa pagpapaunlad, pagsasamantala at pag-export hanggang maaprubahan ang pinal na kodigo. Nakasaad dito na dapat sikapin ng Lupon ng Pamamahala na aprubahan at ipatupad ang pinal na kodigo sa loob ng anim na buwan mula nang magkabisa ang kasunduan, o, kung hindi ito maisasakatuparan, sa lalong madaling panahon pagkatapos nito. Nagtatakda ang pananalitang ito ng target habang hayagang kinikilala ang posibilidad na mas huling makumpleto ito.

Nakabatay sa destinasyon ng pipeline ang hatian sa kita

Nakasaad na sa kasunduan kung paano paghahatian ng Australia at Timor-Leste ang kita mula sa mga aktibidad sa upstream sa dalawang opsiyon ng pipeline. Kung bubuuin ang Greater Sunrise sa pamamagitan ng pipeline papuntang Timor-Leste, 70% ang mapupunta sa Timor-Leste at 30% sa Australia. Kung papuntang Australia ang pipeline, magiging 80% ang bahagi ng Timor-Leste at 20% naman ang sa Australia.

Kaya mas mataas nang 10 porsiyentong puntos ang bahagi ng Timor-Leste sa ilalim ng opsiyong pipeline papuntang Australia. Mas mababa naman nang 10 porsiyentong puntos ang bahagi ng Australia. Tumutukoy ang mga bilang na ito sa isang tiyak na kategorya ng kita sa petrolyo, hindi sa lahat ng pakinabang na pang-ekonomiya mula sa proyekto.

Nililimitahan ng Apendise B ang kita mula sa mga aktibidad sa upstream sa unang takdang bahagi ng petrolyo, petrolyong pinagkakakitaan at naaangkop na buwis. Mga kategoryang ginagamit ang unang takdang bahagi ng petrolyo at petrolyong pinagkakakitaan upang ilaan ang petrolyo sa ilalim ng mga kaayusan sa paghahati ng produksyon. Nililimitahan din ng kasunduan ang mga buwis na isinasama sa kita mula sa upstream sa mga tinukoy na aktibidad at pasilidad ng petrolyo bago ang punto ng pagpapahalaga, ang batayang ginagamit upang tukuyin ang halaga ng petrolyo sa ilalim ng mga kaayusan.

Para sa iba pang aktibidad na may kaugnayan sa pagpapaunlad at pagsasamantala sa Espesyal na Rehimen, ipatutupad ang batas sa pagbubuwis ng Timor-Leste maliban kung may ibang itinatakda ang kasunduan. Dapat isalin ng Rehimeng Piskal ang mga probisyong ito ng kasunduan tungo sa mga napagkasunduang kaayusan sa buwis para sa proyekto.

Patuloy na isinusulong ng Timor-Leste ang pagproseso ng langis at gas mula sa Greater Sunrise sa lupaing sakop ng bansa upang matiyak ang mga pakinabang nito sa lokal na ekonomiya. Hindi sapat ang mga porsiyento ng kita upang matukoy kung aling opsiyon ang magdudulot ng mas malaking kabuuang pakinabang sa bansa. Walang inilalahad na tantiya ng gastos o pagtataya sa kita mula sa pagproseso, trabaho o iba pang lokal na aktibidad sa anunsyo noong Setyembre na maaaring gamitin sa paghahambing.

Paano umabot sa yugtong ito ang mga negosasyon

Kasunod ang kasunduan noong Setyembre ng sunod-sunod na pangako ng mga ministro at teknikal na negosasyon. Ipinakikita ng prosesong ito na nauna ang pagsulong sa kodigo ng regulasyon bago umabot sa kaparehong yugto ang buong pakete ng mga dokumentong kontraktuwal at piskal.

• 29 Oktubre 2024: Nagpulong sa International Mining and Resources Conference sa Sydney si Madeleine King, ministro ng Australia para sa mga Likas na Yaman at Hilagang Australia, at si Monteiro. Sinuportahan nila ang pagpapatuloy ng negosasyon sa tatlong dokumento.
• Pebrero 2026: Iniulat na pinal na ang Kodigo sa Pagmimina ng Petrolyo, ayon sa ulat ng progreso na inilabas noong Marso.
• 15 Marso 2026: Ayon sa ulat mula Dili, inaasahang matatapos sa 2026 ang Rehimeng Piskal at Kontrata sa Paghahati ng Produksyon. Binalak ding magdaos ng panibagong pulong sa Canberra sa Hulyo.
• 25 Setyembre 2026: Inanunsyo ni Monteiro ang teknikal na kasunduan sa tatlong dokumento matapos ang pinakahuling negosasyon sa Canberra. Inaasahang aabot nang humigit-kumulang tatlong buwan ang panloob na mga pag-apruba.
• 2027: Inaasahan ng ministro na lilipat ang pokus sa iisang aprubadong konsepto ng pagpapaunlad at sa detalyadong disenyo.

Hindi naman kinakailangang magkasalungat ang pahayag noong Marso na pinal na ang kodigo sa pagmimina at ang anunsyo noong Setyembre ng kasunduan sa buong pakete. Tinukoy ng naunang ulat na nakumpleto na ang isang dokumento; tinalakay naman ng sumunod na ulat ang tatlong dokumento at ang pagsasailalim ng mga ito sa pag-apruba. Hindi pinatutunayan ng alinman sa dalawang anunsyo, kung nag-iisa, na nakumpleto na ang lahat ng pormal na pag-aprubang hinihingi ng kasunduan.

Hiwalay na pasya ang pagpaplano sa pagpapaunlad

Noong Marso, sinabi ni Monteiro na inaasahang magsusumite ang Sunrise Joint Venture ng plano sa konsepto ng pagpapaunlad kapag pinal na ang Rehimeng Piskal at Kontrata sa Paghahati ng Produksyon. Tinutukoy ng kasunduan ang konsepto ng pagpapaunlad bilang mga batayang tuntunin kung paano pauunlarin ang mga bahura ng Greater Sunrise.

Kaya hiwalay na hakbang ang konsepto sa kasunduan tungkol sa legal na balangkas ng proyekto. Itinatakda ng mga dokumento ang mga tuntunin at obligasyong mamamahala sa pagpapaunlad, samantalang inilalatag ng konsepto ang batayang paraan ng pagsasakatuparan nito.

Inaasahang pagtutuunan sa susunod na taon ang paggawa sa iisang aprubadong konsepto at sa detalyadong disenyo, ayon sa ulat noong Setyembre. Hindi nito tinutukoy ang napiling destinasyon ng pipeline, inilalarawan ang aprubadong kaayusan sa pagproseso o binabanggit ang petsa ng pagsisimula ng konstruksyon. Kaya dapat ihiwalay ang suporta ng Timor-Leste sa pagproseso sa sarili nitong teritoryo sa isang kumpirmadong pasya para sa proyekto.

Kailangan ding ipagpatuloy ng tatlong pamahalaan at ng mga komersiyal na panig na kasangkot sa negosasyon ang paghahanda ng mga dokumentong operasyonal para sa mga susunod na yugto. Ipinahihiwatig ng pinakahuling anunsyo ang pagsulong tungo sa pagpapaunlad, pero wala itong tiyak na iskedyul para sa unang produksyon.

Mas malawak na adyenda para sa kooperasyon sa mga likas na yaman

Bahagi ang Greater Sunrise ng mas malawak na pagtalakay sa mga likas na yaman bago ang pinakahuling kasunduan. Sa magkasanib na pahayag noong Oktubre 2024, na inilathala ng tanggapan ng ministro ng Australia para sa mga likas na yaman, sinuportahan nina King at Monteiro ang pagpapatuloy ng mga pag-uusap sa Sunrise Joint Venture tungkol sa kodigo sa pagmimina, mga kaayusang piskal at mga kontrata sa paghahati ng produksyon.

Ipinahayag din ng mga ministro ang kanilang paninindigan tungkol sa batayang pang-ekonomiya ng proyekto:

Ipinagpatuloy ng mga ministro ang kanilang pangako sa kapwa kapaki-pakinabang at komersiyal na maisasakatuparang pagpapaunlad ng proyektong Greater Sunrise.

Tinalakay sa pahayag ang ambag ng sektor ng mineral at pagmimina ng Timor-Leste sa pag-unlad at pagpapalawak ng ekonomiya. Ipinahayag ng Australia ang suporta nito sa mga gawaing naglalayong palakasin ang pambansang ekonomiya, palawakin ang mga pagkukunan ng kita at pasiglahin ang pagpapaunlad ng pribadong industriya. Inatasan ang mga opisyal na tukuyin ang mga posibleng larangan ng kooperasyon sa hinaharap sa mineral at pagmimina.

Nangako rin ang mga ministro na magtutulungan sa pagbuo ng mga balangkas legal at regulasyon na magpapahintulot sa paglipat ng carbon dioxide sa pagitan ng dalawang bansa upang itago ito sa mga imbakan sa ilalim ng dagat. Hiwalay na larangan ito ng kooperasyong bilateral. Hindi pinatutunayan ng pahayag na naaprubahan na bilang bahagi ng Greater Sunrise ang isang partikular na kaayusan para sa imbakan ng carbon.

Mga kailangang aprubahan at ianunsyo

Ang agarang susunod na hakbang ay ang panloob na pagsusuri sa tatlong napagkasunduang dokumento. Tinukoy ng Timor-Leste ang Konseho ng mga Ministro at Pambansang Parlamento bilang mga institusyong daraanan ng mga pag-apruba nito. Walang binanggit sa anunsyo na petsa ng sesyon ng parlamento o hiwalay na takdang panahon para sa pasya ng Australia.

Kaya gabay na iskedyul lamang ang tinatayang tatlong buwan, hindi kumpirmadong petsa ng pagkumpleto. Kailangang itatag ng mga susunod na anunsyo kung nakuha na ang mga pag-apruba sa loob ng bansa at kung paano nakumpleto ang mga kinauukulang pasya ng mga lupong namamahala sa ilalim ng kasunduan.

Pagkatapos ng mga pag-aprubang iyon, ang konsepto ng pagpapaunlad, detalyadong disenyo at natitirang mga dokumentong operasyonal ang magtatakda kung paano uusad ang proyekto tungo sa konstruksyon. Pinaliit ng kasunduan noong Setyembre ang mga natitirang legal na usapin sa negosasyon, pero sa mga susunod na pasya pa pagpapasyahan ang mga praktikal na pagpipilian sa pagpapaunlad at iskedyul ng konstruksyon.

Mahahalagang Punto

• Nagkasundo na sa teknikal na antas sa Kodigo sa Pagmimina ng Petrolyo, Kontrata sa Paghahati ng Produksyon at Rehimeng Piskal.
• Inaasahang aabot nang humigit-kumulang tatlong buwan ang pagsusuri at pag-apruba sa loob ng bansa, simula Setyembre 2026.
• Itinatakda ng kasunduan ang mga tungkulin sa pag-apruba ng Lupon ng Pamamahala at ang mga responsibilidad sa kontrata ng Itinalagang Awtoridad.
• Makakakuha ang Timor-Leste ng 70% ng kita mula sa upstream kung papunta sa teritoryo nito ang pipeline, o 80% kung papunta ito sa Australia.
• Patuloy na sinusuportahan ng Timor-Leste ang lokal na pagproseso, pero hindi tinutukoy sa anunsyo noong Setyembre ang napiling destinasyon ng pipeline.
• Inaasahang pagtutuunan sa 2027 ang konsepto ng pagpapaunlad at detalyadong disenyo; wala pang inianunsyong petsa para sa konstruksyon o produksyon.