Ipinakikita ng mga Larawang Satelayt ang Daan-daang Bahay na Wasak sa mga Nayon sa Hangganan ng Cambodia

Itinuturo ng ebidensiya mula sa satelayt ang malawakang pagkawasak

Ipinakikita sa mga larawang satelayt na inilabas ng Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights, na kilala bilang LICADHO, ang daan-daang bahay at pampublikong gusali na nawasak sa tatlong nayon sa Cambodia na kontrolado ng mga tropang Thai. Kabilang sa mga apektadong nayon ang Chouk Chey, Boeng Trakuon at Prey Chan sa lalawigan ng Banteay Meanchey.

Sinuri ng LICADHO ang mga larawang bukas sa publiko mula sa mga satelayt na Sentinel 2 ng European Space Agency, at inihambing ang kalagayan noong Abril, bago kontrolin ng mga puwersang Thai ang lugar, sa mga larawang kuha noong Marso. Naitala ng organisasyon ang 627 nawasak na bahay at estruktura: 270 sa Chouk Chey, 299 sa Boeng Trakuon at 58 sa Prey Chan.

Lalong tumindi ang panawagan sa Phnom Penh at Bangkok na ipagpatuloy ang mga usapang panghangganan dahil sa mga natuklasan. Ayon sa Cambodia, nananatili ang mga tropang Thai sa mga lugar na itinuturing nitong soberanong teritoryo ng Cambodia sa kabila ng tigil-putukang nilagdaan noong December 27, 2025. Itinanggi ng Thailand ang mga paratang ng panghihimasok sa teritoryo at dati nang sinabi na hindi pinuntirya ng mga puwersa nito ang mga imprastraktura para sa mga sibilyan.

Bakit nananatiling walang tao ang mga nayon

Mahigit 20,000 Cambodian ang nananatili sa mga pansamantalang kampo, ayon sa Ministry of the Interior ng Cambodia. Noong August 6, nakapagtala ang ministeryo ng 20,281 lumikas, kabilang ang 10,331 babae at 6,066 bata.

Kabilang sa bilang ang mga pamilyang tumakas noong naglalabanan at ang mga hindi makabalik matapos maglagay ang mga sundalong Thai ng alambre na may talim, mga barikada at mga container sa paligid ng ilang bahagi ng mga nayon. Ayon sa mga opisyal ng Cambodia, nahaharangan ng mga ito ang mga residente mula sa kanilang mga bahay, sakahan at kalsada.

Sa Boeng Trakuon, mahigit 1,800 pamilya umano ang lumikas. Sa kalapit na Chouk Chey, sinabi ng mga lokal na opisyal na hindi maabot ng karamihan sa mga pamilya ang kanilang mga lupain. Lalong nadaragdagan ang panganib sa mga sibilyang nag-iisip na bumalik dahil sa mga hindi sumabog na armas at patuloy na kontrol ng militar.

Inilarawan ng mga residenteng nakapanayam sa mga pagbisita sa lugar ang takot, pagkawala ng kabuhayan at kawalang-katiyakan kung naroon pa ang kanilang mga bahay. Sa isang salaysay, sinabi ng isang taganayon na 20 minuto lang ang ibinigay sa kanya ng mga sundalo para umalis at hindi siya pinayagang kunin ang mga pangunahing gamit sa pagluluto. Dahil sa ganitong mga karanasan, tila malayo ang tigil-putukan para sa mga nakatira sa mga silungan.

Nanganganib ang mga pampublikong serbisyo at kabuhayan

Hindi lamang mga pribadong bahay ang napinsala. Apektado rin ang mga paaralan, sentrong pangkalusugan, kalsada, tulay, linya ng kuryente, pasilidad ng tubig at mga gusaling panrelihiyon sa mga lalawigan ng Cambodia na nasa hangganan.

Sa paunang pagtatasa ng pamahalaan, nakatala ang pinsala sa 1,558 bahay, 26 paaralan, 14 pasilidad pangkalusugan, 74 pampublikong gusali, 19 pagoda, apat na sinaunang templo, limang tulay at 87 bahagi ng mga kalsada. Nananatiling sarado ang ilang paaralan at sentrong pangkalusugan sa Oddar Meanchey, Banteay Meanchey at Preah Vihear.

Napinsala rin ng paglikas ang mga lokal na ekonomiya. Nagsara o lubhang nagbawas ng operasyon ang mga tawiran sa hangganan, kaya lumiit ang kalakalan at kita sa adwana. Hindi nakapagsaka ang mga magsasaka, habang nawalan naman ng mga mamimili ang maliliit na negosyong malapit sa mga checkpoint. Dahil din sa mas malawak na labanan, maraming manggagawang Cambodian ang umalis sa Thailand at bumaba ang turismo sa dalawang bansa.

Para sa mga pamilyang nakatira sa mga pagoda at pansamantalang silungan, kabilang sa mga agarang pangangailangan ang pagkain, malinis na tubig, pangangalagang medikal, edukasyon at proteksiyon laban sa mga hindi sumabog na bala. Mangangailangan ang pangmatagalang pagbangon ng akses sa lupa, muling pagtatayo ng mga bahay at katiyakang hindi sila mapipilitang lumikas muli dahil sa panibagong labanan.

Ano ang sinasabi ng internasyonal na batas

Ayon sa LICADHO, maaaring lumabag sa Article 53 ng Fourth Geneva Convention ang pagkawasak, na nagbabawal sa isang mananakop na kapangyarihan na manira ng ari-arian maliban kung kailangan ito para sa operasyong militar. Pinangangalagaan din ng internasyonal na batas sa karapatang pantao ang akses sa sapat na tirahan at nililimitahan nito ang di-makatwirang pagsira at sapilitang pagpapaalis.

Masalimuot ang usaping legal dahil magkaiba ang pag-aangkin ng dalawang panig sa teritoryo. Ayon sa Thailand, sinisiguro nito ang sarili nitong teritoryo; samantala, iginiit ng Cambodia na nasa loob ng mga hangganang itinakda ng mga makasaysayang kasunduan at mapa ang mga nayon. Hindi nagkakasundo ang dalawang pamahalaan sa kinaroroonan ng hangganan sa ilang lugar, bagaman kapwa sila sumang-ayon na ituloy ang mga negosasyon.

Bumisita si Tom Andrews, UN Special Rapporteur on human rights in Cambodia, sa hangganan at mga lugar na tinutuluyan ng mga lumikas sa loob ng 12 araw na misyon na nagtapos noong July 31. Sinabi niyang binibigyan ng internasyonal na batas ng karapatang makauwi ang mga taong lumikas dahil sa armadong labanan, at may pangakong pahintulutan ang gayong pagbabalik sa tigil-putukan noong Disyembre.

Bago sipiin si Andrews, ang pangunahing punto niya ay hindi mapoprotektahan ng tigil-putukan ang mga sibilyan kung hahadlangan sila ng kontrol militar, mga saradong kalsada at mga nawasak na bahay na muling buuin ang kanilang buhay.

Kailangang magtulungan ang Thailand at Cambodia upang mapabilis ang pagbabalik ng mga sibilyang lumikas. Kailangan nilang makauwi at nararapat lamang na makauwi sila.

Kinuwestiyon ng Thailand ang ilang bilang at tinanggihan ang ilang bahagi ng pagtatasa ni Andrews. Sinabi ni Andrews na nakabatay sa mga materyal ng United Nations ang kanyang mga pagtataya at umiiral ang mga proteksiyon sa karapatang pantao anuman ang magkakaibang pag-aangkin sa teritoryo.

Bakit nauwi sa krisis militar ang alitan sa hangganan

Magkapareho ang Thailand at Cambodia sa humigit-kumulang 800 kilometrong hangganan na hinubog ng mga kasunduang ginawa noong panahon ng kolonyalismong Pranses. Ibinabatay ng Cambodia ang posisyon nito sa mga kasunduang Franco Siamese noong 1904 at 1907, sa mga kaugnay na mapa at sa mga rekord ng mga komisyon sa hangganan. Kinukuwestiyon ng Thailand ang ilang interpretasyon sa mga dokumentong iyon at mayroon itong sariling mga pag-aangkin sa ilang lugar na hindi pa natutukoy ang hangganan.

Nagpasya ang International Court of Justice noong 1962 na pag-aari ng Cambodia ang templo ng Preah Vihear. Nilinaw ng isang sumunod na desisyon ang lugar sa paligid ng templo, ngunit hindi nilutas ng hukuman ang iba pang bahagi ng hangganan. Nananatiling sensitibo ang mga hindi pa nalulutas na lugar na ito, lalo na kapag ginagamit ng mga lider pampulitika sa loob ng bansa ang mga usapin sa hangganan upang makakuha ng suporta mula sa mga nasyonalista.

Lalong tumindi ang labanan noong 2025 matapos ang ilang buwang pagpapalakas ng puwersang militar at mga sagupaan. Ayon sa Thailand, depensibo ang mga operasyon nito at nakatuon ang mga ito sa mga lugar militar, ruta ng suplay at pasilidad na may kaugnayan sa mga banta sa seguridad, kabilang ang umano'y mga kampo ng panloloko. Sinabi ng mga awtoridad ng Cambodia na tinamaan ng mga pag-atake ang mga sibilyang lugar at imprastraktura, habang nagbabala naman ang mga grupo sa karapatang pantao tungkol sa paggamit ng mga pampasabog malapit sa mga komunidad na maraming tao.

Nanawagan ang Amnesty International sa dalawang pamahalaan na protektahan ang mga sibilyan at sundin ang internasyonal na makataong batas. Nagbabala ang organisasyon na maaaring magdulot ng mas maraming pagkamatay, paglikas at pinsala sa mahahalagang serbisyo ang panibagong labanan.

Hindi pa naibabalik ng diplomasya ang akses

Ipinipilit ng Phnom Penh na ipagpatuloy ng Cambodia Thailand Joint Boundary Commission, o JBC, ang mga pagsisiyasat sa lupa at pagmamarka ng hangganan. Pangunahing mekanismong bilateral ang komisyon para suriin ang mga bahaging pinagtatalunan sa hangganan at hiwalay ito sa mga lupon militar na nangangasiwa sa mga insidente sa seguridad.

Sinabi ng tagapagsalita ng pamahalaan ng Cambodia na si Pen Bona na kailangan ang magkasanib na pagsisiyasat upang malayang, ligtas at may dignidad na makabalik ang mga sibilyan. Ayon naman kay Information Minister Neth Pheaktra, dapat sukatin ang kabuluhan ng tigil-putukan batay sa kung makababalik ang mga lumikas sa kanilang mga lupain, hindi lamang sa kawalan ng putukan.

Pinalawak ng mga tagamasid ng ASEAN ang kanilang mga pagbisita sa hangganan upang tiyakin kung nasusunod ang tigil-putukan. Bumisita rin sa mga nayon, kampo at lugar na may mga hindi sumabog na armas ang mga attaché militar mula sa mga bansang kabilang ang United States, China, Russia, France at Japan. Nagbibigay sa mga dayuhang pamahalaan ng mas malinaw na larawan ng kalagayan ang kanilang presensiya, bagaman wala silang kapangyarihang lutasin ang usapin sa hangganan.

Ayon sa Thailand, sinusuportahan nito ang mapayapang bilateral na negosasyon at sumusunod ito sa internasyonal na batas. Hiniling ng Cambodia sa Bangkok na bawiin ang mga tropa nito sa mga lugar na sinasabi nitong sinakop matapos ang tigil-putukan. Patuloy na inaakusahan ng bawat panig ang kabila ng mga paglabag, kaya nagiging mahirap sa politika ang unang kongkretong hakbang tungo sa mga pag-uusap.

Ang kapalit ng tigil-putukang hindi umuusad

Ipinakikita ng mga ulat mula sa hangganan kung paanong napipigil ng tigil-putukan ang malawakang labanan nang hindi naibabalik ang normal na pamumuhay. Maaaring ligtas ang isang tao mula sa agarang pagbagsak ng mga bala ngunit hindi pa rin niya marating ang bahay, sakahan, paaralan o klinika. Nagtayo ng pisikal na pagkakahati-hati sa mga komunidad ang barbed wire at mga checkpoint ng militar, kung saan malayang tumatawid noon ang mga residente para magtrabaho at makipagkalakalan.

Sa mga kampo, nahaharap ang mga pamilya sa mahinang sanitasyon, limitadong kita at pagkaantala ng pag-aaral. Libu-libong bata ang kabilang sa mga lumikas, habang kadalasan namang pasan ng mga babae ang responsibilidad sa pagkain, pag-aalaga at pagbangon ng sambahayan. Nawawala rin sa mga pamilya ang mga dokumento, kasangkapan, alagang hayop at iba pang ari-ariang kailangan nila upang makapagsimulang muli kapag nawasak ang mga bahay.

Lalo pang nagpalalim ng kawalan ng tiwala ng publiko ang mga pagtatalo tungkol sa bilang ng mga nasawi at lumikas. Binabanggit ng mga opisyal ng Cambodia na mahigit 20,000 katao pa rin ang nasa mga kampo, samantalang daan-daang libo ang lumikas sa mga naunang yugto ng labanan bago nakauwi ang marami matapos ang tigil-putukan noong Disyembre. Kinuwestiyon ng Thailand ang ilang pagtataya ng Cambodia at United Nations, lalo na kung tumawid ang mga tao sa internasyonal na hangganan.

Anuman ang pinagtatalunang kabuuang bilang, nagbibigay ang mga larawan ng satelayt ng masusukat na tala ng pagkawasak sa tatlong pinangalanang nayon. Hindi makapagsisimula ang muling pagtatayo habang pinagkakaitan ng akses ang mga residente o habang militar, sa halip na mga awtoridad sibilyan, ang nangangasiwa sa kalagayan ng lupa.

Mahahalagang Punto

• Naitala ng LICADHO ang 627 bahay at estruktura na nawasak sa Chouk Chey, Boeng Trakuon at Prey Chan.
• Ipinakikita ng mga larawang satelayt ng Sentinel 2 ang malalaking pagbabago mula Abril hanggang Marso.
• Ayon sa Cambodia, kontrolado pa rin ng mga tropang Thai ang ilang bahagi ng mga nayon matapos ang tigil-putukan noong December 27.
• Mahigit 20,000 Cambodian ang nananatiling lumikas, kabilang ang libu-libong babae at bata.
• Napinsala o nananatiling sarado ang mga paaralan, sentrong pangkalusugan, kalsada at iba pang pampublikong pasilidad.
• Hinihimok ng Phnom Penh ang Joint Boundary Commission na ipagpatuloy ang mga inspeksiyon at pagmamarka ng hangganan.
• Itinatanggi ng Thailand ang mga paratang na nanghimasok ito sa teritoryo ng Cambodia at sinasabi nitong sinusuportahan nito ang bilateral na pag-uusap.