Itinalaga ng Indonesia si Suharto bilang pambansang bayani, nagdulot ng mga protesta at debate

Pinagtatalunang parangal sa Araw ng mga Pambansang Bayani

Ginawaran ng Indonesia ng titulong pambansang bayani ang dating pangulong si Suharto, na namuno sa bansa mula 1967 hanggang 1998 sa panahon ng Bagong Kaayusan. Pinangunahan ni Pangulong Prabowo Subianto, dating heneral at dating manugang ni Suharto, ang seremonya sa palasyo ng estado sa Jakarta. Nagpasiklab ang desisyon ng mga protesta sa mga lansangan, matitinding reaksiyon mula sa mga grupong pangkarapatang pantao, at pagdami ng mga petisyon mula sa mga nakaligtas at pamilya ng mga biktima ng mga pang-aabuso noon.

Giit ng mga tagasuporta, nararapat kilalanin si Suharto dahil sa papel niya sa pakikibaka para sa kalayaan at sa sumunod na pagtatatag ng estado. Itinuturo nila ang ilang dekada ng paglago ng ekonomiya at pagpapaunlad ng imprastraktura. Itinuturo naman ng mga tumututol ang tala ng malawakang pagpatay matapos ang 1965, panunupil ng militar sa East Timor at iba pang rehiyon, sapilitang pagkawala ng mga tao, mahigpit na pagkontrol sa buhay pampolitika, at malalim na katiwalian. Ayon sa kanila, nanganganib na pagtakpan ng pinakamataas na parangal ng bansa ang kasaysayan at pahinain ang mga pagsisikap na itaguyod ang katotohanan at pananagutan.

Sampung tao ang ginawaran ng titulo ngayong taon sa Araw ng mga Pambansang Bayani (Nob. 10), kabilang ang dating pangulong si Abdurrahman Wahid at ang pinaslang na aktibistang manggagawa na si Marsinah, na kapwa tumutol sa Bagong Kaayusan sa magkakaibang paraan. Tinanggap ng mga anak ni Suharto ang parangal para sa kanya.

Paano iginagawad ang titulong pambansang bayani

Iginagawad ng Indonesia ang titulong pambansang bayani sa mga indibidwal na hinuhusgang nakapag-ambag nang natatangi sa republika. Dumaraan ang proseso sa Ministri ng mga Gawaing Panlipunan at sa isang sentral na pangkat para sa pananaliksik at pagsusuri na kinabibilangan ng mga historyador, akademiko, lider ng relihiyon, beterano, at kinatawan ng komunidad. Karaniwang isinusulong ng mga pamahalaang panlalawigan ang mga nominado matapos ang mga konsultasyon sa publiko. Sinusuri ng isang konseho para sa mga titulo at parangal ang mga dokumento, at saka nagpapasya ang pangulo.

Ayon sa mga opisyal, bahagi ng proseso ang mga puna ng publiko at sinusuri ang mga nominado batay sa pormal na pamantayan gaya ng napatunayang paglilingkod sa estado, mabuting pagkatao, at pangmatagalang pakinabang sa lipunan. Binigyang-diin ng mga tagapagsalita ng pamahalaan ang paggalang sa mga dating pinuno, habang kinikilalang walang pamumunong walang pagkukulang. Ilang ulit nang iminungkahi ang pangalan ni Suharto sa mga nakaraang taon. Bumilis ang debate ngayong taon nang muling isulong ng mga kaalyado sa politika ang nominasyon at mapabilang siya ng konseho sa mga finalist.

Bakit nananatiling pinagtatalunang personalidad si Suharto

Bumangon si Suharto mula sa kaguluhan noong 1965 at naging ikalawang pangulo ng bansa. Naghatid ng katatagan at paglago ang kanyang pamahalaan, ngunit nagtayo rin ito ng sistemang kontrolado ng militar, naglimita sa lipunang sibil, at sumupil sa kalayaan ng pamamahayag. Nakasentro ang pinakamalalalim na hidwaan sa mga pagpuksa laban sa mga komunista, sa mga sumunod na operasyong panseguridad, at sa nakaugaliang kawalan ng pananagutan na ayon sa mga nakaligtas ay hindi kailanman natugunan.

Mga alegasyon ng pang-aabuso at mga kasong hindi pa nalulutas

Inimbestigahan ng Pambansang Komisyon ng Indonesia sa mga Karapatang Pantao ang sunod-sunod na mabibigat na paglabag sa karapatang pantao na may kaugnayan sa panahon ng Bagong Kaayusan. Patuloy na nananawagan ang mga grupo para sa karapatang pantao at mga samahan ng mga biktima para sa pagsunod sa katarungan sa pamamagitan ng hukuman at opisyal na pagkilala.

• Ang malawakang pagpatay noong 1965 hanggang 1966 sa mga pinaghinalaang komunista at tagasuporta nila, na tinatayang umabot sa 500,000 hanggang 1 milyon ang nasawi
• Ang mahiwagang mga pamamaril na tinawag na Petrus, mula 1982 hanggang 1985
• Ang trahedya sa Tanjung Priok noong 1984
• Ang insidente sa Talangsari noong 1989
• Mga pang-aabuso sa Aceh, kabilang ang sa Rumoh Geudong at Pos Sattis
• Ang sapilitang pagkawala ng mga aktibistang maka-demokrasya noong 1997 at 1998
• Ang mga pamamaril sa Trisakti at Semanggi noong 1998 at 1999
• Ang mga kaguluhan noong Mayo 1998 na minarkahan ng laganap na karahasan
• Ang pagpatay sa mga taong inakusahan ng pangkukulam sa ilang rehiyon

Iniuugnay ng mga historyador ang pag-angat ni Suharto sa mga pangyayaring sumunod sa tangkang kudeta noong huling bahagi ng 1965. Isinisi ng militar sa Partido Komunista ng Indonesia ang pangyayari, at nagbunga ang sumunod na pagpuksa ng isa sa pinakamadudugong yugto noong ika-20 siglo. Wala pang pormal na pambansang imbestigasyong nagtakda ng opisyal na bilang ng mga nasawi. Sinalakay ng Indonesia ang East Timor noong 1975, at humantong ang operasyong militar sa mahaba at marahas na pananakop hanggang bumoto ang East Timor para sa kalayaan matapos umalis sa puwesto si Suharto.

Pinaghinalaan si Suharto at ang kanyang pamilya na nagkamal ng napakalaking yaman noong panahon ng kanyang pamumuno, na tinatayang umabot sa sampu-sampung bilyong dolyar. Nabigo ang mga pagtatangkang usigin siya dahil sa katiwalian matapos ang 1998 nang ideklarang napakasakit niya para humarap sa paglilitis. Kalaunan, iniutos ng isang hukuman sa isa sa mga pundasyon niya na isauli ang milyun-milyong dolyar na maling nagamit, ngunit hindi kailanman umabot sa hatol ng hukuman ang mas malawak na kaso ng katiwalian laban sa kanya.

Para sa mga tagapagtanggol ng karapatang pantao, lumalampas sa hangganang moral ang pagtawag kay Suharto na pambansang bayani. Sinabi ni Dimas Bagus Arya, tagapag-ugnay sa Komisyon para sa mga Nawawala at Biktima ng Karahasan, na gagawing normal ng titulo ang kawalan ng pananagutan.

Bilang isang taong pinaghihinalaang sangkot sa mga paglabag sa karapatang pantao at karahasan ng estado, hindi karapat-dapat si Suharto sa titulong pambansang bayani.

Nagsalita rin ang mga pamilya ng mga napinsala noong panahon ng Bagong Kaayusan. Ayon kay Uchikowati Fauzia, na nakaranas ang mga kamag-anak ng pagkabilanggo at diskriminasyon matapos ang 1965, ipinagwawalang-bahala ng parangal ang sakit na dinadala ng magkakasunod na henerasyon.

Isang insulto ito sa mga pamilya ng mga biktima.

Itinuturo ng mga tagasuporta ang katatagan at kaunlaran

Nagawa ng Indonesia sa panahon ni Suharto na pababain ang napakataas na implasyon, palawakin ang batayang edukasyon, pagandahin ang produksiyon ng bigas, makahikayat ng dayuhang pamumuhunan, at magtayo ng mga kalsada at daungan. Maraming Indonesian na nagkaisip noong dekada 1970 at 1980 ang naaalaala ang kaayusan, mas mababang presyo, at pagtaas ng kita. Nagpasigla ito ng pangungulila sa nakaraan matapos ang kaguluhan noong krisis ng 1997 hanggang 1998.

Nagsulong ang Bagong Kaayusan ng salaysay tungkol sa kaunlaran, at tinanggap ni Suharto ang parangal na Bapak Pembangunan, o ama ng kaunlaran. Giit ng mga tagasuporta, nararapat kilalanin ang maagang paglilingkod niya sa militar noong pakikibaka para sa kalayaan at ang sumunod niyang pagtutok sa paglago, kahit mabigat ang naging mga kapalit at pagbaluktot sa panahong iyon. Binibigyang-diin nila na pagkilala ito sa paglilingkod sa bansa, hindi pangkalahatang pag-endorso sa bawat patakaran.

Nakiusap ang panganay na anak ni Suharto na si Siti Hardiyanti Rukmana sa publiko na alalahanin ang mga naiambag ng kanyang ama. Nagsalita siya matapos tanggapin ang medalya para sa pamilya.

Pakiusap, alalahanin ninyo ang mga nagawa ng aking ama, mula noong bata pa siya hanggang sa pagtanda, ang lahat ng pakikibaka niya para sa bansang ito at sa mamamayang Indonesian.

Sinabi ni Kalihim ng Estado na si Prasetyo Hadi, sa pagtalakay sa mas malawak na paraan ng pagbibigay-parangal sa mga dating pinuno, na maaaring magkasabay ang pagkilala at malinaw na pagtingin sa mga pagkukulang.

Walang pinunong perpekto. Nararapat parangalan ang mga nauna sa atin at kilalanin din ang mga nagawa nila.

Mga ikinababahala ng mga kritiko sa ilalim ni Pangulong Prabowo

Kasabay ng paggawad ng parangal, bumubuo si Pangulong Prabowo ng gabinete na may ilang personalidad na may ugnayan sa panahon ng Bagong Kaayusan at pinatitibay ang pakikipagtulungan sa Golkar, ang partidong nagpanatili sa pamumuno ni Suharto at may hawak pa rin ng mahahalagang posisyon. Nakakakita ang mga grupo ng lipunang sibil ng padron ng rebisyon sa kasaysayan sa mga opisyal na pahayag, burador ng mga aklat-aralin, at talumpati na nagdiriwang sa Bagong Kaayusan bilang panahon ng katatagan habang minamaliit ang mga pang-aabuso. Lalong pinatindi ng pagtanggal sa pangalan ni Suharto mula sa isang atas tungkol sa malinis na pamamahala noong 2024, sa kahilingan ng mga kaalyado sa politika, ang hinalang binabago ang paglalarawan sa nakaraan.

Nagbabala ang Amnesty International Indonesia na nanganganib na muling isulat ng paggawad kay Suharto ng katayuang pambansang bayani ang kasaysayan at pahinain ang panahon ng repormang sumunod sa 1998.

Pagpapaputi sa mga kasalanan ng isang awtoritaryang rehimen at pagbaluktot sa kasaysayan ang idudulot ng hakbang na ito.

Nagdaos ng mga rali malapit sa palasyo ng pangulo ang mga pamilya ng mga biktima at aktibistang maka-demokrasya, at nagpalaganap sila ng mga petisyon. Hinimok ng isang bukas na liham na nilagdaan ng daan-daang akademiko, aktibista, at kilalang personalidad ang pangulo na tanggihan ang nominasyon at unahin ang katarungan para sa mga biktima. Libu-libo pa ang sumuporta sa mga online na petisyon laban sa parangal.

Sinabi ni Uchikowati Fauzia, na dumanas ng pag-uusig ang kanyang pamilya matapos ang 1965, na hindi nagbibigay-galang sa mga nakaligtas ang desisyon.

Isang insulto ito sa mga pamilya ng mga biktima.

Sinabi ni Sumarsih, na nawalan ng anak noong mga protesta ng 1998, na hindi maitataguyod ang pagkakaisa sa pamamagitan ng pagtatatwa.

Dapat itatag ang pambansang pagkakaisa sa katapatan, hindi sa mga kasinungalingan.

Hinarap din mismo ni Prabowo ang mga alegasyon ng pagkakasangkot sa pagdukot sa mga aktibistang estudyante noong 1997 at 1998, nang isa siyang opisyal ng militar. Hindi na nakabalik ang ilan sa mga dinukot. Itinanggi niya ang anumang maling gawain at hindi siya nilitis sa hukuman, ngunit pinagmumulan pa rin ng kawalan ng tiwala ng mga aktibista ang pangyayaring ito, na nakikita nilang palatandaan ng pagpapatuloy mula noon hanggang ngayon.

Mga legal at makasaysayang debate sa likod ng titulo

Itinuturo ng mga tagasuporta ng parangal ang tala ni Suharto bago siya naging pangulo. Nakipaglaban siya bilang batang opisyal sa pakikibaka laban sa pamamahala ng mga Dutch, at itinatampok sa mga salaysay tungkol sa maagang karera niya ang mga pagkilos sa Yogyakarta noong 1945, kabilang ang pagdidisarma sa mga tropang Hapones at mga lokal na pagsisikap sa pagtatanggol. Ayon sa kanila, tumutugma ang mga pangyayaring ito sa pormal na diin sa mga ambag sa kalayaan at pagtatatag ng estado.

Giit naman ng mga kritiko, para sa mga personalidad na nagtataguyod ng katarungan at pagkatao ang parangal. Ayon sa kanila, nagbunga ang mahabang pamumuno ni Suharto ng mga batas at gawaing naglimita sa mga partidong pampolitika, nagkansela sa pamamahayag, at naglagay sa militar sa sentro ng pamamahala sa pamamagitan ng doktrina ng dalawahang tungkulin. Para sa kanila, dapat maging mapagpasya laban sa paggawad ng parangal ang kawalan ng pananagutan sa malalaking pang-aabusong inilista ng komisyon sa karapatang pantao.

Ayon sa pamahalaan, sumasailalim ang bawat nominado sa akademikong pagsusuri at pagsisiyasat ng komunidad. Sinabi ni Fadli Zon, pinuno ng konseho para sa mga titulo at parangal, na nakatugon sa pamantayan ang mga kandidato matapos ang pagsusuri sa kanilang pagkatao at masusing pag-aaral. Gayunman, likas na pampolitika ang proseso dahil ang pangulo ang gumagawa ng pinal na pasya.

Pangrehiyon at pandaigdigang konteksto

Naganap ang panahon ni Suharto noong Cold War, nang maging mahalagang katuwang ng mga Kanluraning kabisera ang Jakarta dahil sa matibay nitong paninindigang laban sa komunismo. Nakaapekto ang pagkakahanay na iyon sa mga tugon ng ibang bansa sa kaguluhan sa Indonesia at sa interbensiyon nito sa East Timor noong 1975. Ayon sa mga historyador, palihim na sinuportahan ng Washington ang operasyong iyon, at naglunsad ang mga puwersang Indonesian ng malupit na pananakop hanggang bumoto ang East Timor para sa kalayaan matapos bumaba si Suharto sa puwesto.

Naganap din sa iba pang bahagi ng Timog-Silangang Asya ang muling pagbuhay sa mga pamana ng awtoritaryanismo. Muling sumigla sa Pilipinas ang pangalan ng mga Marcos, sa tulong ng mga piling salaysay tungkol sa paglago ng ekonomiya at kaayusan na nagmamaliit sa mga pang-aabuso noong batas militar. Nakikita ng mga analista ang kahalintulad na mga dinamikong ito sa Indonesia, kung saan maaaring tingnan ng nakababatang henerasyong walang tuwirang alaala sa Bagong Kaayusan ang panahong iyon sa pamamagitan ng mga payak na kuwento. Bahagi ng mas malawak na pakikibaka tungkol sa paraan ng pagtuturo at pag-alala ng bansa sa kasaysayan ang pagtatalo tungkol sa alaala ni Suharto.

Tinatanggap maging ng mga tagasuporta ng parangal na mabigat ang naging mga kapalit noong Bagong Kaayusan. Ang hindi pa nalulutas na tanong para sa Indonesia ay kung paano pararangalan ang maagang paglilingkod habang kinikilala ang mga sumunod na pinsala. Nakatutulong ang tensiyong ito na ipaliwanag kung bakit nagdulot ng matitinding reaksiyon sa iba't ibang bahagi ng lipunan ang parangal, mula sa mga pamilya ng mga biktima at estudyante hanggang sa mga beterano at dating opisyal.

Mga Dapat Malaman

• Ginawaran ng Indonesia si Suharto ng titulong pambansang bayani sa isang seremonya ng estado na pinangunahan ni Pangulong Prabowo Subianto.
• Sampung tao ang tumanggap ng parangal sa Araw ng mga Pambansang Bayani, kabilang sina Abdurrahman Wahid at ang aktibistang manggagawa na si Marsinah.
• Binabanggit ng mga tagasuporta ang paglilingkod ni Suharto noong panahon ng pakikibaka para sa kalayaan at ang mahabang yugto ng paglago at katatagan ng ekonomiya.
• Itinatampok ng mga kritiko ang malawakang pagpatay noong 1965 hanggang 1966, mga pang-aabuso sa East Timor, sapilitang pagkawala ng mga tao, at iba pang kasong hindi pa nalulutas.
• Ayon sa mga grupo para sa karapatang pantao, nanganganib na pagtakpan ng parangal ang kasaysayan at gawing normal ang kawalan ng pananagutan sa mga krimeng naganap noon.
• Ipinagtatanggol ng pamahalaan ang pagkilala sa mga dating pinuno at sinasabi ng mga opisyal na walang pamumunong walang pagkukulang.
• Hinamon ng mga petisyon at protesta ng lipunang sibil at mga pamilya ng mga biktima ang desisyon.
• Pinatindi ng mga kontrobersiya sa karapatang pantao na kinasasangkutan mismo ni Prabowo at ng mga pagbabago sa mga aklat-aralin ang mga pangamba sa rebisyon ng kasaysayan.
• Kabilang sa proseso ng pagpili ng pambansang bayani ang mga nominasyong mula sa mga lalawigan, pagsusuri ng mga eksperto, at pinal na pasya ng pangulo.
• Sumasalamin ang debate sa mas malawak na pakikibaka tungkol sa paraan ng pag-alala ng Indonesia sa Bagong Kaayusan at pagtuturo ng kasaysayan nito sa mga nakababatang henerasyon.