Nagbunsod ng Galit ang Plano ng Indonesia para sa “Mini House”: Solusyon ba sa Pabahay o “Permanenteng Kulungan”?

Solusyon ba o Hakbang Paatras?

Nagpasiklab ng matinding kontrobersiya ang panukala ng pamahalaan ng Indonesia na magtayo ng napakaliit at subsidized na pabahay para sa mga kabataang taga-lungsod. Nagbabanggaan dito ang agarang pangangailangang tugunan ang malaking kakulangan sa pabahay at ang mahahalagang tanong tungkol sa dignidad ng tao at pagiging angkop tirhan ng mga tahanan. Pinangungunahan ng Ministry of Public Housing and Settlements ang plano, na naglalayong magbigay ng abot-kayang tirahan sa mga kabataang naninirahan sa lungsod, lalo na sa Generation Z, na lalong hindi na makabili ng bahay dahil sa mahal na merkado ng real estate sa mga urbanong lugar. Gayunman, nagbabala ang mga kritiko, kabilang ang mga urban planner, arkitekto, mambabatas at posibleng residente, na hindi lang maliit ang mga iminungkahing “mini house” kundi mapanganib na hindi sapat ang mga ito. Anila, maaari pang lumikha ng mga bagong suliraning panlipunan ang plano habang hindi nito nalulutas ang mga dati nang problema.

Nasa sentro ng debate ang mga prototype unit na ipinakita kamakailan sa isang mall sa South Jakarta. Sa panimulang presyong Rp 100 million (US$6,121), nag-aalok ang mga bahay na ito ng isang-silid-tulugan na unit na 14 square meters lamang sa lupang may sukat na 25 square meters, at bahagyang mas malaking opsiyon na may dalawang silid-tulugan at lawak na 23.4 square meters. Ipinagtatanggol ng pamahalaan ang hakbang bilang praktikal na tugon sa tumataas na presyo ng lupa at sa naipong kakulangan sa pabahay na tinatayang halos 10 milyong unit. Ngunit nang mabunyag ang mga detalye ng plano, mabilis at matindi ang naging pagtutol. Tinawag ng mga kumokontra ang konsepto na “hindi makatao” at pag-atras sa pagsusulong ng disenteng pabahay.

Itinatampok ng pagtatalong ito ang isang mahalagang suliraning kinakaharap ng mga bansang mabilis ang urbanisasyon: sa pagsisikap na makapaglaan ng masisilungan, gaano kaliit ang maituturing na napakaliit na? Naging pambansang usapin ang kontrobersiya sa mga mini house sa Indonesia na hindi lang tungkol sa sukat ng tirahan; pinagtatalunan din dito ang mismong kahulugan ng tahanan at ang kalidad ng buhay na dapat maibigay ng estado sa mga mamamayan nito.

Ano ba Talaga ang Iminumungkahi?

Para maunawaan ang matinding pagtutol, kailangang suriin muna ang mga detalye ng plano ng pamahalaan. Sa pakikipagtulungan sa higanteng kompanya ng real estate na Lippo Group, inilabas ng Ministry of Public Housing and Settlements ang dalawang prototype na planong itayo sa Jakarta at sa mga karatig-lungsod nitong Bekasi, Bogor, Depok at Tangerang. Bahagi ang mga lugar na ito ng malawak na megacity kung saan kilalang-kilala ang kakulangan ng abot-kayang pabahay.

Kapansin-pansing payak ang mga iminungkahing unit. Ang pinakamaliit na modelo, isang bahay na may isang silid-tulugan, ay may 14 square meters lamang na espasyo, kabilang ang sala at banyo, sa napakaliit na lupang 25 square meters. May 23.4 square meters naman na lawak ng sahig ang modelong may dalawang silid-tulugan, sa lupang 26.3 square meters. Kapansin-pansin na sa dalawang disenyo, halos kasinglaki ng panloob na tirahan ang carport. Binatikos din ang pagpiling ito dahil mas pinahahalagahan umano nito ang sasakyan kaysa sa espasyong pantao.

Simple ang paliwanag ng pamahalaan. Sinabi ni Sri Haryati, direktor ng Urban Housing, na partikular na pangkat ng tao ang nais paglingkuran ng plano. Ayon sa kanya nitong Lunes, layon ng mas maliliit na bahay na makahikayat ng mga kabataan, lalo na ng mga Gen Z na gustong manirahan malapit sa pinagtatrabahuhan nila at naghahanap ng minimalist at abot-kayang tirahan sa lungsod. Mga batang propesyonal ang target, na ayon sa ministeryo ay mas nagpapahalaga sa lokasyon at abot-kayang presyo kaysa sa maluwag na tirahan. Itinakda sa Rp 100 million hanggang Rp 140 million (US$6,121 hanggang US$8,570) ang presyo para abot-kaya ito sa pangkat na ito, na marami sa kanila ang pakiramdam ay hindi na makapasok sa merkado ng pabahay. Pinagtitibay ng isang survey noong 2024 ng consulting firm na Inventure Indonesia ang ganitong kalagayan: natuklasan nitong pesimistiko ang dalawa sa bawat tatlong respondent na Gen Z tungkol sa posibilidad na makabili ng bahay sa susunod na tatlong taon dahil sa patuloy na pagsirit ng mga presyo.

“Hindi Makatao” at “Hakbang Paatras”: Nagsimula ang Pagtutol

Sa kabila ng mga layuning binanggit ng pamahalaan, umani ng matinding pagkondena ang panukala mula sa sari-saring eksperto at grupo ng civil society. Nakasentro ang mga puna sa tatlong bagay: paglabag sa umiiral na mga pamantayan, panganib ng matinding pinsalang sikolohikal at panlipunan, at tahasang pagtanggi ng publiko sa konsepto.

Hindi Umaabot sa Pamantayan ng Maayos na Tirahan

Isa sa pinakamadalian at pinakamabigat na puna ay hindi pasok ang mga iminungkahing bahay sa pambansa at pandaigdigang pamantayan para sa maayos tirhang pabahay. Itinuturo ng mga kritiko na kulang ang disenyo sa mahahalagang katangian ng malusog na kapaligiran, gaya ng sapat na natural na liwanag at bentilasyong dumadaloy sa magkabilang panig. Higit pa rito, tila tuwirang sumasalungat ang plano sa isang kautusan noong 2023 ng Ministry of Public Works and Housing. Nakasaad dito na dapat itayo ang subsidized na bahay sa lupang may sukat na 60 hanggang 200 square meters, at dapat may minimum na lawak na 21 square meters ang gusali. Iminumungkahi naman ng bagong plano na ibaba ang minimum sa lupang 25 square meters at gusaling may lawak na 18 square meters.

Malayo rin ang plano sa mga pandaigdigang pamantayan. Inirerekomenda ng United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat) ang minimum na 30 square meters na tirahan para sa bawat bahay. Ayon naman sa sariling teknikal na gabay ng pamahalaan ng Indonesia noong 2002, kailangan ng hindi bababa sa 7.2 square meters na espasyo bawat tao. Ibig sabihin, dapat hindi bababa sa 21.6 square meters ang bahay ng pamilyang may tatlong miyembro. Mas mataas pa ang pamantayang itinakda ng World Health Organization (WHO), na nagmumungkahi ng 12 square meters bawat tao bilang pinakamainam.

Nagdulot ng matitinding pagtuligsa ang pagwawalang-bahala sa mga umiiral na pamantayan. Nagbigay si mambabatas Yanuar Arif Wibowo ng House Commission V ng partikular na matalim na puna at ikinumpara ang plano sa isa sa mga pinakamasisikip na lungsod sa mundo. Sinabi niya sa isang forum:

Hindi tayo Hong Kong. May lupa pa tayo. Huwag gawing permanenteng kulungan ang pabahay.

Ganoon din ang pananaw ni Trubus Rahadiansyah, eksperto sa pampublikong patakaran mula sa Trisakti University, na tumawag sa plano na hindi makatao. Aniya:

Sobrang sikip na nga ng 21 square meters. Hindi makatao kung liliitan pa ito.

Nagpahayag din ng matinding pagtutol ang Indonesian Institute of Architects (IAI). Nagbigay ang tagapangulo nitong si Georgius Budi Yulianto ng madamdaming puna tungkol sa kahulugan ng napakaliit na espasyong ganito para sa buhay ng tao:

Kalahati lang ng laki ng garahe ang 18 square meters. Saan ka iiyak nang payapa, pagagalawin ang anak mo, o basta makahihinga?

Higit Pa sa mga Pader: Pangamba sa “Bagong Siklo ng Kahirapan”

Babala ng mga eksperto, higit pa sa pisikal na hirap ang maaaring maging masamang epekto ng ganitong pabahay. Nagbabala si Yayat Supriatna, tagamasid sa urban planning, na maaaring ikulong ng patakaran ang mga residente sa “bagong siklo ng kahirapan.” Aniya, ipinagpapalit nito ang paghihirap sa pananalapi sa tinawag niyang “kahirapan sa espasyo.” Puro usaping pang-ekonomiya umano ang pinagtutuunan ng pamahalaan, habang hindi pinapansin ang malalim na sikolohikal at sosyolohikal na epekto ng masikip na tirahan.

Hindi lang tulugan ang bahay, ayon sa mga kritiko, kundi isang espasyong pinagdarausan ng buhay. Dito lumalaki, nag-aaral at naglalaro ang mga bata, at dito rin pinatitibay ng mga pamilya ang kanilang ugnayan. Maaaring magdulot ng matagalang stress, mas maraming sigalot sa tahanan at limitadong pagkakataon para sa personal na pag-unlad ang pagkulong sa isang pamilya sa espasyong mas maliit pa sa karaniwang silid sa hotel. Nagbabala si Georgius Budi Yulianto ng IAI na maaaring magbunga ang tensiyong dulot ng kakulangan sa espasyo ng “marurupok at agresibong ugnayang panlipunan,” na posibleng makasira sa ugnayan ng buong mga komunidad.

Nagpahayag ng pangamba si Tulus Abadi, tagapangulo ng Indonesian Empowered Consumers Forum (FKBI), tungkol sa pangmatagalang posibilidad na manatiling maayos ang mga komunidad na ito. Ayon sa kanya, hindi kayang tugunan ng gayon kaliit na bahay ang nagbabagong pangangailangan ng lumalaking pamilya. Kapag nagkaanak at lumaki ang mga bata, tiyak na mangangailangan ng mas malaking espasyo ang mga pamilya at maaaring iwan nila ang mga bahay. Maaari itong humantong sa pagkasira ng mga komunidad na mapupuno ng walang laman at napapabayaang mga tirahan, at lumikha ng panibagong mga suliraning urban. Aniya:

Hakbang paatras ang panukalang ito sa pagtupad sa karapatan sa disenteng tahanan. Hindi lang masisilungan ang bahay. Isa itong espasyong sumusuporta sa pisikal na kalusugan, katatagan ng damdamin, buhay pampamilya at pangkalahatang kagalingan.

“Subsi-DIE”: Pagtanggi ng Publiko at Pagiging Pesimistiko ng Gen Z

Hindi lang galit ng mga eksperto ang inani ng plano; kinutya at tinanggihan din ito ng publiko, kabilang ang mismong pangkat na target nito. Sa social media, pabirong tinawag ang panukala na “rumah subsi-DIE,” larong-salita mula sa salitang Indones para sa subsidy (subsidi) at sa salitang Ingles na “die,” na nagpapakita ng madilim na pananaw sa kalidad ng buhay na iniaalok nito. Ganoon din ang pananaw ng mga posibleng manirahan dito, gaya ni Rahma, estudyante sa unibersidad mula sa Depok na tumingin sa modelong unit.

Sinabi niya sa mga reporter:

Nakita ko ang modelong unit, at hindi ko man lang maisip na makakahiga ako roon nang kumportable.

Dagdag ni Rahma, mas pipiliin pa niyang magpatuloy sa pag-upa ng mas malaking espasyo kaysa mamuhunan sa bahay na maaaring makasama sa kanyang pisikal at mental na kalusugan. Itinatampok ng pananaw niya ang malaking agwat sa pagitan ng palagay ng pamahalaan at ng tunay na hangarin ng mga kabataang Indonesian. Nais nila ng abot-kayang pabahay, pero hindi nila isasakripisyo ang kanilang batayang kagalingan para rito.

Bakit Itinutulak ng Pamahalaan ang Mas Maliliit na Bahay?

Sa harap ng malawakang pagtutol, ipinagtanggol ng pamahalaan ang plano sa pamamagitan ng pagtukoy sa malalaking hamon sa merkado ng pabahay sa Indonesia. Hindi basta naisip ang pagtutulak sa mga mini house; tugon ito sa magkakaugnay na suliranin, kabilang ang napakalaking kakulangan sa pabahay at napakataas na halaga ng lupa sa mga lungsod.

Usapin ng Bilang: Kakulangan ng 9.9 Milyong Unit

Ang pangunahing katuwiran para sa patakaran ay ang agarang pangangailangang tugunan ang naipong kakulangan sa pabahay sa buong Indonesia. Opisyal itong nasa 9.9 milyong unit, bagaman may mga pagtatayang umaabot ito sa 15 milyon. Napakalaking bahagi, o 80 porsiyento, ng kakulangang ito ay nasa mga urbanong lugar. Pangunahing pinagtutuunan ito ng kasalukuyang administrasyon, na nagtakda ng ambisyosong target na magtayo ng tatlong milyong bahay pagsapit ng 2025.

Gayunman, limitado ang pondong inilaan para matupad ang target na ito. Gaya ng binanggit sa pagsusuri ng Jakarta Post, Rp 5 trillion (US$308 million) lamang ang inilaan ng estado, halagang makapagpopondo lang sa tinatayang 8 porsiyento ng target. Dahil sa malaking kakulangang ito sa pondo, napipilitan ang pamahalaan na umasa nang husto sa mga pribadong developer at maghanap ng pinakamurang mga solusyon. Kung bilang lamang ang pagbabatayan, mas maraming unit ang maiuulat na naitayo kung mas maliit at mas mura ang mga bahay, at mas mapapalapit ang pamahalaan sa target nitong tatlong milyong bahay.

Ang Suliranin sa Lupa sa mga Lungsod

Ang isa pang pangunahing nagtutulak sa panukala ay ang kakulangan ng lupa at napakataas na presyo nito sa mga lungsod gaya ng Jakarta. Tahasang binanggit ni Maruarar Sirait, ministro ng Public Housing and Settlements, ang hamong ito. Sinabi niya sa mga reporter:

Wala kang makikitang subsidized na bahay sa Jakarta o Bandung. Bakit? Dahil napakamahal ng lupa.

Mula sa pananaw ng ministeryo, kailangang paliitin ang mga bahay bilang kompromiso para maging posible ang pagmamay-ari ng tahanan sa loob ng mga hangganan ng lungsod, kung saan gustong manirahan ng mga kabataan. Sinabi rin ni Minister Sirait na nagmula sa mga pribadong developer ang konsepto at wala pang pinal na desisyon ang kanyang ministeryo. Binigyang-diin niyang layon ng mga prototype na mangalap ng puna mula sa publiko. Ayon sa kanya, marami sa mga kabataang nakausap niya ang mas nagpapahalaga sa magandang lokasyon kaysa sa malaking tirahan. Nilinaw ng ministeryo na para lamang sa masisikip na sentrong urban ang opsiyon ng ganitong napakaliit na pabahay, samantalang susunod sa kasalukuyan at mas malalaking pamantayan ang mga bahay sa mga kanayunan.

May Mas Mahuhusay Bang Solusyon?

Ayon sa mga kritiko ng plano para sa mini house, maling pagpipilian ang inihaharap ng pamahalaan: napakaliit at hindi marangal na bahay o wala talagang bahay. Mayroon umanong mas malikhaing, makatao at napapanatiling mga solusyon sa krisis sa pabahay sa mga lungsod.

Ang pinakamadalas imungkahing alternatibo ay ang paglipat ng pokus mula sa mga bahay na may sariling lote tungo sa **pabahay na patayo ang pagtatayo**. Hinimok ng mga eksperto gaya nina Tulus Abadi at Trubus Rahadiansyah ang pamahalaan na mamuhunan sa pagpapaunlad ng abot-kaya at maayos tirhang mga apartment at matataas na gusali. Karaniwang ginagawa ito sa masisikip na lungsod sa buong mundo dahil mas maraming unit ng pabahay ang maaaring itayo sa maliit na lote nang hindi gaanong isinasakripisyo ang personal na espasyo ng bawat residente. Tuwirang sinabi ni Trubus Rahadiansyah, “Para sa mga unit na mas maliit sa 21 square meters, mas mainam na magtayo nang patayo. Limitado ang lupa, pero hindi dapat isakripisyo ang dignidad.”

Isa pang mahalagang estratehiyang binigyang-diin ng mga eksperto ang **transit-oriented development (TOD)**. Binigyang-diin ni Anwar Basil Arifin, pinuno ng pananaliksik sa platapormang tagapagtaguyod ng mga usaping urban na Menemukenali Project, na nakasalalay sa TOD ang kinabukasan ng pabahay sa Jakarta. Kabilang sa modelong ito ng pagpaplano sa lungsod ang pagtatayo ng masisikip na lugar na pantirahan at pangkomersiyo sa paligid ng mahahalagang himpilan ng pampublikong transportasyon. Sa ganitong paraan, mababawasan ng mga lungsod ang pagdepende sa mga kotse (at ang pangangailangan sa malalaking carport), mahihikayat ang paglalakad at mabubuo ang masigla at magkakaugnay na mga komunidad. Sa halip na paliitin ang mga bahay, tinutugunan ng ganitong paraan ang hangarin ng mga kabataan na manirahan malapit sa kanilang pinagtatrabahuhan sa pamamagitan ng mahusay na pampublikong transportasyon.

Inilahad ni Anwar Basil Arifin ang pananaw ng maraming kritiko nang sabihin niya, “Hindi lang kabiguan ng merkado ang krisis sa pabahay ng Jakarta; krisis din ito ng disenyo ng lungsod at imahinasyon.” Ipinahihiwatig nito na kailangang lumampas ang pamahalaan sa lohikang nakabatay lamang sa merkado at yakapin ang mas makabago at mas nakasentro sa tao na mga estratehiya sa pagpaplano ng lungsod.

Krisis sa Patakaran at Dignidad

Naging mahalagang pambansang usapan ang matinding pagtatalo tungkol sa panukala ng Indonesia para sa mga mini house. Hindi lang ito usapin ng mga teknikal na detalye sa mga regulasyon sa pagtatayo; tumatalakay rin ito sa pinakapuso ng mga layunin ng bansa sa pag-unlad. Ipinakikita ng kontrobersiya ang salungatan sa pagitan ng hangarin ng pamahalaan na maabot ang mga target sa bilang, gaya ng ambisyosong layuning magtayo ng tatlong milyong bahay, at ng pangangailangang matiyak ang kalidad ng buhay, dignidad, kalusugan at mga oportunidad para sa mga mamamayan.

Hindi lang sa usaping ito nahaharap sa batikos ang mga patakaran ng pamahalaan ng Indonesia tungkol sa pabahay. Kabilang sa iba pang pinuna ang kontrobersiyal na programa ng subsidyo para sa mga mamamahayag, na tinanggihan ng mga organisasyon ng midya dahil sa mga usaping etikal. Ipinahihiwatig ng ganitong padron na mas malawak ang hamon ng administrasyon: bumuo ng mga patakarang hindi lamang epektibo sa papel kundi responsable rin sa lipunan at katanggap-tanggap sa publiko.

Habang pinag-iisipan ng pamahalaan ang mga puna, nasa isang sangandaan ito. Sa isang landas, mabilis na maitatayo ang milyun-milyong unit na maaaring makatugon sa target ayon sa bilang ngunit nanganganib na lumikha ng mga barung-barong sa matataas na gusali at pangmatagalang suliraning panlipunan. Sa kabilang landas, kailangan ang higit na imahinasyon, higit na pagpapahalaga sa kalidad kaysa dami, at paninindigang bumuo ng mga komunidad, hindi lamang ng mga masisilungan. Malaki ang isisiwalat ng pinal na desisyon tungkol sa kung mga bahay ba para lamang mabuhay o mga tahanang tunay na matitirhan ang itinatayo ng Indonesia.

Buod

• Iminungkahi ng pamahalaan ng Indonesia na magtayo ng subsidized na “mini house” na may lawak na 14 square meters lamang para magbigay ng abot-kayang pabahay sa mga kabataang taga-lungsod.
• Ipinagtatanggol ang plano bilang kinakailangang solusyon sa naipong kakulangan sa pabahay na halos 10 milyong unit sa buong bansa at sa mataas na presyo ng lupa sa mga lungsod.
• Malawakang kinondena ng mga kritiko ang panukala bilang “hindi makatao.” Ayon sa kanila, labag sa pambansa at pandaigdigang pamantayan para sa maayos tirhang pabahay ang mga bahay at wala ang mga batayang katangian gaya ng wastong bentilasyon.
• Babala ng mga eksperto, maaaring lumikha ang masisikip na tirahan ng “bagong siklo ng kahirapan” dahil sa pagkakait ng sapat na espasyo, na magdudulot ng sikolohikal na stress at mga sigalot sa lipunan.
• Malawakan itong tinanggihan ng publiko, kabilang ang target na pangkat na Gen Z. May ilan pang kumutyang tumawag dito na pabahay na “subsi-DIE.”
• Kabilang sa mga iminungkahing alternatibo ang higit na pagtutuon sa pagtatayo ng abot-kayang pabahay na patayo ang pagtatayo (mga apartment) at pagpapatupad ng mga estratehiya ng transit-oriented development (TOD).
• Itinatampok ng debate ang malaking salungatan sa pagitan ng pagtupad sa mga target ng pamahalaan ayon sa bilang at pagtitiyak sa kalidad ng buhay at dignidad ng mga mamamayan.