Kulang ng 685.8 Bilyong Tenge ang VAT ng Kazakhstan sa Target Habang Sinusuri ang mga Pahayag Tungkol sa Reporma sa Buwis

Hindi naabot ng VAT ang target nito sa kabila ng halos kumpletong pagkolekta ng kita

Nakakolekta ang Kazakhstan ng 5.921 trilyong tenge na value added tax mula Enero hanggang Setyembre 2026, ngunit 685.8 bilyong tenge ang kulang dito para maabot ang target. Samantala, 6 bilyong tenge lamang ang pagitan ng kabuuang kita ng badyet ng republika at ng plano. Ipinapakita ng mga bilang ang dalawang magkaibang sukatan ng pagganap sa pananalapi: malapit sa inaasahan ang kabuuang nakolektang kita, pero mahigit 10% namang hindi naabot ng isa sa pinakamalalaking buwis ang tantiya rito.

Batay sa mga bilang ng pagpapatupad ng badyet ng republika noong Oktubre 1, umabot sa 2.904 trilyong tenge ang depisit, mas mababa sa 3.005 trilyong tenge na itinakda para sa panahong ito. Umabot sa 16.528 trilyong tenge ang kita at 18.744 trilyong tenge naman ang nagastos. Gayunman, lumampas sa target ang depisit kapag hindi isinama ang kita mula sa langis: umabot ito sa 7.261 trilyong tenge, kumpara sa planong 7.031 trilyong tenge.

Nangyari ang kakulangan sa VAT habang ipinagtatanggol ni Deputy Prime Minister at Minister of National Economy Serik Zhumangarin ang reporma sa buwis na nagtaas sa VAT rate sa 16%. Ayon sa kanya, nagbigay ang reporma ng karagdagang 3 trilyong tenge sa loob ng siyam na buwan at tinataya niyang tataas nang hindi bababa sa 3.6 trilyong tenge ang kita pagsapit ng katapusan ng taon.

Hindi naman nangangahulugang magkasalungat ang mga pahayag na iyon at ang pagkabigong maabot ang target sa VAT. Maaaring tumaas ang kita kumpara sa nakaraang taon habang hindi pa rin naaabot ang mataas na tantiya sa badyet. Mahalaga rito ang pagkakaiba: sinusukat ng mga bilang ng koleksyon ang pagganap batay sa plano, samantalang nakatuon ang argumento ng ministro sa paglago at sa ambag ng reporma.

Saan nakapokus ang kakulangan sa VAT

Buwis sa konsumo ang VAT na kinokolekta sa pamamagitan ng mga negosyong nagbebenta ng mga produkto at serbisyo. Hinahati ng badyet ng Kazakhstan ang mga nakokolekta sa ilang kategorya, kabilang ang mga nagmumula sa lokal na aktibidad, mga inaangkat at mga bayad na may kaugnayan sa mga dayuhang negosyo. Hindi naabot ng tatlong pinakamalalaking kategorya ang kani-kanilang target.

Nakalikom ng 2.694 trilyong tenge ang VAT sa mga produktong ginawa, gawaing isinagawa at serbisyong ibinigay sa Kazakhstan, katumbas ng 92.35% ng target. Sa hiwalay na klasipikasyon sa badyet para sa mga inaangkat na produkto, nakalikom naman ng 1.740 trilyong tenge, o 86.27% ng target.

Nagdagdag pa ng 1.172 trilyong tenge sa VAT ang mga produktong inangkat mula sa mga bansang kasapi ng Eurasian Economic Union. Umabot sa 83.78% ng target ang kategoryang ito, ang pinakamahinang resulta sa tatlong pinakamalalaking kategorya. 16.22% ng inaasahang halaga ang kinulang dito, kumpara sa 13.73% sa hiwalay na kategorya ng mga inaangkat at 7.65% sa mga produktong at serbisyong lokal.

Pinagsamang nakalikom ng 2.912 trilyong tenge ang dalawang kategorya ng mga inaangkat, bahagyang mas mataas sa 2.694 trilyong tenge mula sa mga lokal na produkto at serbisyo. Dahil dito, nakaapekto sa malaking bahagi ng kita sa VAT ang mahinang resulta ng mga inaangkat, hindi lamang sa maliit na bahagi ng pinagbubuwisang aktibidad.

Ipinapakita ng mga bilang kung saan hindi naabot ang mga inaasahang koleksyon, pero hindi nila tinutukoy kung bakit. Hindi pinaghiwa-hiwalay ng mga ito ang epekto ng dami ng inaangkat, presyo, halaga ng palitan, mga refund, oras ng pagbabayad o pagsunod sa buwis. Hindi sapat na patunay ang hindi pag-abot sa target ng koleksyon para sabihing bumaba nang gayon din kalaki ang aktibidad na maaaring buwisan.

Mas mataas sa inaasahan ang nakolekta mula sa mga dayuhang digital na negosyo

Mas maganda sa plano ang naging resulta ng ilang mas maliliit na kategorya ng VAT. Umabot sa 239.6 bilyong tenge ang mga bayad na may kaugnayan sa mga hindi residente, o 109.96% ng target. Nagbayad naman ng 70.1 bilyong tenge ang mga dayuhang kompanya sa internet na nagbebenta ng mga produkto online o nagbibigay ng elektronikong serbisyo sa mga indibidwal, katumbas ng 172.06% ng plano.

Mahigit nang 72.06% sa target ang nakolekta mula sa kategorya ng mga digital na negosyo, kaya malakas ang porsiyento ng naging pagganap nito. Gayunman, mas maliit ang halaga nito. Katumbas lamang ng humigit-kumulang 1.2% ng kabuuang koleksyon sa VAT at halos isang ikasampu ng 685.8 bilyong tenge na kakulangan ang kabuuang nakolektang 70.1 bilyong tenge.

Nakalikom pa ng 5.4 bilyong tenge mula sa pagbawi sa sobrang VAT na naibalik noon ngunit hindi kinumpirma ng pagsusuri sa buwis, kasama ang mga kaugnay na multa. May kinalaman ang mga bayad na ito sa mga naunang refund at kasunod na pagsusuri, hindi lamang sa buwis na nakolekta mula sa kasalukuyang benta.

Ipinapakita ng pagkakaibang ito kung bakit hindi sapat ang magagandang resulta sa mas maliit na kategorya para mapunan ang hindi naabot na mga target sa pangunahing lokal at inaangkat na mga produkto. Ang pinakamalalaking daloy pa rin ang nagpasiya sa kabuuang resulta: umabot sa 89.62% ng planong 6.607 trilyong tenge ang nakolekta sa VAT.

Paano pa rin naabot ng kabuuang kita sa buwis ang plano

Sa kabila ng kakulangan sa VAT, umabot sa 12.972 trilyong tenge ang kabuuang nakolektang buwis ng badyet ng republika, bahagyang mas mataas sa target na 12.966 trilyong tenge. Batay sa mga ni-round na kabuuang halagang ito at sa nakasaad na kakulangan sa VAT, humigit-kumulang 692 bilyong tenge ang ipinangibabaw ng pinagsamang kita mula sa mga buwis maliban sa VAT sa kani-kanilang plano.

Ipinapaliwanag ng kalkulasyong ito kung paano naabot ng kabuuang target ng badyet sa buwis kahit malaki ang kakulangan sa VAT. Hindi nito tinutukoy kung aling mga buwis ang pumuno sa kakulangang iyon. Hindi inilalahad sa iniulat na mga bilang ang detalyadong resulta ng iba pang buwis.

Magkakaiba ang naging direksiyon ng iba pang kategorya ng kita. Umabot sa 245 bilyong tenge ang mga kita mula sa mga di-buwis, kumpara sa planong 276 bilyong tenge, o 88.77% ng target. Umabot naman sa 3.304 trilyong tenge ang mga pondong inilipat, 27 bilyong tenge na mas mataas sa planong 3.277 trilyong tenge.

Dahil dito, malapit sa plano ang kabuuang kita: 16.528 trilyong tenge kumpara sa 16.534 trilyong tenge. Katumbas ito ng humigit-kumulang 99.96% ng target. Mas maganda ang kabuuang resultang ito kaysa sa ipinahihiwatig ng pagganap sa VAT lamang, bagaman umaasa ang pamahalaan sa iba pang kita upang punan ang kakulangan sa buwis sa konsumo.

Ayon kay Zhumangarin, ano ang naihatid ng reporma

Ayon kay Zhumangarin, na deputy prime minister at minister of national economy, una nang tinayang 4 trilyong tenge ang magiging epekto ng reporma sa buwis. Sinabi niyang umabot sa 3 trilyong tenge ang karagdagang halagang nalikha sa loob ng siyam na buwan at tinaya niyang tataas nang hindi bababa sa 3.6 trilyong tenge ang kita pagsapit ng Disyembre.

Sa isang briefing matapos ang pulong ng pamahalaan, ipinagtanggol niya ang ambag ng reporma. Sa salin, sinabi niya:

Sa kasalukuyan, ang reporma sa buwis lamang ang pinagmumulan ng salapi sa ekonomiya.

Sinabi ng ministro na umabot sa 4.2% ang paglago ng ekonomiya kahit bumaba nang 6 na milyong tonelada ang produksyon ng langis, lumakas ang tenge at humina ang pagpapautang sa konsumo. Ito ang mga salik na binanggit niya sa pagtatasa sa ekonomiya. Wala sa kanyang mga pahayag ang numerikal na paghahati-hati ng epekto ng mga ito sa nakolektang VAT.

Sinabi rin niyang dumami nang 37,000 ang mga rehistradong legal na entidad para sa VAT, kumpara sa karaniwang taunang pagdami na 4,000 hanggang 6,000. Mahigit anim na ulit ito ng pinakamataas na bilang sa karaniwang saklaw na iyon. Maaaring palawakin ng mas malaking bilang ng mga rehistradong nagbabayad ng buwis ang saklaw ng pagbubuwis, ngunit hindi ipinapakita ng bilang ng pagpaparehistro lamang kung magkano ang binabayaran ng bawat negosyo.

Ayon kay Zhumangarin, mahigit 37% ng kita sa badyet ang nagmumula sa VAT. Sa mga bilang ng republika, katumbas ng humigit-kumulang 35.8% ang 5.921 trilyong tenge na VAT bilang bahagi ng 16.528 trilyong tenge na kabuuang kita. Hindi maitutugma nang eksakto ang sinabi niyang bahagi sa kalkulasyong ito kung hindi alam ang saklaw ng badyet at batayan ng kita na ginamit niya.

Magkaibang kuwento ang ipinapakita ng badyet ng republika at badyet ng estado

Ang badyet ng republika ay badyet ng sentral na pamahalaan. Saklaw naman ng mas malawak na badyet ng estado ang badyet ng republika at mga lokal na badyet, kaya hindi dapat ituring na magkakatumbas ang mga bilang nito sa kita at paggasta at ang mga bilang ng sentral na pamahalaan.

Mula Enero hanggang Setyembre, umabot sa 22.94 trilyong tenge ang kita ng mas malawak na badyet ng estado, humigit-kumulang 25 trilyong tenge ang paggasta at 3.1 trilyong tenge ang depisit. Umabot sa 19.28 trilyong tenge ang nakolektang buwis, samantalang 2.77 trilyong tenge ang mga pondong inilipat, kabilang ang mga paglilipat mula sa National Fund.

Hiwalay na iniulat sa salaysay tungkol sa briefing ni Zhumangarin ang 19.3 trilyong tenge na kita ng badyet ng estado, at sinabing tumaas ito nang 3 trilyong tenge kumpara sa nakaraang taon. Malapit ang 19.3 trilyong tenge na bilang sa hiwalay na iniulat na 19.28 trilyong tenge na nakolektang buwis ng estado, pero hindi ito katumbas ng 22.94 trilyong tenge na kabuuang kita ng estado. Magkaiba ang mga paglalarawan at walang detalyadong pagtutugma ng mga ito.

Kasama rin sa opisyal na pagkalkula ng depisit ang pagpapautang mula sa badyet at mga transaksiyon sa mga pinansyal na asset. Kaya hindi tumutugma sa nakasaad na depisit ang simpleng pagbabawas ng naiulat na kita sa paggasta. Para sa badyet ng republika, 2.216 trilyong tenge ang makukuha sa pagbabawas na ito, sa halip na 2.904 trilyong tenge na nakasaad na depisit. Hindi isa-isang inilalahad dito ang mga pagsasaayos na kailangan para magtugma ang mga bilang.

Mas maliit ang kabuuang depisit, mas malaki naman ang kakulangan kapag inalis ang kita sa langis

101 bilyong tenge na mas mababa sa target sa loob ng siyam na buwan ang depisit ng republika. Mas mababa rin sa plano ang paggasta: 18.744 trilyong tenge kumpara sa 18.813 trilyong tenge, o 69 bilyong tenge ang agwat. Bahagya lamang namang kulang sa target ang kita.

Kabaligtaran ang naging galaw ng depisit kapag hindi isinama ang kita mula sa langis. Sa 7.261 trilyong tenge, lumampas ito nang 230 bilyong tenge sa target para sa panahong ito. Ipinapakita ng panukat na ito ang kakulangan sa badyet kapag inalis ang kitang mula sa langis at nakatutulong itong maihiwalay ang kalagayan ng pananalapi na sinusuportahan ng kitang iyon sa kalagayang wala ito.

Itinakda sa 4.595 trilyong tenge ang binagong taunang target para sa depisit ng republika. Nasa 9.060 trilyong tenge naman ang taunang target para sa depisit kapag hindi isinama ang langis; umabot na sa humigit-kumulang 80.1% nito pagsapit ng Oktubre 1. Kumpara ito sa humigit-kumulang 63.2% ng taunang target para sa kabuuang depisit.

Sa mas malawak na badyet ng estado, umabot sa 7.46 trilyong tenge ang depisit kapag hindi isinama ang kita mula sa langis. Nagkakaiba ito sa bilang ng republika dahil magkaiba ang saklaw ng mga badyet. Ipinapakita ng parehong panukat ang kakulangang mas malaki kaysa sa kani-kanilang kabuuang depisit.

Malaking bahagi ng paggasta ang napupunta sa serbisyong panlipunan at pagbabayad ng utang

Pinakamalaking kategorya ng paggasta ng republika ang tulong at seguridad panlipunan, na umabot sa 5.042 trilyong tenge. Nasa 4.136 trilyong tenge ang mga pondong inilipat at 2.734 trilyong tenge naman ang pambayad sa utang. Pinagsama, bumubuo ang tatlong kategoryang ito ng humigit-kumulang 63.6% ng iniulat na 18.744 trilyong tenge na paggasta.

Umabot sa 1.361 trilyong tenge ang inilaan sa pangangalagang pangkalusugan at 1.124 trilyong tenge naman sa pangkalahatang serbisyong pampubliko. Nasa 1.040 trilyong tenge ang ginasta sa kaayusang pampubliko, seguridad, mga serbisyong legal at panghukuman, at mga gawaing pagwawasto, habang 1.014 trilyong tenge ang inilaan sa depensa.

Kabilang sa iba pang inilaan ang 677 bilyong tenge para sa transportasyon at komunikasyon, 572 bilyong tenge para sa edukasyon, at 351 bilyong tenge para sa agrikultura, tubig, kagubatan, pangisdaan at mga protektadong likas na lugar. Umabot naman sa 241 bilyong tenge ang para sa kultura, palakasan, turismo at impormasyon.

Ipinapakita ng mas malawak na badyet ng estado kung bakit hindi sapat ang paggasta ng sentral na pamahalaan lamang para ilarawan ang paggasta sa buong bansa. Umabot sa 4.98 trilyong tenge ang ginasta ng estado sa edukasyon, kumpara sa 572 bilyong tenge sa badyet ng republika. Umabot naman sa 5.59 trilyong tenge ang ginasta ng estado sa tulong at seguridad panlipunan.

Umabot sa 2.8 trilyong tenge ang kabuuang interes na binayaran sa utang ng pamahalaan, kumpara sa 1.57 trilyong tenge para sa pangangalagang pangkalusugan, 1.68 trilyong tenge para sa transportasyon at komunikasyon, at 1.77 trilyong tenge para sa pabahay at mga serbisyong pampubliko. Humigit-kumulang 1.8 ulit ng paggasta sa pangangalagang pangkalusugan ang gastos sa interes. Umabot sa 7.29 trilyong tenge ang bagong pangungutang, habang 3.92 trilyong tenge ang ibinayad sa kasalukuyang utang. Hindi ang diperensiyang 3.37 trilyong tenge ang opisyal na depisit sa badyet.

Mga dapat linawin sa huling quarter

Itinakda sa 22.889 trilyong tenge ang binagong taunang plano sa kita ng republika. Matapos makalikom ng 16.528 trilyong tenge pagsapit ng katapusan ng Setyembre, kailangan pa ng 6.361 trilyong tenge para maabot ang target. Nasa 26.229 trilyong tenge ang binagong taunang badyet sa paggasta, at nagastos na ang 71.46% nito pagsapit ng Oktubre 1.

Nangangahulugan ito na may natitira pang 7.485 trilyong tenge sa taunang alokasyon matapos ang paggasta hanggang Setyembre. Ang mga agwat na ito ay mga natitirang halaga batay sa taunang plano, hindi mga pagtataya kung magkano ang kokolektahin o gagastusin ng pamahalaan.

Ganito ang pagkakasunod-sunod ng mga ulat at target:

• Enero hanggang Setyembre 2026: panahong saklaw ng mga bilang sa pagpapatupad ng badyet at ng siyam na buwang pagtatasa ng ministro.
• Oktubre 1, 2026: petsa ng ulat para sa larawan ng pagpapatupad ng badyet.
• Oktubre 12, 2026: iniulat na petsa ng paglalathala ng ulat ng Ministry of Finance tungkol sa pagpapatupad ng badyet.
• Katapusan ng 2026: takdang panahon para sa mga taunang target sa badyet at sa pagtataya ni Zhumangarin na hindi bababa sa 3.6 trilyong tenge ang dagdag na paglago ng kita.

Walang ibinigay na tiyak na petsa para sa susunod na paglalabas ng ulat o pagbabago sa target sa VAT. Hindi pa nalilinaw ang mga sanhi ng kakulangan sa VAT, ang eksaktong ambag ng reporma sa paglago ng kita, at kung mapupunan ng mga koleksyon sa huling quarter ang natitirang agwat sa taunang kita.

Mahahalagang Punto

• Umabot sa 5.921 trilyong tenge ang nakolektang VAT ng republika, 685.8 bilyong tenge na kulang sa target para sa siyam na buwan.
• Bahagyang lumampas sa plano ang kabuuang nakolektang buwis ng republika, na nagpapahiwatig na pinunan ng iba pang buwis ang kakulangan sa VAT.
• Umabot sa 2.904 trilyong tenge ang depisit ng republika, mas mababa sa plano, samantalang lumampas nang 230 bilyong tenge sa target ang depisit kapag hindi isinama ang kita sa langis.
• Iniugnay ni Zhumangarin sa reporma sa buwis ang 3 trilyong tenge na dagdag na kita at tinaya niyang aabot ito sa hindi bababa sa 3.6 trilyong tenge pagsapit ng Disyembre.
• Nagtala ang mas malawak na badyet ng estado ng 3.1 trilyong tenge na depisit at 2.8 trilyong tenge na bayad sa interes ng utang.
• Magkaiba ang saklaw ng mga bilang ng badyet ng republika at badyet ng estado, kaya hindi maihahambing ang mga ito na para bang magkakatumbas na kabuuan.