Hinimok ni Johari ang BN na Ipaliwanag ang Alitan sa Maharlikang Pamilya ng Negeri Sembilan Bago ang Halalan sa Melaka

Sabay na sumapit ang deadline ng kampanya at hindi pa nalulutas na alitan sa maharlikang pamilya

Hinimok ni Umno vice president Johari Abdul Ghani ang Barisan Nasional (BN) na ipaliwanag ang tangkang pagpapatalsik sa pinuno ng Negeri Sembilan na si Tuanku Muhriz Tuanku Munawir bago ang paghahain ng mga kandidato para sa halalan sa Melaka, habang sinusuri ang papel ng sarili nitong mga opisyal sa alitan sa konstitusyon.

Ang agarang takdang pampolitika ay ang proseso ng halalan sa Melaka, na nakatakdang magsimula sa Oktubre 31, at ang botohan ay sa Nobyembre 14. Mas malawak ang mga implikasyon nito sa batas at administrasyon: tinanggalan ng mga puwesto ang 10 miyembro ng executive council ng Negeri Sembilan, iniurong noong Oktubre 7 ang kahilingan sa judicial review na kumikilala sana sa proklamasyon ng pagpapatalsik, at iniulat na pinag-iisipan ng Umno ang mosyon laban kay Menteri Besar Ismail Lasim.

Sinabi ni Johari, na siya ring chairman ng BN sa Federal Territories at MP ng Titiwangsa, na kailangang linawin ng koalisyon ang pagkakaiba ng mga nagpasimula sa proklamasyon at ng partidong pampolitika na iniuugnay rito ngayon. Sa isang press conference sa Kuala Lumpur, nanawagan siya ng paliwanag kapwa tungkol sa proklamasyon at sa mga prosesong kailangang sundin upang mapatalsik ang isang pinuno.

Dapat ipaalam sa publiko na hindi Umno ang mga nagtatangkang magpatalsik kay Tuanku Muhriz. Kailangang ipaliwanag ito nang maayos.

Tinutukoy ng pagkakaibang ito kung sino ang nagpasimula ng tangka. Gayunman, hindi nito nilulutas kung bakit sinuportahan kalaunan ng isang menteri besar mula sa Umno at ng executive council na kinabibilangan ng pitong miyembro ng Umno ang tangka. Ayon sa Attorney-General's Chambers (AGC), walang-bisa ang proklamasyon noong Abril 19, 2026 at walang legal na bisa ang pag-endorso rito ng pamahalaang pang-estado.

Kaya may dalawang magkahiwalay na tungkulin ang BN bago ang kampanya sa Melaka: ipaliwanag ang proseso sa ilalim ng konstitusyon at panagutin ang mga inihalal na kinatawan nito sa kanilang mga ginawa. Hindi kayang pagpasiyahan ng resulta ng halalan kung sino ang may legal na karapatan sa trono ng Negeri Sembilan.

Bakit hindi katumbas ng ganap na pagpapatalsik ang isang proklamasyon

Umiikot ang pangunahing alitan sa Konstitusyon ng Negeri Sembilan ng 1959, partikular sa Artikulo 10, na nagtatakda ng mga batayan at proseso para sa pagpapatalsik sa Yang di-Pertuan Besar. Kinikilala ang papel ng apat na pinuno ng mga teritoryo, na sama-samang tinatawag na Undang Yang Empat, sa pagpili ng pinuno at, alinsunod sa mga kondisyon ng konstitusyon, sa pagkilos laban sa kanya.

Hindi itinanggi ng pahayag ng AGC noong Setyembre 17 ang kapangyarihang iyon. Sinabi nitong kailangang gamitin ang kapangyarihan alinsunod sa konstitusyon, at walang ebidensiyang sinunod ang itinakdang mga proseso o umiral kay Tuanku Muhriz ang salik sa ilalim ng Artikulo 10(1) na mag-aalis sa kanya sa puwesto.

Sa pagpapaliwanag ng pagsusuri nito sa pagsunod sa mga tuntunin, sinabi ng AGC:

Sa ngayon, walang mga katotohanang nagpapahiwatig na nasunod ang mga itinakdang proseso.

Sinabi rin ng AGC na walang kapangyarihan ang menteri besar at ang state executive council na mag-isa nilang wakasan ang panunungkulan ng pinuno o ideklarang bakante ang posisyon. Hindi magkakaroon ng bisa sa batas ang kanilang pahayag sa isang proklamasyong wala namang bisa, at labag sa konstitusyon ang anumang pagtatangkang ilathala o ipatupad ito.

Ito ang pagkakaiba sa proseso na tinutukoy ng panawagan ni Johari. Magkakahiwalay na hakbang ang paglalabas ng deklarasyon, pag-endorso rito sa larangan ng politika at paglalathala nito sa opisyal na pahayagan ng pamahalaan. Ayon sa AGC, hindi mapapalitan ng alinman sa mga ito ang pagsunod sa mga kahingian ng konstitusyon para sa pagpapatalsik.

Pinagtatalunang katayuan ng mga pinuno ng mga teritoryo

Isa pang tanong kung may karapatang gumanap bilang mga undang ang lahat ng lumagda sa proklamasyon noong panahong iyon. Sinabi ng Dewan Keadilan dan Undang (DKU), ang pinakamataas na konseho ng kaugalian sa estado, noong Agosto 1 na tatlo sa apat ang walang legal na karapatan sa mga posisyong inaangkin nila nang ilabas ang deklarasyon noong Abril.

Ayon sa DKU, tumigil na sa panunungkulan o hindi kailanman nagkaroon ng legal na karapatan sa kani-kanilang posisyon sa Sungai Ujong, Rembau at Jelebu sina Mubarak Dohak, Abdul Rahim Yasin at Maarof Mat Rashad. Si Muhammed Abdullah, ang ikaapat na lumagda, ay kinilalang undang ng Johol.

Sinabi rin ng AGC na hindi kumpleto noon ang komposisyon ng Undang Yang Empat dahil pinagtatalunan ang mga posisyon ng ilan sa mga lumagda. Binanggit sa pahayag nito ang Artikulo 16, na nagtatakda na saklaw ng hurisdiksiyon ng konseho ng kaugalian ang mga usaping kaugalian ng mga Malay, kabilang ang pagtatalaga at pagpapatalsik sa mga undang. Ayon sa AGC, sa ilalim ng Artikulo 16(3), pinal ang payo ng konseho sa mga usaping ito at hindi ito maaaring kuwestiyunin sa hukuman.

Tinututulan ng mga pinuno ang mga desisyong nakaapekto sa kanilang mga posisyon. Kaya bahagi ng alitan sa konstitusyon ang kanilang katayuan, hindi lamang maliit na pagtatalo tungkol sa mga titulo. Nakadepende sa pagkakaroon nila ng legal na karapatan sa puwesto ang kapangyarihang inaangkin nilang gamitin.

Mga paratang ng mga pinuno laban kay Tuanku Muhriz

Naglabas ang apat na pinunong nag-aagawan sa pagkilala at ni Tunku Besar Tampin Tunku Syed Razman Syed Idrus Al-Qadri ng 12 pahinang pahayag na naglalahad ng mga umano'y batayan nila para sa pagpapatalsik noong Abril 19. Mga paratang at pinagtatalunang argumento sa batas ang mga ito, hindi mga napatunayang pasya laban kay Tuanku Muhriz.

Inakusahan nila ang pinuno ng pakikialam sa mga usapin sa Rembau matapos italaga si Abdul Rahim Yasin bilang pinuno noong Hulyo 4, 2025. Ipinangatwiran nilang nilabag ng pagpayag na talakayin ang mga reklamo ng karibal na pangkat ang Artikulo 3 at 4 ng isang kasunduan noong 1898, na ayon sa kanila ay kinikilala pa rin sa ilalim ng konstitusyon ng estado.

Iginiit din sa kanilang pahayag na hindi sila kinonsulta ni Tuanku Muhriz bago dumalo sa isang pulong ng Conference of Rulers at naantala ang pagtatalaga ng mufti ng estado. Paninindigan nila na natugunan ng isang saradong sesyon noong Marso 5, 2026 ang kahingian ng Artikulo 10 na magsagawa ng pagtatanong, dahil direktang tinanong ang pinuno at binigyan ng pagkakataong sumagot.

Iginiit ng mga pinuno na hindi hinihingi ng konstitusyon ang isang panlabas na tribunal o pampublikong pagdinig. Kinuwestiyon din nila ang ulat tungkol sa pulong ng DKU noong Abril 17 na nauna sa pagpapatalsik kay Mubarak, at iginiit na walang napagkasunduang desisyon na sumusuporta sa pagkakatanggal niya.

Noong Setyembre 25, hinimok ng grupo si Punong Ministro Anwar Ibrahim at ang AGC na huwag makialam sa alitan. Binanggit nila ang Artikulo 7, 10 at 11 at inilarawan ang kanilang kapangyarihan bilang karapatang nakabatay sa kaugalian na ginagamit na sa loob ng mahigit 500 taon. Iginiit nilang ipinatupad lamang nina Ismail at ng executive council ang kanilang desisyon, sa halip na sila mismo ang nagpatalsik sa pinuno. Nananatili ang paninindigan ng AGC na kailangang sumunod sa mga proseso ng konstitusyon ang awtoridad na nakabatay sa kaugalian.

Paano lumipat ang krisis mula sa palasyo tungo sa pamahalaan

Umunlad ang alitan sa gitna ng mga proseso ayon sa kaugalian, pagbawi ng suportang pampolitika, halalan at ilang aksiyon sa hukuman. Ipinakikita ng mahahalagang pangyayari kung bakit hindi ito nagtapos sa botohan noong Agosto:

• Abril 17: Pinagtibay sa pulong ng DKU ang pagpapatalsik kay Mubarak bilang undang ng Sungai Ujong.
• Abril 19: Ipinahayag ng apat na umano'y undang na pinatalsik si Tuanku Muhriz at pinangalanan si Tunku Nadzaruddin Tuanku Ja'afar bilang kapalit niya.
• Abril 27: Binawi ng Umno ang suporta nito sa noo'y menteri besar na si Aminuddin Harun. Hindi agad nakakuha ng mayorya ang tangkang pagpapalit ng pamahalaan, at naibalik kalaunan ang kooperasyon.
• Hunyo 5: Binuwag ang kapulungan ng estado. Nagkaroon sa Melaka ng proklamasyon ng karibal na pinuno, habang naglabas ang Seremban High Court ng pansamantalang utos na panatilihin ang umiiral na kalagayan.
• Agosto 1 at 2: Nanalo sa halalan sa estado ang BN at mga kaalyado nito sa PN, at nanumpa si Ismail bilang menteri besar sa harap ni Tuanku Muhriz.
• Setyembre 17: Inendorso ni Ismail ang paninindigan ng executive council at iniutos na ituloy ang paglalathala ng proklamasyon sa opisyal na pahayagan. Itinanggi ng AGC na may bisa ito sa batas.
• Setyembre 20 at 24: Binawi ni Tuanku Muhriz ang mga pagkakatalaga sa 10 miyembro ng executive council, at inilathala kalaunan sa opisyal na pahayagan ang mga pagbawi.
• Oktubre 7: Iniurong ng mga pinuno ang kanilang kahilingan sa judicial review sa Kuala Lumpur at pinagbawalan silang muling magsampa ng kaparehong kaso.

Magkakaiba ang mga ulat tungkol sa ilang petsa sa pagitan ng mahahalagang pangyayaring ito. Itinanggi muna ni Aminuddin ang tangka noong Abril 20 o 21; nagpanibago ng kooperasyon ang BN at Pakatan Harapan noong Mayo 5 o 7; at pinayagang simulan ang mga proseso ng contempt noong Hulyo 8 o 9. Itinakda sa Setyembre 15 ang pulong ng executive council, habang Setyembre 15 o 16 naman ang petsang binanggit sa mga ulat para sa pampublikong pahayag nito. Palaging Setyembre 17 ang petsang itinakda para sa pag-endorso ni Ismail at tugon ng AGC.

Pagbabago ng paninindigan ni Ismail at pagbuwag sa council

Mahalagang bahagi ng alitang pampolitika ang ginawa ni Ismail. Iniulat na nilagdaan niya ang proklamasyon noong Agosto 3, isang araw matapos siyang manungkulan. Nang maging pampubliko ang nilagdaang dokumento noong Setyembre, sinabi niyang napilitan siyang kumilos at ginawa iyon sa ilalim ng pamimilit. Iginiit niyang walang-bisa ang proklamasyon at nagsampa siya ng ulat sa pulisya.

Inendorso niya kalaunan ang pahayag ng executive council na may bisa ang pagpapatalsik kay Tuanku Muhriz noong Abril at na bagong pinuno si Tunku Nadzaruddin. Noong Setyembre 18, tumanggi ang kalihim ng estado na ilathala sa opisyal na pahayagan ang proklamasyon, at binanggit ang paninindigan ng AGC.

Binawi ni Tuanku Muhriz noong Setyembre 20 ang pagkakatalaga sa lahat ng 10 miyembro ng executive council, habang nanatili sa puwesto si Ismail. Sinabi ng palasyo na nilabag ng mga miyembro ang kanilang mga panunumpa sa tungkulin at katapatan, na ginawa nila sa harap ng pinuno noong Agosto 7. Pitong tinanggal na miyembro ang mula sa Umno at tig-iisa naman mula sa MCA, PAS at Wawasan.

Tinutulan ni Ismail ang mga pagtanggal, at iginiit na hindi maaaring wakasan ng pinuno ang kanilang mga pagkakatalaga nang walang payo o kahilingan niya. Sumagot noong Setyembre 26 si Attorney General Dusuki Mokhtar na itinatakda ng konstitusyon na nakasalalay sa kagustuhan ng pinuno ang panunungkulan ng mga miyembro ng executive council maliban sa menteri besar.

Umabot din sa serbisyong sibil ang alitan. Ipinahayag ni Ismail na nagpasya ang executive council na suspindihin ang kalihim ng estado at tagapayo sa batas ng estado, ngunit sinabi ng AGC na walang kapangyarihan ang council na gawin iyon. Nagsampa ng hamon sa hukuman ang 10 dating miyembro ng council para ideklarang walang-bisa ang pagbawi sa kanilang mga pagkakatalaga.

Ano ang nilulutas at hindi nilulutas ng pag-urong sa kaso noong Oktubre

Noong Oktubre 7, iniurong ng apat na pinuno ang kahilingan sa judicial review na inihain nila sa Kuala Lumpur noong Hulyo 17. Hiniling nilang utusan ang menteri besar na lagdaan ang kanilang deklarasyon noong Abril 19 sa loob ng pitong araw, at ideklarang may bisa ang dokumento sa ilalim ng konstitusyon ng estado.

Pinayagan ni Norliza Othman, hukom ng High Court, ang pag-urong ngunit hindi sila binigyan ng pahintulot na muling magsampa ng kaparehong kaso. Iniutos din ang pagbabayad ng RM40,000 na gastusin sa paglilitis, na hinati sa tig-RM10,000 para sa bawat isa sa apat na panig na nagmungkahing makialam sa kaso. Kabilang sa mga ito ang DKU, kalihim nito at ang mga kinikilalang undang ng Sungai Ujong at Rembau.

Sinabi ni Steven Thiru, abogado ng DKU at ng kalihim nito, na hindi isiniwalat ng mga aplikante ang kasalukuyang mga paglilitis sa Seremban, ang utos noong Hunyo 5 o ang utos noong Hulyo na nagpapahintulot sa pagsisimula ng mga proseso ng contempt. Tinawag niya itong pamimili ng hukuman, o pagtatangkang humanap ng mas paborableng resulta sa ibang hukuman. Pagtatasa niya iyon, hindi pinal na pasyang iniulat tungkol sa buong alitan sa maharlikang pamilya.

Tinatapos ng pag-urong ang partikular na hakbang na iyon para makuha ang lagda ng menteri besar at pagkilala ng hukuman sa deklarasyon. Hindi nito pinatutunayang tapos na ang lahat ng kaugnay na kaso o napagpasiyahan na ang lahat ng pinagtatalunang usapin sa konstitusyon.

Hiwalay na nagbukas ang pulisya ng imbestigasyon sa ginawa ng mga dating miyembro ng council. Inakusahan din ng DKU sina Tunku Nadzaruddin at ang mga pinunong pinagtatalunan ang katayuan ng pagtataksil at nanawagan itong imbestigahan sila at sampahan ng kaso. Mga paratang ang mga panawagang iyon, hindi mga hatol ng pagkakasala o kumpirmasyon na may isinampang kaso.

Mayorya sa halalan ngunit walang gumaganang executive council

Nakakuha ang BN ng 18 puwesto, Pakatan Harapan ng 11 at Perikatan Nasional ng pito sa kapulungang may 36 na puwesto matapos ang halalan noong Agosto. May kabuuang 25 puwesto ang BN at PN, isa ang lamang sa 24 na kailangan para sa dalawang-katlong mayorya. Eksaktong kalahati ng kapulungan ang hawak ng BN lamang, kulang sa 19 na puwestong kailangan para sa simpleng mayorya.

Bago buwagin ang kapulungan, may 17 puwesto ang Pakatan Harapan, 14 ang BN at lima ang PN. Kaya nadagdagan ng apat ang mga puwesto ng BN, habang binago ng alyansa nito sa PN ang balanse ng kapangyarihan sa pamahalaan. Gayunman, hindi nagbigay ng kapangyarihang magpasya sa katayuan ng pinuno ang mas malakas na posisyon nito matapos ang halalan.

Ipinangatwiran ng abogadong si GK Ganesan na hindi kayang pagpasyahan ng halalan kung sino ang may karapatan sa trono. Itinampok naman ng eksperto sa konstitusyon na si Ikmal Hisham Md Tah ang kaakibat na tanong kung sinong umaangkin sa trono ang magtatalaga sa susunod na punong ministro. Sa aktuwal, nanumpa si Ismail sa harap ni Tuanku Muhriz, na patuloy na kinikilala ng pamahalaang pederal.

Naging usapin sa administrasyon ang kawalan ng executive council. Noong Oktubre 11, nanawagan si DAP secretary general Anthony Loke na magtalaga agad ng mga kapalit, at sinabing nangangailangan ng pag-apruba sa mga pulong ng executive council ang mahahalagang desisyon at usaping administratibo.

Iniulat na pinag-iisipan ng Umno sa Negeri Sembilan ang mosyon ng walang tiwala kay Ismail. Posibleng ihain ito ni Jalaluddin Alias, pinuno ng partido sa estado at kinatawan ng nasasakupan ng Pertang, kung aaprubahan ng pambansang pamunuan. Sinabi ni Speaker Awaludin Said na wala pa siyang natatanggap na pormal na abiso at hindi niya papayagan ang isang agarang mosyon para patalsikin ang menteri besar.

Nakatakdang magpulong ang kapulungan sa Nobyembre 26, matapos ilipat ang petsa mula Oktubre 16 upang itapat sa paglalahad ng badyet ng estado para sa 2027 kinabukasan. Wala pang kumpirmadong pagbabago sa pamunuan o pagtatalaga ng bagong council batay sa mga naiulat na pangyayari.

Ano ang kailangang ipaliwanag ng BN bago bumoto ang mga taga-Melaka

Kasunod ng ilang buwang magkakasalungat na pahayag sa politika ang panawagan ni Johari. Bago ang halalan sa Negeri Sembilan, ipinangatwiran ni Loke na dapat lutasin ang alitan sa maharlikang pamilya sa loob ng institusyon, alinsunod sa mga kaugalian at batas nito. Nanawagan din si Amirudin Shari, director ng halalan ng Pakatan Harapan, na ihiwalay ang proseso ng halalan sa alitan tungkol sa monarkiya.

Nagbabala ang analyst ng Universiti Malaya na si Awang Azman Awang Pawi na maaaring gamitin ng mga partido ang alitan sa maharlikang pamilya para patatagin ang suporta o makakuha ng mga puwesto. Dahil sa mga sumunod na pagtanggal at pagbabago ng paninindigan, patuloy na naaapektuhan ng alitang ito ang politika lampas sa Negeri Sembilan.

Noong Setyembre 27, inutusan ni BN chairman Ahmad Zahid Hamidi si Ismail na humingi ng pagkakataong makipagkita kay Tuanku Muhriz at sa apat na undang upang maayos na lutasin ang krisis. Ipinakikita ng tagubiling ito na naghahanap ng mapagkaisang solusyon ang pamunuan ng koalisyon, ngunit wala pang naiulat na pinal na kasunduan.

Para sa Melaka, sinabi ni Johari na pinal na pipiliin ni Zahid ang mga kandidato ng BN sa tulong ni Chief Minister Ab Rauf Yusoh. Kaya iisang pamunuan ng koalisyon ang mamamahala kapwa sa pagpili ng mga kandidato at sa pagpapaliwanag tungkol sa konstitusyon.

Tiyak ang mga usaping hindi pa nalulutas: ang kalalabasan ng hamon ng mga dating miyembro ng council, ang katayuan ng mga natitirang paglilitis sa Seremban, ang imbestigasyon ng pulisya, ang pagtatalaga ng bagong executive council at kung ihahain ang pormal na mosyon laban kay Ismail. Bahagi ng paliwanag ni Johari ang pagkakaiba sa pagitan ng mga pinuno at ng Umno, ngunit kailangan ding ipaliwanag sa mga botante kung bakit inendorso ng mga opisyal ng BN ang proklamasyong tinanggihan ng AGC.

Mahahalagang Punto

• Nais ni Johari na ipaliwanag ng BN ang alitan sa Negeri Sembilan bago maghain ng mga kandidato sa Melaka. Magsisimula ang proseso ng halalan sa Oktubre 31 at boboto ang mga botante sa Nobyembre 14.
• Ayon sa AGC, hindi natugunan ng proklamasyon noong Abril 19 ang mga kahingian ng Artikulo 10 at walang kapangyarihan ang menteri besar at executive council na bigyan ito ng bisa sa batas.
• Tinututulan ng mga pinuno ang pagtatasa ng AGC at iginiit na wasto nilang ginamit ang kanilang mga kapangyarihang nakaugat sa kaugalian at konstitusyon.
• Binawi ni Tuanku Muhriz ang pagkakatalaga sa 10 miyembro ng executive council. Nananatili si Ismail bilang menteri besar, at hinahamon ng mga dating miyembro ng council ang pagkakatanggal sa kanila.
• Iniurong ng mga pinuno noong Oktubre 7 ang kanilang kahilingan sa judicial review sa Kuala Lumpur. Iniutos ang RM40,000 na gastusin sa paglilitis at hindi sila pinayagang muling magsampa ng kaparehong kaso.
• Wala pang kumpirmasyon tungkol sa posibleng mosyon laban kay Ismail. Nakatakdang magpulong ang kapulungan sa Nobyembre 26, bago ilahad ang badyet para sa 2027.