Nanganganib na Malugi ang mga Magsasaka sa Myanmar Habang Pinipigil ng Alitan sa Gitnang Silangan ang Suplay ng Panggatong at Pagkain

Nag-uunahan sa Panahon ang mga Magsasaka Bago ang Tag-ulan, Ngunit Walang Panggatong

Sa mga palayan sa Ayeyarwady Delta ng Myanmar, naging karera laban sa panahon ang taunang anihan, at lalo itong natatalo ng mga magsasaka. Karaniwang nagsisimula ang mga pag-ulan ng monsoon sa Mayo, kaya nagmamadali ang mga manggagawang-bukid na anihin ang kanilang mga pananim bago bahain ang mga bukid. Gayunman, dahil sa matinding kakulangan ng panggatong na dulot ng pagsasara ng Strait of Hormuz sa gitna ng tumitinding sigalot ng Estados Unidos at Iran, nakahinto ang mga traktora at hindi umaandar ang mga makinang panggiik.

"Lampas na sa takdang panahon ng anihan ang marami sa mga pananim. Kung tumaas ang tubig o lumala ang panahon, lalo kaming mapipinsala," sabi ng isang magsasaka sa CNA. Hindi lang makinarya ang apektado ng krisis. Kaunti rin ang maitutulong ng manu-manong pag-aani, dahil kailangan pa rin ng panggatong ang mga kagamitang panggiik na naghihiwalay sa butil at ipa. "Paano namin makakayanan ang mga presyong ito? Kahit kaya namin, wala namang mabibiling panggatong. Halos imposibleng makahanap," dagdag ng magsasaka. "Nakakakuha ng kailangan nila ang mga may pera dahil may mga kakilala sila, pero kaming mga magsasaka ang nagdurusa."

Ang kakulangan sa panggatong ang pinakahuling dagok sa isang bansang bumabangon pa lamang mula sa epekto ng kudetang militar noong 2021, laganap na implasyon, at nagpapatuloy na pinsala mula sa lindol na magnitude 7.7 na tumama sa Mandalay isang taon na ang nakararaan. Dahil umaasa ang Myanmar sa inaangkat na panggatong para sa humigit-kumulang 90% ng suplay nito, nagdulot ng matinding kakulangan ang pagsasara ng Strait of Hormuz, na karaniwang dinaraanan ng halos ikalimang bahagi ng pandaigdigang kalakalan ng langis na ipinapadala sa dagat. Nanganganib nitong itulak sa pagbagsak ang marupok na sistema ng pagkain ng bansa.

Presyo sa Itim na Pamilihan at mga Hakbang Dahil sa Kawalan ng Pag-asa

Sinikap ng mga opisyal na estasyon ng gasolina sa Myanmar na panatilihin ang mga presyong itinakda ng pamahalaan, ngunit dahil sa limitadong suplay, umunlad ang itim na pamilihan kung saan umaabot na sa humigit-kumulang 12,000 kyat (mga US$3) kada litro ang presyo ng panggatong. Mahigit doble ito ng presyo sa mga opisyal na estasyon, kaya hindi ito abot-kaya ng karaniwang mga magsasaka at manggagawa. Sa Yangon, pinakamalaking lungsod ng bansa, pumipila nang hanggang anim na oras ang mga motorista para makakuha ng limitadong rasyon, habang may mga ulat na tuluyan nang naubusan ng panggatong ang mga estasyon sa ilang bayan at lungsod.

Upang mapangasiwaan ang lumiliit na suplay, nagpatupad ang mga awtoridad noong Marso 2026 ng sistemang salit-salitang araw batay sa odd-even na numero ng plaka. Ayon sa sistemang ito, maaari lamang bumili ng panggatong ang mga sasakyan sa ilang araw, depende kung nagtatapos sa odd o even na numero ang plaka ng mga ito. Inanunsyo ng konsehong militar na may reserba ang bansa ng panggatong na tatagal nang humigit-kumulang 50 araw at inaasahang darating ang 16 pang barkong pangkargamento ng panggatong. Hayagang nangako ng suporta sa agrikultura ang pinuno ng militar na si Min Aung Hlaing. Sa talumpati niya noong Abril 10, nang manumpa siya bilang pangulo, sinabi niyang "pangunahing prayoridad natin ang pagbabawas ng kahirapan at pagpapabuti sa buhay ng mga magsasaka."

Gayunman, nagiging mahirap tuparin ang mga pangakong ito dahil sa mga kahinaan ng sistema. "Mas mahirap nang kaunti dahil wala tayong mga pasilidad na imbakan gaya ng Malaysia at Singapore," sabi ni Amara Thiha, non-resident fellow sa China Program ng Stimson Center. "Hindi kayang bumili ng Myanmar ng maraming panggatong at mag-imbak nito nang matagal. Kailangan nitong umasa sa mga inaangkat linggo-linggo." Dahil walang malawak na pasilidad para sa estratehikong reserba, lantad ang bansa sa bawat pagbabago sa pandaigdigang pamilihan ng enerhiya.

Lalong Pinalalala ng Kakulangan sa Abono ang Suliranin sa Agrikultura

Isa lamang sa mga aspeto ng krisis sa agrikultura ang kakulangan sa panggatong. Kasabay nito, nahaharap din ang mga magsasaka sa Myanmar sa kakulangan sa abono dahil sa kaparehong sigalot sa Gitnang Silangan na pumutol sa suplay ng panggatong. Karaniwang dumaraan sa Strait of Hormuz ang hanggang isang katlo ng pandaigdigang kalakalan ng mga hilaw na materyales para sa abono. Ngunit dahil halos sarado na ang daluyan, matindi ang ibinagsak ng mga padala ng ammonia at nitrogen, habang sumirit naman ang mga presyo.

Ayon sa lokal na ulat ng Myanmar Now, mula sa 90,000 kyat bago ang digmaan sa Iran, mahigit 170,000 kyat na ngayon ang isang sako ng urea na abono. Dumoble naman ang presyo ng pinagsamang abono: mula sa mahigit 100,000 kyat kada sako ay lampas 200,000 kyat na ito. Halos hindi na maaaring sumama pa ang tiyempo. Nahaharap ang mga magsasakang naghahanda para sa pagtatanim sa panahon ng monsoon sa posibilidad na dumoble ang gastos sa produksyon kumpara noong nakaraang taon, ayon sa World Food Programme.

Nagbabala ang World Food Programme na maaaring bumaba nang 10% hanggang 15% ang produksiyong agrikultural kung mababawasan nang 50% ang paggamit ng abono sa kasalukuyang panahon ng pagtatanim. Sa bansang humigit-kumulang 70% ng mga taga-kanayunan ay nagtatrabaho sa agrikultura, na siyang gulugod ng ekonomiya, magkakaroon ng malawakang epekto sa lipunan ang ganitong pagbaba. Lalo pang kumitid ang mga pagpipilian ng mga magsasaka dahil sa mga taon ng mekanisasyon. Hindi na nag-aalaga ng baka o kalabaw ang maraming sambahayan para sa manwal na gawain sa bukid, kaya lubos na silang umaasa sa makinaryang pinatatakbo ng panggatong.

Mula Bukid Hanggang Lungsod: Lumalawak ang Krisis

Hindi lamang mga komunidad sa kanayunan na umaasa sa agrikultura ang tinatamaan ng krisis sa panggatong. Naaantala rin nito ang mga ekonomiya sa lungsod at ang mga paraan ng mga sambahayan para mabuhay sa buong Myanmar. Sa Ayeyarwady Delta, napadpad doon ang mga manggagawang-bukid na lumipat para maghanap ng pana-panahong trabaho, ngunit naiipit sila habang bumabagal ang anihan. "Kung wala kaming makuhang panggatong, ano ang magagawa namin? Hindi namin magagawa ang trabaho namin. Kung walang panggatong, kailangan na lang naming umuwi," sabi ng isang manggagawa. Nagbabala naman ang iba na "totoong posible" ang kakulangan sa pagkain kung hindi makarating sa rehiyon ang diesel.

Nagsisikap na manatiling bukas ang maliliit na gilingan ng palay, na mahalaga sa mga magsasakang naggigiling ng palay para sa sariling konsumo, habang kinakain ng gastos sa panggatong ang kanilang kita. Tuluyan nang tumigil sa trabaho ang ilang mangingisda dahil hindi na makukuha o napakamahal na ng panggatong para maging sulit ang paglalayag. Sa Mandalay, kung saan itinatayong muli ng mga residente ang mga bahay na nawasak sa lindol noong Marso 2025, lalo pang pinalala ng krisis sa panggatong ang dati nang matinding suliraning pang-ekonomiya.

Pangunahing problema ang gastusin sa pamumuhay. Hirap na kami matapos ang lindol dahil nadagdagan pa ang gastos sa pagkukumpuni ng mga bahay namin. Isang taon matapos ang lindol, nagsisimula nang makabangon ang mga negosyo. Pero ngayon, dahil sa krisis sa panggatong, napakahirap ng sitwasyon at pilit lang kaming nabubuhay. Magkakaugnay ang lahat: pagtaas ng presyo, kakulangan sa mga paninda at kawalan ng panggatong.

Ipinakikita ng salaysay na ito ng isang drayber ng taxi kung paanong magkakaugnay ang mga epekto ng krisis. Itinataas ng gastos sa transportasyon ang presyo ng pagkain, habang nililimitahan naman ng hirap sa pagbiyahe ang pagpunta sa trabaho at mga pamilihan. Ayon sa World Food Programme, halos 200% na ang itinaas ng presyo ng diesel sa buong bansa kumpara sa mga antas bago ang krisis. Mas matindi pa ang pagtaas sa malalayong lugar at mga rehiyong apektado ng sigalot, gaya ng Rakhine State.

Nahihirapan ang mga Makataong Operasyon

Lubhang nagpapahirap ang kakulangan sa panggatong sa mga pagsisikap na tugunan ang nagpapatuloy na krisis sa seguridad sa pagkain sa Myanmar, kung saan 12.4 milyon katao (halos sangkapat ng populasyon) ang nahaharap na sa matinding gutom. Nangangailangan ang WFP ng $150 milyon para makatulong sa 1.5 milyong tao sa buong bansa ngayong taon, ngunit nililimitahan ng tumataas na gastusing operasyonal ang abot ng ahensiya.

"Halos nagsisimula pa lamang muling makatayo ang mga nakaligtas sa lindol, at ngayon ay may panibagong dagok na nagpabagsak sa kanila," sabi ni Michael Dunford, Country Director ng WFP para sa Myanmar. "Sunod-sunod na dagok ang tiniis ng mga mamamayan ng Myanmar: sigalot, mga sakunang dulot ng klima, ang mapaminsalang lindol, at ngayon ay pandaigdigang krisis sa panggatong."

Lalo nang nagiging mahirap panatilihing gumagana ang mga supply chain para sa makataong tulong. "Ramdam ang pagkaantala ng mga supply chain kapag nagbabayad na sila sa supermarket," paliwanag ni Corinne Fleischer, direktor ng Supply Chain ng WFP. "Itinataas ng mga pagkaantala at mas mahal na transportasyon ang presyo ng pagkain, at unang napipilitang magbawas ng pagkain ang mga pamilyang naglalaan ng 50% hanggang 70% ng kita nila para rito." Umaangkop ang ahensiya sa pamamagitan ng pagpaplano ng mga pamamahagi para sa dalawang buwan, pagkuha ng pagkain mula sa mga lugar na mas malapit sa mga makikinabang, at paglipat sa tulong na salapi kung maaari upang mabawasan ang gastos sa transportasyon.

Epekto sa Buong Daigdig

Bahagi ang krisis sa Myanmar ng lumalawak na hanay ng mga banta sa seguridad sa pagkain sa buong Asya, Aprika at iba pang panig ng daigdig. Dahil sa sigalot ng US at Iran, pansamantalang isinara ang Strait of Hormuz noong Pebrero 28, 2026. Tinatayang 20% ng pandaigdigang suplay ng langis ang nawala sa sirkulasyon dahil dito, at tumaas nang mahigit 50% ang mga presyong pandaigdig. Nagbabala ang UN Food and Agriculture Organization na nahaharap ang pandaigdigang pamilihan ng pagkain sa matinding dagok sa suplay na maaaring tumagal hanggang sa unang bahagi ng susunod na taon.

Karaniwang dinaraanan ng halos sangkapat ng pandaigdigang kalakalan ng langis na ipinapadala sa dagat ang Strait of Hormuz, isang makitid na estratehikong lagusan sa dagat sa pagitan ng Iran at Oman. Dumaraan din dito ang malalaking bulto ng tunaw na natural gas at abono. Biglang bumagsak ang trapiko ng mga barko mula noong huling bahagi ng Pebrero, kasabay ng pagtaas ng singil sa seguro sa paglalayag. Kumalat ang mga epekto nito sa mga ekonomiyang umaasa sa inaangkat na produkto sa umuunlad na daigdig.

Sa Asya pa lamang, tinataya ng UN na maaaring madagdagan pa ng 9.1 milyon ang mga taong mahaharap sa matinding kakulangan sa pagkain kung magpapatuloy ang krisis. Nagpatupad ang Sri Lanka, Pakistan, Bangladesh at Nepal ng mga hakbang gaya ng rasyon sa panggatong, apat na araw na linggo ng trabaho at pagsasara ng mga paaralan upang makatipid sa suplay. Sa Thailand, iniulat na tumigil sa pangingisda ang ilang mangingisda dahil naging hindi na praktikal sa ekonomiya ang operasyon bunga ng mahal na diesel. Nanganganib din ang suplay ng jasmine rice na nangangailangan ng malawakang irigasyon.

Binigyang-diin ni Máximo Torero, punong ekonomista ng FAO, na mahalaga ang panahon sa mga siklo ng agrikultura. "Patuloy ang pag-usad ng panahon... nakabatay ang kalendaryo ng pananim sa klima at biyolohikal na kalagayan ng mga bansa. Hindi natin mababago ang mga iyon," aniya. "Kung patuloy na tataas ang presyo ng mga input, kaunti ang itatanim ng [mga magsasaka] at mas mababa ang aanihin sa natitirang kalahati ng panahon."

Ang Aspeto ng Sigalot

Sa loob ng Myanmar, magkakaiba ang epekto ng kakulangan sa panggatong sa mga panig sa nagpapatuloy na digmaang sibil sa bansa. Ayon sa analyst na si Amara Thiha, may hiwalay na reserba ang militar para sa jet fuel, kaya nananatiling halos hindi apektado ng kakulangan para sa mga sibilyan ang kakayahan nitong ipagtanggol ang himpapawid at magsagawa ng mga pagsalakay mula sa himpapawid. "Jet fuel lang ang kailangan ng militar, at napakaliit na bahagi lang iyon kumpara sa konsumo ng buong bansa," paliwanag niya.

Gayunman, nahaharap sa malalaking hamon ang mga puwersa ng paglaban. "Napakalaking dagok ito sa mga puwersa ng paglaban," sabi ni Amara Thiha. "Maaaring hindi na madaling makapagsmuggle ng panggatong gaya ng dati ang mga grupong nasa kahabaan ng hangganan ng Thailand at Myanmar. Mahigpit na ngayong kinokontrol ng pamahalaan ng Thailand ang lahat." Posibleng mabago ng sitwasyong ito ang balanse ng taktikal na kapangyarihan sa ilang rehiyon, habang pangunahing pinapasan ng mga sibilyan ang bigat ng kakulangan.

Lumalantad ang mga Kahinaang Nakaugat sa Sistema

Inilantad ng kasalukuyang krisis ang mga pangunahing kahinaan sa imprastrakturang pang-ekonomiya ng Myanmar. Sa limang pagawaan ng abono na pinatatakbo ng estado, dalawa na lamang ang gumagana. Pinagsama-sama, 40,000 tonelada lang ang naipoprodyus ng mga ito taun-taon, kumpara sa pangangailangan ng bansa na 1.6 milyong tonelada. Dahil dito, halos lubos na umaasa sa inaangkat na produkto ang sektor ng agrikultura, kaya lantad ito sa bawat dagok sa pandaigdigang pamilihan.

Samantala, muling tumaas ang implasyong umabot na sa 20% noong nakaraang taon, kaya lalo pang nababawasan ang kakayahang bumili ng mga sambahayang naglalaan na ng malaking bahagi ng kita sa pagkain. Sa mga palitan ng salapi sa itim na pamilihan sa Myanmar, malaki ang ibinaba ng halaga ng kyat laban sa dolyar. Lalo nitong pinahihirapan ang mga importer na kumuha ng dayuhang salaping kailangan sa pagbili ng panggatong at abono.

Lalong nagiging pangalan na lamang ang sistema ng pamahalaan para sa takdang sangguniang presyo. Itinatakda ng Bangko Sentral ang mga lokal na presyo at nagbebenta ito ng dayuhang salapi sa mga importer, ngunit sinasabi ng mga nasa pamilihan na hindi ipinakikita ng mga opisyal na halaga ang aktuwal na kakayahang makakuha ng produkto. Noong Abril 2026, itinakda sa Yangon ang sangguniang presyo ng urea na abono sa 94,000 kyat kada sako na 50 kilo, samantalang mahigit 150,000 kyat ang presyo nito sa malayang pamilihan.

Dahil manipis ang kinikita ng mga magsasaka at umaasa sila sa mga pautang para tustusan ang bawat siklo ng pagtatanim, nagiging bitag ng utang ang pagsasama ng mataas na gastos sa mga input at di-tiyak na presyo ng aanihin. Hindi pa nababayaran ng maraming magsasaka ang kanilang utang mula sa panahon ng pagtatanim ng palay noong tag-init ng nakaraang taon, kaya hindi sila makakuha ng bagong pautang para sa kasalukuyang panahon ng pagtatanim. Ayon sa may-ari ng isang tindahan ng mga panustos sa agrikultura sa Naypyitaw, mas murang abono na mas mababa ang kalidad ang pinipili ng mga magsasaka o binabawasan nila ang dami ng ginagamit. Hindi maiiwasang maapektuhan ng mga pasyang ito ang aanihin.

Mahahalagang Punto

• Sumirit sa 12,000 kyat (US$3) kada litro ang presyo ng panggatong sa itim na pamilihan sa Myanmar, mahigit doble ng opisyal na presyo, dahil sa pagsasara ng Strait of Hormuz sa gitna ng sigalot ng US at Iran
• Nagbabala ang World Food Programme na nahaharap na sa matinding kawalan ng seguridad sa pagkain ang 12.4 milyong tao sa Myanmar (halos 25% ng populasyon), at nanganganib na bumaba nang 10% hanggang 15% ang produksiyong agrikultural dahil sa kakulangan sa abono
• Halos dumoble ang presyo ng abono: mula 90,000 ay mahigit 170,000 kyat na ang isang sako ng urea, habang humigit-kumulang 200% naman ang itinaas ng presyo ng panggatong sa buong bansa
• Nagpatupad ang mga awtoridad sa malalaking lungsod ng sistemang salit-salitang araw batay sa odd-even na numero ng plaka, at naghihintay nang hanggang anim na oras ang mga motorista para sa limitadong rasyon ng panggatong
• Lalo pang pinalalala ng krisis ang mga umiiral nang kahinaan dahil sa kudetang militar noong 2021, pagbabangon mula sa lindol sa Mandalay noong 2025 at nagpapatuloy na digmaang sibil. Pinakamatinding apektado ang mga komunidad sa kanayunan na umaasa sa pagsasaka (70% ng populasyon)
• May kakulangan sa pondong $150 milyon ang mga makataong operasyon, at tumataas ang mga gastos sa logistik. Napipilitan ang mga ahensiya na magpalit mula sa mga pagsisikap sa pagbangon tungo sa agarang tulong para mailigtas ang buhay
• Dalawa na lamang sa limang pagawaan ng abono na pag-aari ng estado sa Myanmar ang gumagana. 40,000 tonelada lang ang nagagawa ng mga ito taun-taon, kumpara sa pangangailangan na 1.6 milyong tonelada, kaya halos lubos na umaasa ang bansa sa mga inaangkat na produktong naaantala ang dating
• Sa buong mundo, nagbabala ang UN na maaaring madagdagan nang hanggang 45 milyon ang mga taong daranas ng matinding gutom kung magpapatuloy ang mga pagkaantala sa Gitnang Silangan, kaya aabot sa 363 milyon ang kabuuang bilang