Tatlong Sunod-sunod na Dagok: Kung Paano Itinulak ng Bagyong Ditwah at Digmaan sa Iran ang Sri Lanka sa Bingit ng Krisis

Nang Dumating ang Sakuna sa Pinakamasamang Posibleng Panahon

Sa nag-iisang bahagi ng bahay niyang nakatayo pa, natutulog si Indrani Ravichandran. Tatlong buwan matapos rumagasa ang baha sa kanilang nayon ng Kudugalhena sa distrito ng Kandy, Sri Lanka, napaliligiran pa rin siya at ang kanyang pamilya ng mga guho ng dati nilang buhay. "Mabilis na tumaas ang tubig. Nagmamadali kaming lumabas at halos wala na kaming panahong kumuha ng kahit ano mula sa bahay," gunita niya, habang inilalarawan ang gabing pinakawalan ng Bagyong Ditwah ang bagsik nito. "Napakadilim at walang tigil ang buhos ng ulan. Takot na takot kaming makatapak sa mga makamandag na hayop habang tumatakbo. Pero sinuwerte kaming nakaligtas."

Sumasalamin ang kanyang kuwento sa sinapit ng milyun-milyong tao sa islang bansang ito sa Timog Asya, kung saan dumating ang pinakamalalang likas na sakuna sa loob ng dalawang dekada sa panahong lubhang bulnerable ang bansa. Kasalukuyang hinaharap ng Sri Lanka ang tinatawag ng mga ekonomista na "tatlong magkakasabay na dagok": ang mapaminsalang pagbaha noong Nobyembre 2025, ang nagpapatuloy na krisis pang-ekonomiya na muntik nang magpabagsak sa estado noong 2022, at ngayon ay ang lumalalang epekto sa ekonomiya ng digmaan sa Iran. Nagbunga ang pagsasabay ng mga krisis na ito ng sakunang pantao at pang-ekonomiya na nagbabanta sa mga taon ng marupok na pagbangon.

Sa loob lamang ng tatlong araw, umabot sa 500mm ang ulan sa ilang bahagi ng matataas na lupain sa gitnang Sri Lanka, katumbas ng karaniwang dami ng ulan sa loob ng dalawang buwan. Dahil sa mga sumunod na baha at pagguho ng lupa, 643 katao ang namatay, 173 ang nawawala, at mahigit 165,000 ang napalikas. Tinataya ng World Bank na nasa $4 bilyon ang kabuuang pinsala, katumbas ng 4% ng GDP, bagaman umaabot umano sa $6-7 bilyon ang ilang lokal na pagtataya. Tinawag ni Pangulong Anura Kumara Dissanayake ang sakuna na pinakamalalang pinsalang pang-ekonomiya sa kasaysayan ng bansa, na mas matindi pa sa pagkawasak ng imprastraktura noong tsunami ng 2004.

"Kung ihahambing sa tsunami noong 2004, hindi ganoon karami ang nasawi. Pero pagdating sa pinsala sa imprastraktura, mas malaki pa ang idinulot ng Ditwah kaysa sa tsunami."

Dr. Ganeshan Wignaraja, visiting senior fellow sa ODI Global Institute sa London

Halos wala nang mas sasama pa sa tiyempo nito. Habang humuhupa ang baha at lumilitaw ang mga pamayanang tinangay at mga sentrong agrikultural na naging kaparangan, niyanig naman ang pandaigdigang pamilihan ng langis. Nagpasirit sa presyo ng gasolina ang digmaan ng US at Israel laban sa Iran, na tuwirang nagbabanta sa isang bansang umaasa sa inaangkat na petrolyo para sa 20-25% ng kabuuang inaangkat nito at sa mga padalang pera ng mga manggagawa sa mga bansa sa Gulpo na nagkakahalaga ng humigit-kumulang $7 bilyon kada taon.

Ang Bangis ng Ditwah

Nag-landfall ang Bagyong Ditwah sa timog-silangang Sri Lanka noong Nobyembre 26, 2025, bago tinahak ang hilaga sa kahabaan ng silangang baybayin. Hindi lamang tindi ang ikinabukod ng bagyong ito sa mga naunang pangyayari sa panahon, kundi pati ang pambihirang konsentrasyon ng ulan. Noong Nobyembre 28 lamang, halos 13 bilyong metro kubiko ng tubig ang bumuhos sa isla, katumbas ng humigit-kumulang 10% ng karaniwang taunang dami ng ulan sa Sri Lanka.

Umabot sa tinatayang 150,000 metro kubiko kada segundo ang agos ng tubig, maihahambing sa pinakamalakas na agos ng Ilog Amazon. Di-hamak na mas maliit ang nasasakupan ng Sri Lanka kaysa sa palanggana ng Amazon, na umaabot sa mahigit 7 milyong kilometro kuwadrado. Halos lahat ng tubig ay umagos sa ibabaw ng lupa dahil basâ na ang lupa mula sa mga naunang pag-ulan. Hindi kinaya ng mga imbakan ng tubig ang dami nito, at sabay-sabay na umapaw ang mga pangunahing ilog, kabilang ang Kelani, Mahaweli, at Deduru Oya.

Nakapamiminsala ang naging epekto nito sa mga tao. Natabunan ng mga pagguho ng lupa ang buong nayon sa matataas na lugar na taniman ng tsaa. Sa Thalawakelle, distrito ng Nuwara Eliya, hindi lamang tahanan kundi pati kabuhayan ang nawala kay Sundaram Muttupillai, isang manggagawa sa plantasyon. "Wala na ang lahat. Alam naming hindi mahulaan ang kilos ng mga maburol na lugar, at paminsan-minsan ay may mga pagguho ng putik. Hindi na madaanan ang mga kalsada. Wala kaming mga pangunahing pangangailangan ni pag-asang malagpasan ang epekto ng bagyo," sabi niya sa mga mamamahayag mula sa pansamantalang silungan.

Naitala ng National Building Research Organization ang 215 malalalang pagguho ng lupa sa pitong distrito. Mahigit 41,000 bahay ang napinsala, at 4,500 dito ang tuluyang nawasak. Tinangay ng baha ang 40 tulay at hindi na madaanan ang 247 kilometro ng mga kalsada. Nasira ang ilang bahagi ng pangunahing riles sa matataas na lupain sa gitna ng bansa, kaya walang takdang panahon ang pagkakasuspinde ng biyahe sa mahalagang rutang ito.

Malubha ang naging sikolohikal na epekto nito sa mga pamayanang nakikibaka na sa nagpapatuloy na epekto ng krisis pang-ekonomiya noong 2022, nang lumaganap ang kakulangan sa gasul, gamot, at pagkain. "Unang beses sa loob ng 30 taon na nakasaksi kami ng ganito katitinding baha," sabi ni Ravichandran, asawa ni Indrani. Nakatanggap ang mag-asawa ng 50,000 rupee ($325) mula sa pamahalaan para kumpunihin ang bahagyang nawasak nilang bahay, bukod pa sa tulong para sa kanilang mga batang anak. Nangako ang pamahalaan ng hanggang limang milyong rupee sa mga nawalan ng lahat, pero makalipas ang ilang buwan, marami pa rin ang naghihintay.

Pinsalang Pang-ekonomiya Lampas sa mga Binahang Lugar

Tinamaan ng bagyo ang puso ng agrikultura at industriya ng Sri Lanka. Pangunahing taniman ng tsaa at gulay ang matataas na lupain sa gitna ng bansa na pinakanasalanta ng pagguho ng lupa. Nahaharap sa napakalaking pagkalugi ang tsaa, ikalawang pinakamalaking pinagkukunan ng kita mula sa pagluluwas ng bansa kasunod ng damit, na kumikita ng humigit-kumulang $1.3 bilyon kada taon. Tinataya sa paunang pagsusuri na bababa nang hanggang 35% ang produksyon, at aabutin ng ilang buwan o taon ang ganap na pagbangon.

"Wala sa mga naranasan namin noon ang nakapaghanda sa amin sa sinapit namin," sabi ni Senthilnathan Palansamy, 34, isang manggagawa sa plantasyon ng tsaa sa Badulla, lalawigan ng Uva. "Hindi ligtas magtrabaho sa mga plantasyon. Ilang buwan kaming mawawalan ng trabaho. Kailangan naming iwan ang buhay sa plantasyon at maghanap ng trabaho sa ibang lugar." Inilarawan ng kanyang asawang si Mariappan Sharmila ang tanawin bilang "parang kaparangan."

Mabilis na naramdaman ang pagkabigla sa ekonomiya sa pambansang datos. Bumagal sa 4.8% ang paglago ng gross domestic product noong ikaapat na kuwarter ng 2025, mula sa 5.3% noong nakaraang kuwarter, ayon sa Department of Census and Statistics. Inasahan ng Tea Exporters Association of Sri Lanka na aabot sa $1.5 bilyon ang kita sa pagluluwas para sa 2025, ngunit hindi na itinuturing na maaabot ang target na ito.

Nagbabala si Dhananath Fernando, punong ehekutibo ng Advocata Institute, isang independiyenteng think tank sa Colombo, na babawasan ng sakuna ang kita mula sa ibang bansa na mahalaga para mapanatiling nakalutang ang ekonomiya. "Nakabatay sa pagpapaunlad ng ekonomiya ang paraan ng Sri Lanka sa pagpapanatili ng kakayahang magbayad ng utang. Ang pokus namin ay bayaran ang utang sa pamamagitan ng pagpapalago sa ekonomiya. Para magawa ito, hindi natin kayang hayaang umalis ang mga tao sa mga plantasyon para maghanap ng ibang mapagpipilian," paliwanag niya.

Inilantad din ng sakuna ang kahinaan ng pananalapi ng Sri Lanka. Halos $100 bilyon ang utang ng publiko, katumbas ng 99.5% ng GDP, kaya napakaliit ng kakayahan ng isla na sumalo ng panibagong dagok. Wala pang ikalimang bahagi ng $750 milyon na kailangan para sa rekonstruksiyon at rehabilitasyon ang natatanggap ng pamahalaan, kaya napipilitan itong mamili sa pagitan ng agarang tulong at pangmatagalang katatagan.

Pinalala ng mga Sistemikong Pagkukulang ang Sakuna

Pinalakas ng pagbabago ng klima ang mapaminsalang lakas ng Bagyong Ditwah, ngunit ginawa ng mga pasiya ng tao na pambansang sakuna ang isang matinding bagyo. Naitala ng mga siyentista ang pagdami ng mga bagyong Category 3-5 sa Karagatang Indian na mas mabilis lumakas kaysa dati, kaya nababawasan ang panahong mayroon ang mga awtoridad para tumugon. Gayunman, nagmula ang tindi ng pagkawasak sa Sri Lanka sa ilang dekadang di-planadong pagpapaunlad at pagkasira ng kalikasan.

Mula nang magsimula ang liberalisasyon ng ekonomiya noong 1977, iniurong ng mga pamahalaan ng Sri Lanka ang pangmatagalang pagpaplano at pangangasiwa sa regulasyon. Tinambakan ang mga latian para pagtayuan ng mga bahay, expressway, at komersiyal na proyekto. Nabarahan ng mga ilegal na okupasyon ang mga ilog at kanal. Sa mga maburol na lugar, pinahina ng pagkalbo ng kagubatan at konstruksyon ang mga dalisdis. Maraming taon na ang nakalipas nang tukuyin ng mga opisyal ang mga lugar na mataas ang panganib ng pagbaha at pagguho ng lupa, ngunit nagpatuloy ang konstruksyon sa mga lugar na ito nang hindi inililipat ang mga naninirahan.

Malalim ang mga ugat ng kahinaang ito sa kasaysayang kolonyal. Mula 1880 hanggang 1950, winasak ng pagpapalawak ng ekonomiya ng mga plantasyon sa ilalim ng kolonyal na pamamahala ng Britanya ang humigit-kumulang 40% ng kagubatan ng Sri Lanka. Pagsapit ng 1930, mahigit kalahati ng mga lugar sa itaas na bahagi ng mga palanggana ng ilog ang nakalbuhan para taniman ng tsaa. Bunga nito, umaabot sa 500,000 hanggang 800,000 tonelada ng lupa ang naaagnas taun-taon, at nalikha ang mga kondisyong lubhang nagpalaki sa panganib ng pagguho ng lupa.

Nananatiling napakaliit ng pamumuhunan ng estado sa pagkontrol ng baha, pangangalaga sa kalikasan, at kapasidad sa agham. Lalo pang humina ang mga institusyon noong krisis pang-ekonomiya na nagsimula noong 2020. Itinigil ang pagkuha ng mga bagong kawani sa loob ng limang taon, at napabayaan dahil sa kakulangan ng badyet ang karaniwang pagpapanatili ng mga daluyan ng tubig, imbakan ng tubig, at sistema ng maagang babala. Halos hindi gumagana ang radar network ng Department of Meteorology, kulang ang mga awtomatikong estasyon ng panahon, at lipas na ang mga kagamitang tumatanggap ng datos ng satelayt.

"Maging sa mabababang lugar sa tabi ng Ilog Kelani, na dumadaloy malapit sa Colombo, daan-daang libong tao ang nakatira sa mga hindi ligtas na kondisyon," paliwanag ni Palitha Deshapriya, isang inhinyero sa irigasyon. "Napakahirap ng karamihan sa mga taong ito para makabili ng lupa sa mas ligtas na mga lugar." Bumigay ang mga tulay at pilapil dahil masyadong maikli o mababa ang pagkakagawa sa mga ito at hindi isinaalang-alang ang inaasahang pinakamataas na daloy ng tubig.

Matagal nang limitado ang puhunan ng militar, na nagtalaga ng libu-libong tauhan para sa mga operasyon ng pagsagip. Bagaman mahigit $1.5 bilyon kada taon ang inilalaan sa depensa, napupunta ang karamihan sa gastusin sa regular na operasyon sa halip na kagamitan. Iilan lamang ang mabibigat na helikopter ng sandatahang lakas para sa paglilikas, kulang ang mga sasakyang kayang tumakbo sa malalim na baha para marating ang malalayong pamayanan, at hindi sapat ang mga bangka, drone, at kagamitang pang-inhinyeriya para sa mga pangangailangan sa makabagong pagtugon sa sakuna.

Ang Digmaan sa Iran: Ikalawang Bagyo

Habang nagsisikap ang Sri Lanka na alisin ang putik at mga guho, sumiklab naman ang ikalawang krisis may 2,700 milya ang layo. Nagpasirit nang 40% sa pandaigdigang presyo ng langis ang pagsiklab ng digmaan sa pagitan ng alyansang US-Israel at Iran, na nagdulot agad ng matinding presyur sa balanse ng mga bayaran ng islang bansang umaasa sa mga inaangkat na produkto. Noong nakaraang taon, nakatanggap ang Sri Lanka ng humigit-kumulang $7 bilyon na padalang pera mula sa mga manggagawa sa ibang bansa, pangunahin na sa mga bansa sa Gulpo. Hindi pa man nagaganap ang malawakang tanggalan sa trabaho, lumalaki na ang pangamba tungkol sa mga bagong oportunidad sa trabaho para sa mga Sri Lankan.

Tumugon ang pamahalaan sa pamamagitan ng mga pang-emerhensiyang hakbang na nagpabalik sa masasakit na alaala ng pagbagsak noong 2022. Ipinatupad muli ang rasyon ng gasolina gamit ang sistema ng QR code na naglilimita sa lingguhang kuota batay sa uri ng sasakyan. Biglang tumaas ang presyo ng gasolina at gasul, at posibleng lumampas sa 600 rupee kada litro ang diesel kung walang subsidiya. Tumaas nang hanggang 40% ang singil sa kuryente, habang nagpatupad ang estado ng mga brownout at putol-suplay ng tubig dahil sa pagkaubos ng mga reserba. Ipinatupad ang apat na araw na linggo ng trabaho para sa mga kawani ng pamahalaan upang makatipid sa gasolina para sa transportasyon.

Sa harap ng kawalang-kasiyahan ng publiko bago sumapit ang Bagong Taon ng Sinhala at Tamil, inanunsiyo ni Pangulong Dissanayake ang 100 bilyong rupee ($317 milyon) na pakete ng ayuda sa loob ng tatlong buwan. Kabilang dito ang subsidiya na hanggang 100 rupee kada litro ng diesel at 20 rupee kada litro ng gasolina, na popondohan mula sa kasalukuyang badyet sa halip na sa panibagong pangungutang. Itinaas ang subsidiya sa pataba para sa mga magsasaka ng palay mula 25,000 tungong 30,000 rupee, at magbibigay rin ng dagdag na suporta sa mga nagtatanim ng tsaa. Bibigyan ng pamahalaan ng subsidiya sa singil sa kuryente ang mga konsumer na gumagamit ng wala pang 90 yunit kada buwan.

"Sinisikap naming panatilihing mas mababa sa 10% ang mga interes ng bangko at mas mababa sa 5% ang implasyon," sabi ni Dissanayake sa Parliamento. "Akma sa kasalukuyang kalagayan ang mga hakbang na tulong na ipinatupad namin. Titiyakin naming tuluy-tuloy ang suplay ng enerhiya at gasolina hanggang sa katapusan ng Mayo."

Nangailangan ng maselang diplomasya ang pagtiyak sa mga suplay na ito. Naghatid ang India ng 38,000 metriko tonelada ng petrolyo noong huling bahagi ng Marso kasunod ng pag-uusap sa telepono nina Pangulong Dissanayake at Punong Ministro Narendra Modi. Nakikipag-usap din ang Colombo sa Russia at China para dagdagan ang mga suplay, bagaman kailangan ng pahintulot ng US na makabili ng langis ng Russia na nasa ilalim ng mga parusa, at nag-expire ang mga pahintulot na iyon noong unang bahagi ng Abril.

Heopolitika ng Tulong: Kaibigang Nasa Kabilang-Dagat

Inilantad ng pandaigdigang pagtugon sa Ditwah ang pagbabago ng mga alyansang heopolitikal at pagkapagod ng mga donor. Nang yanigin ng tsunami ang mundo noong 2004, nangako ang mga pandaigdigang donor ng bilyun-bilyong dolyar na tulong. Sa pagkakataong ito, kapansin-pansing mahina ang naging tugon. Wala pang ikalimang bahagi ng $750 milyon na kailangan para sa rekonstruksiyon ang natatanggap ng pamahalaan ng Sri Lanka, kaya ilang buwan matapos ang sakuna ay nananatili pa rin sa mga pansamantalang silungan ang 165,000 taong nawalan ng tirahan.

Nanguna ang India sa pagtugon at naging pinakamalaking nag-ambag. Inilunsad ng New Delhi ang Operation Sagar Bandhu, na nangangahulugang "kaibigang nasa kabilang-dagat" sa Hindi, at nagpadala ng dalawang barkong pandigma, kabilang ang isang aircraft carrier, para sa mga operasyon ng ayuda. Ilang ulit na lumipad ang mga helikopter ng Indian Air Force para iligtas ang daan-daang tao, kabilang ang mga dayuhan. Nagtayo ang mga pangkat ng pagsagip ng mga ospital sa lugar, nagpanumbalik ng mahahalagang imprastraktura, at naghatid ng mahigit 1,000 tonelada ng mahahalagang suplay. Umabot sa $450 milyon na mga grant at ayuda ang kabuuang tulong ng India.

Sa malaking kaibahan, kaunti lamang ang suportang ipinagkaloob ng China, isa sa malalaking mamumuhunan sa Sri Lanka at matagal nang kaalyado nito sa pamamagitan ng Belt and Road Initiative. Wala pang $2 milyon ang halaga ng tulong nito at nasa 100 tonelada lamang ang mga suplay. Pormal na hiniling ng Sri Lanka sa Beijing noong Enero na tumulong sa muling pagtatayo ng mahahalagang imprastraktura na napinsala ng bagyo, ngunit nanatiling limitado ang tugon nito kumpara sa naging pagkilos ng India.

Isinasaalang-alang ng International Monetary Fund ang kahilingan ng Sri Lanka para sa $200 milyon na pang-emerhensiyang pondo sa ilalim ng Rapid Financing Instrument, na nakalaan para sa agarang pangangailangan sa balanse ng mga bayaran kasunod ng mga likas na sakuna. Bukod dito, nagkasundo ang mga kawani ng IMF at Sri Lanka sa pinagsamang Ikalima at Ikaanim na Pagsusuri sa $2.9 bilyong programang bailout ng bansa. Maaari itong magpalabas ng humigit-kumulang $700 milyon na pondo kapag inaprubahan ng Executive Board.

May mga kondisyon ang mga pondong ito. Inaatasan ng kasunduan sa antas ng kawani ang pagpapanumbalik ng singil sa kuryente at gasolina na sumasaklaw sa gastos habang pinoprotektahan ang mga bulnerableng konsumer, pati ang pagkumpleto ng pagsusuri sa mga katiyakan sa pagpopondo upang kumpirmahin ang mga ambag ng mga multilateral partner. Halos 100% ng GDP ang utang ng publiko at lumalala ang krisis sa karbon, kaya malaking hamong pampolitika sa pamahalaan ang mga kondisyong ito.

Pampolitikang Presyur at Krisis sa Karbon

Palaki nang palaki ang presyur sa maraming larangan kay Pangulong Dissanayake. Habang pinangangasiwaan ang tatlong magkakasabay na dagok sa ekonomiya, nasasangkot ang kanyang administrasyon sa kontrobersiya hinggil sa mga inangkat na mababang-uring karbon na nagbabanta sa paglikha ng kuryente sa Norochcholai Lakvijaya Coal Power Plant. Karaniwang nakakalikha ng 270 yunit ang planta, ngunit mas mababa sa kapasidad nito ang produksyon dahil sa mababang-uring karbon mula sa Trident Chemphar ng India.

Haharap sa mosyon ng walang pagtitiwala si Ministro ng Enerhiya Kumara Jayakody, na nahaharap na sa presyur matapos kasuhan ng Commission to Investigate Allegations of Bribery or Corruption kaugnay ng panunungkulan niya sa Lanka Fertiliser Company noong 2016. Inaakusahan siya ng mga partido ng oposisyon na hindi niya tiniyak ang sapat na kalidad ng karbon. Nalaman sa ulat ng National Audit Office na niluwagan ng Lanka Coal Company ang mga pamantayan sa pagpaparehistro ng mga supplier hanggang sa "hindi katanggap-tanggap na antas," kaya nabigyan ng kontrata ang mga supplier na may karanasan sa mga uri ng karbon na dati nang tinanggihan dahil sa mababang kalidad.

Kinalkula ng audit na nagkakahalaga ng 2.2 bilyong rupee sa estado ang sobrang konsumo mula sa unang siyam na kargamento ng mababang-uring karbon. Sinasabi ng mga mambabatas ng oposisyon na nagsimula na ang mga di-ipinahayag na brownout para mapanatiling balanse ang sistemang labis na nahihirapan, ngunit itinatanggi ito ng ministro. Ipinagtanggol ni Pangulong Dissanayake ang proseso ng pagbili habang kinikilala ang problema sa kalidad ng karbon. Iginiit niyang mga kompanyang nagsuplay nito, hindi ang mga konsumer, ang sasagot sa gastos.

Pinahihirap ng krisis sa karbon ang pagsisikap ng pamahalaan na mapanatili ang suplay ng kuryente sa panahon ng tagtuyot, kung kailan bumababa ang nalilikhang hydroelectric power at kailangang bumawi ng mga thermal plant. Dahil bumababa ang antas ng tubig sa mga imbakan bunsod ng mga kondisyon ng El Niño, nahaharap ang bansa sa alanganing sitwasyon sa seguridad ng enerhiya bukod pa sa iba pang hamon nito.

Tatag ng mga Pamayanan sa Harap ng Hirap ng Pamahalaan

Habang nahaharap sa mga pagkaantala at limitasyon sa burukrasya ang mga opisyal na pagsisikap sa pagtulong, kapansin-pansing mabilis na kumilos ang lipunang sibil sa Sri Lanka. Muling pinasigla ng bagyo ang diwa ng pagboboluntaryo na nagpaalala sa mga protesta noong 2022 na nagpatalsik kay dating Pangulong Gotabaya Rajapaksa, ngunit ngayon ay nakatuon ito sa tulong pantao sa halip na pagkilos pampolitika.

Sa komunidad ng Wijerama sa Colombo, nagtayo ng mga kusinang pangkomunidad ang mga aktibistang dati nang nag-organisa ng mga protesta laban sa pamahalaan upang magluto at mamahagi ng pagkain. "May mga boluntaryong dumating pagkatapos ng trabaho, may salit-salitang tumulong at may ilan pang nagbakasyon sa trabaho para makadalo," sabi ni Sasindu Sahan Tharaka, isang aktibista sa social media na muling nagpasigla sa kanyang boluntaryong grupo mula sa mga pagbaha noong 2016. "Anuman ang hilingin namin, higit pa sa sapat ang ibinigay ng komunidad bilang tugon."

Gumamit ang aktor at musikero ng Sri Lanka na si GK Reginold ng mga de-motor na bangkang pangisda para maghatid ng pagkain at tubig sa mga nakabukod na pamilya sa mga karatig-lungsod na ilang araw nang hindi nakatatanggap ng tulong. "Ang pangunahing dahilan kung bakit ko gustong gawin ito ay para kahit paano ay matulungan silang magkaroon ng isang kainan," paliwanag niya. "At napakasaya kong nagawa ko iyon."

Mabisa ang koordinasyon ng mga pagsisikap sa mga online platform. Gumawa ang mga boluntaryo ng mga pampublikong database para maipamahagi ang mga donasyon at maitugma ang mga boluntaryo sa mga nangangailangan. Nag-organisa naman ng mga kampanya para sa donasyon ang mga pribadong kompanya, at naglunsad ang mga lokal na himpilan ng telebisyon ng mga pagsisikap na magbigay ng sabon, sipilyo, at mga pangunahing pangangailangan. Napunan ng pagtugon ng mga mamamayan ang mahahalagang pagkukulang habang nahirapan ang mga pormal na operasyon ng ayuda na marating ang malalayong pamayanang naputol ang daan dahil sa pagguho ng lupa.

Sa harap ng batikos dahil sa kakulangan sa kahandaan, hinimok ni Pangulong Dissanayake ang mga Sri Lankan na "isantabi ang lahat ng pagkakaiba sa politika" at "magsama-sama para muling itayo ang bansa." Nag-walkout sa Parlamento ang mga mambabatas ng oposisyon at sinabing nilimitahan ng naghaharing partido ang talakayan tungkol sa paghawak sa sakuna, ngunit nanaig sa mga boluntaryo sa mga lugar na nasalanta ang diwa ng pagkakaisa.

Pagsapit sa Mahalagang Sangandaan: Enerhiya at mga Alyansa

Pinilit ng tatlong magkakasabay na krisis ang Sri Lanka na suriin muli ang estratehiya nito. Ayon sa mga analista, hindi na kayang umasa ng bansa sa mga reaktibong patakaran at magpalutang-lutang mula sa isang krisis tungo sa susunod. Nagmumula ang kasalukuyang kahinaan sa dalawang di-matatag na haligi: mga padala ng mga manggagawang nasa Gitnang Silangan at mga inaangkat na fossil fuel. Maaaring magdagdag ng daan-daang milyong dolyar sa bayarin ng Sri Lanka sa mga inaangkat na produkto ang bawat $10 na pagtaas sa pandaigdigang presyo ng langis, habang mabilis na mapahihina ng matagalang labanan sa Gulpo ang pagpasok ng mga padalang pera.

Iminumungkahi ng mga analista sa estratehiya na pabilisin ang paglayo sa paggamit ng karbon at iba pang carbon-emitting na enerhiya, hindi lamang bilang patakaran sa kalikasan kundi bilang pangangailangan sa ekonomiya at pambansang seguridad. Nakalilikha na ang Sri Lanka ng 50-60% ng kuryente nito mula sa mga nababagong pinagkukunan ng enerhiya sa mga taong sapat ang tubig, ngunit malaki ang ibinababa nito kapag tagtuyot. Ang solusyon ay palawakin ang kapasidad sa enerhiyang solar at hangin habang nilulutas ang pabago-bagong suplay sa pamamagitan ng imbakan ng tubig na ibinobomba paitaas, gamit ang likas na anyo ng lupa sa isla, sa halip na gumamit ng mamahaling lithium-ion battery na inaangkat mula sa ibang bansa.

Kailangan ding umangkop ang patakarang panlabas sa daigdig na may maraming sentro ng kapangyarihan. Hinaharap ng Sri Lanka ang hamong panatilihin ang mabungang ugnayan kapwa sa India, ang pinakamahalagang estratehikong katuwang at unang rumeresponde sa mga krisis, at sa China, isang malaking mamumuhunan sa imprastraktura gaya ng Hambantota Port at Colombo Port City. Ipinakita ng pagsisikap sa pagtulong matapos ang Ditwah ang bentahe ng agarang heograpiko at kultural na kalapitan ng India, samantalang mas maingat ang pagtugon ng China.

"Kaya hindi dapat mamili ang Sri Lanka sa pagitan ng India at China. Sa halip, hamon sa bansa na panatilihin ang mabungang ugnayan sa kanilang dalawa habang pinangangalagaan ang sarili nitong awtonomiyang estratehiko," ayon sa isang kamakailang pagtatasa sa estratehiya. Nananatiling mahalaga ang paraang hindi kumakampi sa anumang panig: sapat na matatag para labanan ang panlabas na presyur ngunit sapat na maluwag para makipag-ugnayan sa marami, habang nagkakawatak-watak ang pandaigdigang kalakalan at binabago ng kompetisyong estratehiko ang mga supply chain.

Masusubok sa mga susunod na buwan kung kaya ng pamahalaan ni Pangulong Dissanayake na gawing pagbabago ang krisis. May mga sangkap na para sa pagbangon: maaaring magpalabas ang IMF ng $700 milyon, patuloy na tumutulong ang India sa suplay ng gasolina, at kumikilos ang lipunang sibil para sa rekonstruksiyon. Gayunman, nananatili ang malalalim na suliraning istruktural: ang pangangailangang ilipat ang mga pamilya mula sa mga lugar na mataas ang panganib, muling itayo ang matatag na imprastraktura, gawing makabago ang mga kakayahan sa pagtugon sa sakuna, at makamit ang kasarinlan sa enerhiya.

Para kay Indrani Ravichandran at sa libu-libong tulad niyang nakatira sa mga bahay na wasak ang kalahati, tila malayo ang mga estratehikong debateng ito. Gayunman, nakasalalay ang kanilang kaligtasan sa kakayahan ng Sri Lanka na wakasan na ang paulit-ulit na siklo ng reaktibong pamamahala sa krisis at magtatag ng matatag na mga institusyong kailangan sa panahong dulot ng pagbabago ng klima at kawalang-katiyakan sa daigdig.

Mahahalagang Punto

• 643 katao ang nasawi dahil sa Bagyong Ditwah at umabot sa $7 bilyon ang pinsala, na mas malaki kaysa sa pinsala nito sa imprastraktura kumpara sa tsunami noong 2004
• Mahigit 165,000 katao ang nananatiling lumikas ilang buwan matapos ang sakuna noong Nobyembre 2025, at 20% lamang ng kinakailangang pondo para sa rekonstruksiyon ang natanggap
• Nagpasirit nang 40% sa presyo ng langis ang digmaan sa Iran, na nagbunsod ng rasyon ng gasolina, 40% pagtaas sa singil sa kuryente, at $317 milyong pakete ng ayuda ng pamahalaan
• Nagbigay ang India ng $450 milyon na agarang tulong sa pamamagitan ng Operation Sagar Bandhu, samantalang wala pang $2 milyon ang alok ng China
• Isinasaalang-alang ng IMF ang $200 milyon na pang-emerhensiyang pondo at karagdagang $700 milyon mula sa mga pagsusuri sa kasalukuyang programa, na may mga kondisyong may kinalaman sa singil sa mga utilidad
• Inaasahang bababa nang 35% ang produksyon ng industriya ng tsaa sa Sri Lanka, na nagbabanta sa $1.3 bilyong taunang kita mula sa pagluluwas
• Pinalala ng mga sistemikong pagkukulang, kabilang ang pagkalbo ng kagubatan, pagtatambak sa mga latian, at kakulangan sa mga sistema ng maagang babala, ang epekto ng bagyo
• Pinipresyur si Pangulong Dissanayake dahil sa hiwalay na krisis sa karbon sa Norochcholai power plant at mga alegasyon ng katiwalian laban sa Ministro ng Enerhiya