Tinutumbok ng ASEAN ang digital economy na nagkakahalaga ng 1 trilyong dolyar pagsapit ng 2030 habang bumibilis ang paglago ng malikhaing content at integrasyon ng mga polisiya

Mabilis na sumusulong tungo sa mas malaking digital na kinabukasan ang isang bata at konektadong rehiyon

Sa buong Timog-Silangang Asya, lumilipat ang digital economy mula sa pangako tungo sa malawakang paglago. Sa Asean Digital Content Summit 2025 sa Johor Bahru, itinuro ni Deputy Digital Minister ng Malaysia na si Datuk Wilson Ugak Kumbong ang malinaw na direksiyon: dahil sa populasyong nasa 680 milyon, mabilis na lumalawak na online audience, at malaking grupo ng mga batang talento, nakapuwesto ang Asean upang maging pandaigdigang puwersa sa mga digital at malikhaing sektor. Nagkakatugma na ngayon ang ilang panrehiyon at pandaigdigang pagtatasa sa isang pangunahing tantiya: inaasahang aabot sa humigit-kumulang US$1 trilyon pagsapit ng 2030 ang digital economy ng Asean, mula sa tinatayang US$300 bilyon ngayon. Nasa sentro ng kuwentong ito ang content at mga serbisyo. Kumita ng humigit-kumulang US$6 bilyon ang gaming sa Timog-Silangang Asya noong 2024, ang pinakamabilis na paglago sa lahat ng rehiyon, at kinikilala na sa buong mundo ang mga animation studio ng Asean. Idinaraos sa Malaysia ang SIGGRAPH Asia 2026, isang pangunahing kumperensiya tungkol sa computer graphics at mga interactive na teknolohiya, na nagpapatingkad sa lumalaking papel ng rehiyon bilang tagalikha at pamilihan ng digital content at teknolohiya.

Nakasandig ang momentum sa demograpiya at konektibidad. Wala pang 35 taong gulang ang mahigit kalahati ng mga taga-rehiyon, at pangatlo ang Asean sa pinakamalalaking internet user base sa mundo. Tinataya ng World Economic Forum na humigit-kumulang 125,000 katao sa Asean ang unang nag-o-online bawat araw, na patuloy na nagpapalawak sa pamilihan para sa e-commerce, digital finance, online media at enterprise software. Nag-uunahan ang mga pamahalaan at industriya upang makasabay. Isinulong ng Asean ang mga kolektibong estratehiya gaya ng AEC Blueprint 2025 at Masterplan on Asean Connectivity 2025, habang nakatuon naman ang mga bagong inisyatiba sa mga pagbabayad sa pagitan ng mga bansa, pinagsasaluhang pamamahala ng datos at cybersecurity. Hindi iisang industriya ang digital economy. Saklaw nito ang lahat mula sa ride-hailing at paghahatid ng pagkain hanggang sa cloud computing at mga data center, at mula sa mga pagbabayad sa mobile hanggang sa mga animation at gaming studio na lalong nagiging tatak ng mga iniluluwas na kultura ng rehiyon.

Gaano kabilis lumalago ang digital economy ng Asean?

Ipinakikita ng pananaliksik ng mga panrehiyong lupon at pandaigdigang organisasyon ang tuluy-tuloy at patuloy na pinabibilis na paglago. Binabanggit ng Economic Research Institute for Asean and East Asia ang mga taunang trend ng paglawak na naaayon sa landas tungo sa US$1 trilyon pagsapit ng 2030. Tinataya ng World Economic Forum na maaaring magdagdag ang digitalisasyon ng humigit-kumulang US$1 trilyon sa GDP ng rehiyon sa susunod na dekada. Sa likod ng malaking tantiyang ito ang mabilis na pagdami ng mga digital consumer, pagtaas ng paggamit ng smartphone, at mas malawak na paggamit ng e-commerce at mga serbisyong pinansiyal na digital. Lampas na ngayon sa 400 milyon ang mga digital consumer ng Asean, at mahigit 30 unicorn startup ang nasa rehiyon, na palatandaan ng interes ng mga mamumuhunan sa malalaking digital platform.

Nananatiling pangunahing nagtutulak ang e-commerce. Tinataya ng Google, Temasek at Bain na tataas ang gross merchandise value ng sektor mula US$112 bilyon noong 2021 tungong US$186 bilyon sa 2025. Kasabay nito ang mga pagbabayad. Maaaring umabot sa humigit-kumulang US$2 trilyon pagsapit ng 2030 ang halaga ng mga transaksiyon sa digital payments sa rehiyon, na susuporta sa paglago ng retail, paglalakbay, logistics at mga serbisyo para sa maliliit na negosyo. Kasabay ding lumalago ang creative economy. Tinatayang US$400 bilyon ang halaga ng pandaigdigang industriya ng animation, at lalong nagiging bahagi ng proseso ng produksiyon, post-production at visual effects ang mga studio ng Asean. Umabot sa humigit-kumulang US$6 bilyon ang kita sa gaming sa Timog-Silangang Asya noong 2024 at patuloy pa itong lumalawak. Kasama ng mabilis na paggamit ng cloud ng mga negosyo at paglalapat ng artificial intelligence, pinatitibay ng mga trend na ito ang pananaw na magpapatuloy ang digital na paglago.

Nasa sentro ang malikhaing content

Binigyang-diin ng ADCS 2025 na nasa puso na ng digital na kuwento ng Asean ang malikhaing content. Pinagsama-sama ng tatlong araw na summit ang mga pandaigdigang pinuno sa gaming, animation at mga nakalulubog na karanasan, kasama ang mga tagumpay ng rehiyon, kabilang ang mga paborito ng Malaysia na Ejen Ali at BoBoiBoy. Kabilang sa mga pangunahing tagapagsalita si Koji Morimoto, isang Japanese animator, na nagbigay-diin sa lumalalim na ugnayang pansining ng Asean at ng mas malawak na ekosistema ng content sa Asia Pacific. Inanunsiyo rin ng Malaysia, na kumita ng RM87.25 bilyon ang malikhaing industriya at nakalikha ng mahigit 10,000 trabaho mula 2011 hanggang 2023, na dito gaganapin ang SIGGRAPH Asia 2026. Inaasahang dadalo rito ang mahigit 3,000 propesyonal sa industriya at mapabibilis ang paglilipat ng kaalaman sa mga lokal na studio at estudyante.

Ginamit ni Deputy Digital Minister Datuk Wilson Ugak Kumbong ang entablado ng ADCS upang idiin ang kapangyarihan ng pagtutulungan ng mga bansa, studio at platform. Ayon sa kanya, maaaring magbigay-daan ang kabataan, kasanayan at demand sa pamilihan ng rehiyon upang mamuno ang Asean sa pandaigdigang content, kung magbabahaginan ang mga bansa ng kakayahan at bubuo ng bukas na mga ugnayan para sa mga tagalikha at mamumuhunan.

Sinabi ni Datuk Wilson Ugak Kumbong, Deputy Digital Minister ng Malaysia, sa mga dumalo: "Nasa Asean ang kabataan, talento at demand sa pamilihan upang pamunuan ang pandaigdigang creative economy. Napakahalaga ng pagtutulungan. Kailangang magkaisa ang rehiyon sa pagbabahagi ng talento, mga mapagkukunan at platform upang palakasin ang sama-samang epekto natin."

Patuloy ang pagdami ng mga tagumpay sa rehiyon. Kumita sa takilya sa Malaysia ng mahigit RM50 milyon ang Ejen Ali The Movie 2. Nahigitan naman ng Jumbo ng Indonesia ang Moana 2 sa takilya ng bansa. Naging unang produksiyon ng Asean na nagwagi ng Tokyo Anime Fan Award ang Mechamato ng Malaysia. Ipinakikita ng mga tagumpay na ito ang pagbabago sa gawi ng mga manonood at ang tiwala ng mga lokal na tagalikha. Pinatitibay din ng mga ito ang pangangailangang mamuhunan sa pagsasanay, co-production at distribusyon. Ang creative economy, na tinatawag ding orange economy, ay ganap na kaakma sa mga pambansang estratehiya para lumikha ng mga trabahong may mataas na halaga, palawakin ang pagluluwas at bumuo ng mga tatak-kulturang makikilala sa iba’t ibang bansa.

Inulit ni Datuk Onn Hafiz Ghazi, punong ministro ng Johor, ang mensaheng ito. Binigyang-diin niya ang hangarin ng estado na maging sentro ng digital at malikhaing industriya, at binanggit ang kasalukuyang imprastraktura, kalapitan sa Singapore at lumalaking bilang ng mga talento.

Sinabi ni Onn Hafiz Ghazi sa ADCS 2025: "Huwag magkamali: makapangyarihang makina ng paglago ang orange economy at ang digital at creative economy. Hindi na nasa gilid lamang ang mga ito, kundi nasa pinakapuso na ng pambansang pagiging kompetitibo."

Mangangailangan ng tuluy-tuloy na pagtutulungan ng publiko at pribadong sektor upang mapakinabangan ang momentum na ito. Makakatulong sa mga studio ng Asean na makakuha ng mas malalaking badyet at prangkisang mas matagal ang mas magkakaugnay na pagsasanay, mahuhulaang insentibo para sa produksiyon ng pelikula at laro, at mas madaling pagtutulungan sa pagitan ng mga bansa. Lumilikha ang mga kaganapang gaya ng ADCS at SIGGRAPH Asia ng lugar para sa mga ugnayang kailangan upang makakuha ng susunod na bugso ng mga kasunduan at mapaunlad ang talento.

Mga polisiyang maaaring magbukas ng daan sa susunod na trilyon

Higit pa sa malikhaing content, maaaring maging pinakamalaking tulak ang integrasyon ng mga polisiya. Sinimulan ng mga bansang kasapi ng Asean noong 2023 ang negosasyon sa Digital Economy Framework Agreement, o DEFA, na target tapusin sa 2025. Ito ang magiging unang kasunduang panrehiyon sa digital economy na may bisa sa batas. Inaasahang tatalakayin ng DEFA ang daloy ng datos sa pagitan ng mga bansa, mga tuntunin sa digital trade, elektronikong transaksiyon at lagda, digital identity, mapagkakatiwalaang AI, bukas at ligtas na mga sistema ng pagbabayad, at pagtutulungan sa cybersecurity. Tinataya ng Boston Consulting Group na maaaring magdagdag ang isang matibay na DEFA ng hanggang US$2 trilyon sa digital economy ng rehiyon pagsapit ng 2030, sa pamamagitan ng pagbabawas sa mga hadlang para sa mga negosyo at pag-alok sa mga mamimili ng tuluy-tuloy na digital na karanasan sa iba’t ibang bansa.

Nagtakda na ng mahahalagang larangan ng gawain ang inisyatibang Digital Asean ng World Economic Forum nitong mga nakaraang taon, mula sa iisang panrehiyong polisiya sa datos hanggang sa pagsasanay sa digital skills, balangkas ng e-payments at magkakabahaging pamamaraan sa cybersecurity. Pinagsama-sama ng ASEAN Digital Skills Vision 2020 ang mga pangako ng mahigit 20 organisasyon na sanayin ang sampu-sampung milyong katao. Hinuhubog naman ang mas magkakaugnay na ekosistema ng e-payments sa pamamagitan ng ASEAN e Payments Coalition at mga ugnayang bilateral para sa QR payment. Itinatatag ng mga pagsisikap na ito ang pundasyon upang maisakatuparan ang mga tuntunin ng DEFA.

Binigyang-diin ni Satvinder Singh, Deputy Secretary General para sa Asean Economic Community ng ASEAN, kung bakit mahalaga ang kasunduan para sa mga tao at kumpanyang anuman ang laki.

Sinabi ni Satvinder Singh sa isang diyalogo ng Asean tungkol sa DEFA: "Malaki ang potensiyal ng DEFA na magdulot ng makabuluhang epekto sa buhay ng mga mamumuhunan, negosyo, negosyante at mamimili."

Sinabi ni Singh na kailangang mabilis na umunlad ang mga tuntunin sa digital at makatutulong ang tuluy-tuloy na pakikipagpalitan sa industriya upang manatiling napapanahon ang mga probisyon habang umuunlad ang teknolohiya. Nanawagan din siya ng mga pakikipagtulungan upang isara ang mga kakulangan sa kakayahan, nang sa gayon ay epektibong makipagnegosasyon at tumupad sa mga pangako ang bawat bansang kasapi. Aniya, makatutulong ang regular na pakikipag-ugnayan sa pribadong sektor upang mapanatili ang momentum at mapag-isa ang mga prayoridad.

Pagtulay sa digital divide

Hindi pantay ang pag-abot ng mabilis na paglago sa lahat. Itinatala ng pananaliksik ng ERIA tungkol sa inklusibong digital economy ang tunay na agwat sa pagitan ng mga gumagamit sa lungsod at kanayunan, gayundin sa iba’t ibang antas ng kita. Limitado pa rin ang mapagpipiliang broadband ng maraming micro, small and medium enterprise, mataas ang halaga ng mga device at cloud tool, at kulang ang mga kasanayan sa digital. Patuloy ding humaharap ang mga babae sa mga hadlang upang magkaroon ng kapantay na akses sa mga digital na oportunidad. Kung walang nakatuong polisiya at pamumuhunan, maaaring lumawak ang mga agwat na ito kahit lumalaki ang mga nangungunang negosyo sa pamilihan.

Makakatulong ang mga praktikal na hakbang upang isara ang agwat. Panimulang hakbang ang abot-kaya at maaasahang broadband, kalakip ang lokal na akses sa huling bahagi ng koneksiyon at mga pampublikong pasilidad ng internet sa mga lugar na kulang sa serbisyo. Kailangang palawakin ang mga programa sa digital literacy nang higit pa sa mga batayang kasanayan at isama ang kaligtasan online, mga digital na operasyon ng maliliit na negosyo at kaalaman sa proteksiyon ng datos. Mahalaga rin ang mga balangkas ng tiwala para sa mga ordinaryong gumagamit. Makapagpapalakas ng tiwala sa mga transaksiyon online ang malinaw na proteksiyon sa mamimili, mas mabilis na pagresolba sa pandaraya at palagiang paggamit ng mga elektronikong resibo. Naipakita na ng rehiyon kung paano gumagana ang nakatuong pagsasanay. Sa pamamagitan ng mga kolektibong inisyatiba, nangako ang mga kumpanya at pamahalaan na bigyan ng kasanayan sa digital ang milyun-milyon. Sa pagpapalawak ng mga pagsisikap na ito, lalo na para sa mga MSME sa kanayunan at mga grupong kulang sa representasyon, mas marami ang makikinabang sa paglago.

Pinipigilan ng magkakaibang tuntunin ang paglago

Sa kabila ng magkakabahaging mithiin, nananatiling watak-watak ang digital economy ng Asean dahil sa pagkakaiba ng mga polisiya. Itinatampok ng pananaliksik ng East Asia Forum ang lumalaking pagkakaiba ng mga bansang kasapi sa pamamahala ng datos. Nagbubukas sa daloy ng datos sa pagitan ng mga bansa ang ilang ekonomiya, gaya ng Singapore at Pilipinas. Samantala, nagpatupad naman ang iba, kabilang ang Indonesia, Vietnam at Cambodia, ng mas mahihigpit na tuntunin sa lokal na pag-iimbak ng datos. Isinasaalang-alang ng mga mamumuhunan ang mga pagkakaibang ito kapag nagpapasiya kung saan maglalaan ng puhunan, paano bubuuin ang imprastraktura ng datos at aling mga pamilihan ang uunahin. Ipinakikita ng ASEAN Digital Integration Index ang malaking agwat sa kahandaan sa digital: nauuna ang Singapore at Malaysia, habang malayo ang Cambodia, Laos at Myanmar.

Nililimitahan ng mga agwat na ito ang pamumuhunan sa loob ng Asean at pinahihirapan ang maliliit na kompanyang magpalawak sa rehiyon. Kung mapapaliit ng DEFA ang mga pagkakaiba sa mga pamantayan para sa datos, pagbabayad at mga serbisyong nagpapatatag ng tiwala, magiging mas mahuhulaan ang mga tuntunin at bababa ang mga gastos sa pagsunod. Makakatulong din ang mas matibay na pagtutulungan sa mga bansang kasapi na paunlarin ang kakayahan sa mga larangan gaya ng digital identity, polisiya sa cloud at mga pagbabayad sa pagitan ng mga bansa, na mahalaga sa paglago sa rehiyon.

Imprastraktura, enerhiya at karera sa mga data center

Mga silid-makina ng digital economy ang mga data center, at binabago ng paglago ng mga ito ang pagpaplano sa enerhiya sa buong Timog-Silangang Asya. Ipinakikita ng pagsusuri ng think tank sa enerhiya na Ember kung gaano kabilis tumataas ang demand. Sa Malaysia, maaaring umabot sa 30 porsiyento ng pambansang demand sa kuryente pagsapit ng 2030 ang konsumo ng mga data center sa mga pinakamatitinding sitwasyon. Maaaring dumami nang maraming ulit sa loob ng dekada ang emisyon ng mga data center sa Pilipinas kung walang malinis na enerhiya. Inaasahan ng International Energy Agency na halos dodoble pagsapit ng 2030 ang konsumo ng kuryente ng mga data center sa Asean. Nakatakdang paglagyan ng humigit-kumulang sangkatlo ng kapasidad ng mga data center sa buong mundo pagsapit ng 2028 ang rehiyon ng Asia Pacific, at malaking bahagi rito ang Asean.

Malinaw ang hamon sa pagpapanatili ng kalikasan. Malaki ang konsumo ng kuryente at tubig ng mga data center. Kung magmumula pa rin sa fossil fuel ang malaking bahagi ng suplay ng kuryente, mabilis na tataas ang emisyon habang lumalawak ang mga digital na serbisyo. Nangangako ang malalaking cloud provider at content platform na gagamit ng renewable energy, ngunit unti-unti ang pag-usad sa Timog-Silangang Asya dahil limitado ang mga pagpipilian sa pagkuha ng suplay. Bilang pinakamalaking sentro sa rehiyon, naghigpit ang Singapore sa pag-apruba ng bagong kapasidad at itinutulak ang paglago sa mga kalapit na bansa. Nakatutulong ang hakbang na ito sa Malaysia, Indonesia, Thailand at Vietnam na makahikayat ng bagong pamumuhunan, ngunit nangangailangan din ito ng malalaking pagpapahusay sa mga sistema ng kuryente at mas maluwag na tuntunin para sa pagbili ng renewable energy ng mga kumpanya, gaya ng mga direktang kasunduan sa pagbili ng kuryente at green tariff.

Nagiging kalamangan sa kompetisyon ang mga berdeng data center. Sa pag-maximize sa episyensiya sa enerhiya at paggamit ng solar at wind power, napabababa ng mga pasilidad ang gastusin sa operasyon sa paglipas ng panahon at nagiging mas kaakit-akit ang mga ito sa mga pandaigdigang kliyenteng may mahihigpit na kahingian sa pagpapanatili ng kalikasan. Magkakaroon ng lamang ang mga bansang makapagbibigay ng malinis na enerhiya, mabilis na proseso ng pagkuha ng permit at matatag na transmisyon, habang lumalawak ang paggamit ng computing para sa pagsasanay at pagpapatakbo ng AI. Mapananatiling matatag ang industriya at matutupad ang mga pangako sa klima kung iaayon ang paglago ng digital economy sa mga layunin sa transisyon ng enerhiya.

Pangkalahatang-ideya ng mga bansa

Malaysia

Nagiging mahalagang sentro ang Malaysia para sa digital na kinabukasan ng Asean. Kabilang ang bansa sa may pinakamataas na antas ng paggamit ng internet at mobile sa rehiyon, at malaking bahagi ng GDP nito ang mula sa digital economy. Napapansin ito ng mga mamumuhunan. Umabot sa RM170.4 bilyon ang papasok na dayuhang pamumuhunan noong 2024, at mahigit 70 porsiyento nito ang mula sa Estados Unidos, Germany, China at Singapore. Nag-anunsiyo ang mga pandaigdigang pinuno sa cloud ng mga pangakong nagkakahalaga ng bilyun-bilyong dolyar upang palawakin ang lokal na imprastraktura. Inilalagay ng Digital Economy Blueprint ng Malaysia ang teknolohiya at inobasyon sa sentro ng modelo ng paglago ng bansa. Sa malikhaing larangan, pinagsasama ng hanay ng mga studio, mula Ejen Ali at BoBoiBoy hanggang Mechamato, ang lokal na pagkukuwento at pandaigdigang distribusyon. Nagsisilbing tulay sa pagitan ng Malaysia at ng mas malawak na pamilihan ng content ng Asean ang Johor, kung saan naroroon ang Iskandar Malaysia Studios at lumalaking grupo ng mga developer ng laro.

Vietnam

Pinagsasama ng Vietnam ang malakas na paglago ng ekonomiya at pagtutulak sa digitalisasyon at pagpapanatili ng kalikasan. Ipinakikita ng mga pagtataya na mangunguna ang Vietnam sa paglago ng GDP sa hanay ng malalaking ekonomiya ng Timog-Silangang Asya sa 2025. Layunin ng National Strategy for Digital Economy and Digital Society ng pamahalaan na pabilisin ang paggamit ng teknolohiya sa iba’t ibang sektor. Inaasahang aabot sa humigit-kumulang US$52 bilyon ang digital economy pagsapit ng 2025. Papalapit na sa apat na ikalimang bahagi ng populasyon ang may akses sa internet. Sa larangan ng enerhiya, nangunguna ang Vietnam sa potensiyal sa wind at solar power at kabilang sa mga nangungunang umuunlad na bansa sa pamumuhunan sa renewable energy. Layunin ng mga kamakailang Resolution 57 at 68 ng pamahalaan na pasimplehin ang regulasyon, palakihin ang mga lokal na nangungunang kumpanya at pagbutihin ang imprastraktura para sa inobasyon.

Singapore

Nananatiling maunlad na digital hub ang Singapore, na may mga advanced na balangkas ng regulasyon, matatag na serbisyong pinansiyal at malalim na kasanayan. Mas bukas ang naging pamamaraan ng lungsod-estado sa daloy ng datos sa pagitan ng mga bansa, habang binabalanse ang pribasiya at seguridad. Nananatili itong sentro ng mga cloud at content delivery network, kahit na itinutulak ng mas mahihigpit na pamantayan para sa mga bagong data center ang paglago sa mga kalapit na pamilihan. Nagbibigay sa Singapore ng malaking papel sa pagtatakda ng mga panrehiyong pamantayan at pagpapaunlad ng talento ang mga institusyon nito at ang pangingibabaw ng batas.

Indonesia at Pilipinas

Nakalikha ang Indonesia, ang pinakamalaking ekonomiya ng Asean, ng ilang tech unicorn at may malaki itong pamilihan ng e-commerce at fintech. Nagbabago ang mga lokal na tuntunin sa datos at content habang binabalanse ng pamahalaan ang seguridad, pribasiya at paglago. Mabilis namang lumalaganap ang paggamit ng mga e-wallet at digital banking sa Pilipinas. Pinadadali ng mga platform gaya ng GCash at Maya ang pagbabayad para sa milyun-milyong gumagamit. Tinataya ng mga analyst na aabot sa humigit-kumulang US$35 bilyon pagsapit ng 2025 ang digital economy ng bansa. Nakatuon ang mga pagsisikap sa polisiya sa pagtatatag ng tiwala at proteksiyon sa mamimili, pagsasara sa mga kakulangan sa kasanayan at pagpapahusay ng interoperability upang lubos na mapakinabangan ang iisang digital na pamilihan ng rehiyon.

Thailand at mga umuusbong na sektor

Hangad ng Thailand, Vietnam at Malaysia na umangat sa value chain ng semiconductor at lampasan ang pag-assemble, pagsubok at pag-iimpake. Habang nagbabago ang mga pandaigdigang supply chain, nag-aalok ang mga bansa ng Asean ng mga insentibo upang makahikayat ng mga pamumuhunan sa chip na may mas mataas na halaga. Mahalaga ang pagtutulungan ng rehiyon sa mga pamantayan, pagsasanay sa mga manggagawa at ligtas na supply chain upang gawing pangmatagalang kakayahan ang pagkakataong ito.

Ano ang dapat bantayan ng mga mamumuhunan at tagalikha

Tatlong tema ang gagabay sa susunod na yugto ng paglago. Una, integrasyon ng mga polisiya. Bantayan ang mahahalagang hakbang sa negosasyon ng DEFA at ang mga pagbabago sa pambansang tuntunin sa mga larangan gaya ng proteksiyon ng datos, mapagkakatiwalaang AI, elektronikong lagda at magkakaugnay na sistema ng pagbabayad. Nakababawas ng panganib sa pagpapalawak sa rehiyon ang kalinawan sa mga ito. Ikalawa, matatag na imprastraktura. Magpapatuloy ang pagtatayo ng mga data center, ngunit makaaapekto sa pagpili ng lokasyon at gastos ang mga limitasyon sa kuryente at mga kahingian sa pagpapanatili ng kalikasan. Mas maraming susunod na pamumuhunan ang makukuha ng mga bansang makapagbubukas ng mga paraan para makakuha ng renewable energy at magtatakda ng mga pamantayan sa episyensiya. Ikatlo, talento at tiwala. Nakasalalay sa pagsasanay ng mga tagalikha, inhinyero at may-ari ng maliliit na negosyo ang paggamit ng teknolohiya. Magpapalawak ng partisipasyon ang mga balangkas ng tiwala na nagpoprotekta sa mga mamimili at nagbibigay ng malinaw na paraan para humingi ng tulong. Para sa mga prodyuser ng content at platform, oportunidad ang lumalaking bilang ng mga manonood sa takilya at pakikilahok sa gaming sa Asean upang sama-samang bumuo ng mga prangkisang tatangkilikin sa iba’t ibang bansa. Para sa mga mamumuhunan, nangangailangan ng estratehiyang nakabatay sa sari-saring pamilihan ang magkakaibang antas ng kahandaan sa regulasyon ng mga bansang kasapi. Dapat pagtuunan ang mga pamilihang may malaking demand, maaasahang tuntunin at sapat na manggagawang may kasanayan.

Mahahalagang punto

• Tinatayang aabot sa humigit-kumulang US$1 trilyon pagsapit ng 2030 ang digital economy ng Asean, mula sa tinatayang US$300 bilyon ngayon.
• Humigit-kumulang 125,000 katao sa Asean ang nag-o-online bawat araw, na nagpapalawak sa demand para sa e-commerce, mga pagbabayad at media.
• Layunin ng negosasyon sa DEFA na matapos ito sa 2025. Maaaring magdagdag ang isang matibay na kasunduan ng hanggang US$2 trilyon sa digital economy pagsapit ng 2030.
• Lumalakas ang malikhaing content: umabot sa humigit-kumulang US$6 bilyon noong 2024 ang kita sa gaming sa Timog-Silangang Asya, at nagwawagi ng mga pandaigdigang parangal ang mga pamagat ng rehiyon.
• Pinababagal ng magkakaibang polisiya at patuloy na digital divide ang pagpapalawak sa loob ng Asean ng mga startup at MSME.
• Mabilis at malaki sa konsumo ng kuryente ang paglago ng mga data center, kaya higit na kailangan ang malinis na enerhiya, episyensiya at maluwag na paraan ng pagkuha ng suplay.
• Ipinoposisyon ng Malaysia ang sarili bilang digital hub; nangunguna ang Vietnam sa paglago at dalawahang transisyon; nananatiling maunlad na hub ang Singapore; at nagsisikap ang Indonesia at Pilipinas na palakihin ang kanilang mga pamilihan sa pamamagitan ng mga pagpapahusay sa regulasyon.
• Mahalaga sa pagpapanatili ng paggamit ng mga digital na serbisyo at tiwala ng mga mamumuhunan ang cybersecurity, mga kasanayan sa digital at mapagkakatiwalaang proteksiyon sa mamimili.