Digmaang Gray Zone ng China sa Bhutan: Alitan sa Hangganan, Mahahalagang Estratehikong Interes, at Tunggalian ng Kapangyarihan sa Himalaya

Panimula: Isang Maliit na Kaharian sa Gitna ng Tunggalian ng mga Higante

Matatagpuan sa kabundukan ng Himalaya ang maliit na kaharian ng Bhutan—na may 800,000 lamang na mamamayan—at nasa sentro ito ng masalimuot at matinding tunggalian sa heopolitika. Napapaligiran ito ng dalawang higante sa Asya, ang China at India. Ang 300 milyang (480 kilometrong) hangganan ng Bhutan sa China ang natatangi sa 14 na karatig-bansang may hangganang panlupa ng China dahil hindi pa ito opisyal na natatakdaan. Dahil sa kalabuan ng hangganang ito, nalalagay ang Bhutan sa panganib ng tinatawag ng mga analyst na “gray zone warfare” ng China—isang estratehiya ng unti-unting pamimilit na hindi gumagamit ng puwersang militar, na muling humuhubog sa mapa at balanse ng kapangyarihan sa rehiyon.

Sa nakalipas na ilang dekada, tuluy-tuloy na isinusulong ng China ang mga pag-aangkin nito sa teritoryo ng Bhutan sa pamamagitan ng kombinasyon ng mga pamayanang sibilyan, proyektong pang-imprastraktura, at himpilang militar upang lumikha ng “mga katotohanan sa mismong lugar.” Hindi lamang lupain ng Bhutan ang pangunahing pakay, kundi pati ang estratehikong impluwensiya sa India, lalo na sa makitid na Siliguri Corridor—ang “Leeg ng Manok” ng India—na nag-uugnay sa mga estadong hilagang-silangan nito sa nalalabing bahagi ng bansa. Pag-aaral ito ng modernong pamamahala ng estado, kung saan ginagamit ang kapangyarihan sa pamamagitan ng pagtatayo at pagkontrol sa salaysay, gayundin sa pamamagitan ng dahas.

Ano ang Gray Zone Warfare?

Tumutukoy ang gray zone warfare sa mga hakbang na nagaganap sa pagitan ng tradisyonal na kapayapaan at hayagang labanan. Dinisenyo ang mga taktikang ito upang makamit ang mga estratehikong layunin nang hindi nag-uudyok ng kumbensiyonal na tugon militar. Halimbawa ng paraang ito ang ginagawa ng China sa Bhutan: sa halip na maglunsad ng mga pagsalakay, nagpapadala ito ng mga pastol, nagtatayo ng mga nayon at kalsada, at unti-unting binabago ang umiiral na kalagayan pabor dito.

Gaya ng inilalarawan ng Modern War Institute sa West Point, malabo, maitatanggi, at naiipon sa paglipas ng panahon ang mga aktibidad sa gray zone. “Hindi sobrang mainit ni sobrang malamig” ang mga ito: nananatili sa ibaba ng antas na mag-uudyok ng tugon militar, ngunit sapat ang tindi upang baguhin ang mga katotohanan sa mismong lugar. Malaki ang pag-asa ng estratehiyang ito sa salaysay—ipinipinta ang mga hakbang bilang normal o makatarungan, at pinag-aalinlanganan ang pagiging lehitimo ng mga pag-aangkin ng kabilang panig.

Hindi lamang sa Bhutan ginagamit ng China ang mga taktika nito sa gray zone. Ginamit din ang mga katulad na estratehiya sa South China Sea, kung saan nagtayo ng mga artipisyal na isla at himpilang sibilyan sa mga bahurang pinagtatalunan, at sa kahabaan ng Line of Actual Control (LAC) sa India, kung saan binago ng mga “maunlad na nayon” at proyektong pang-imprastraktura ang aktuwal na hangganan.

Makasaysayang Pinagmulan ng Alitan sa Hangganan ng Bhutan at China

Nag-ugat noong dekada 1950 ang alitan sa hangganan ng Bhutan at China, nang isama ng China ang Tibet. Nang mapasailalim sa kontrol ng Beijing ang Tibet, namana ng China ang makasaysayang pag-aangkin ng Tibet sa ilang bahagi ng Bhutan at agresibo itong isinulong. Sa mga sumunod na dekada, nagsimulang igiit ng China ang mga pag-aangkin nito sa tatlong pangunahing lugar: Pasamlung at Jakarlung sa hilaga, at Doklam sa kanluran. Kalaunan, lumawak ang mga pag-aangking ito at isinama ang Menchuma Valley at, kamakailan, ang Sakteng Wildlife Sanctuary sa silangan.

Hindi tulad ng marami sa mga karatig-bansa nito, hindi kailanman nagtatag ang Bhutan ng pormal na relasyong diplomatiko sa China. Sa halip, nagsagawa ang dalawang bansa ng matagal na serye ng negosasyon sa hangganan, na nagsimula noong 1984. Sa kabila ng mahigit 25 round ng pag-uusap at ng Memorandum of Understanding noong 2021 tungkol sa “Three-Step Roadmap” para sa pag-aayos ng hangganan, wala pa ring komprehensibong kasunduan. Dahil walang tiyak na hangganan, nagawa ng China na unti-unting palawakin ang presensiya nito sa mga pinagtatalunang lugar.

Anim na Yugto ng Estratehiya ng China: Mula sa mga Pastol Hanggang sa mga Nayon

Sinunod ng China ang isang planado at maraming-yugtong proseso sa pagpapalakas ng mga pag-aangkin nito sa Bhutan:

• Mga Paunang Pagpasok: Ipinapadala ang mga pastol na Tibetan sa mga pinagtatalunang lugar, kung saan napapaalis nila ang mga lokal na pastol ng Bhutan.
• Mga Silungan at Himpilan: Nagtatayo ng pansamantalang silungan para sa mga pastol, na sinusundan di-nagtagal ng mga patrol at himpilang militar upang “protektahan” sila.
• Pagpapaunlad ng Imprastraktura: Nagtatayo ng mga kalsadang nag-uugnay sa mga himpilang ito sa Tibet, na nagbibigay-daan sa mabilis na paggalaw ng mga tauhan at suplay.
• Mga Permanenteng Pamayanan: Nagtatayo ng mga nayon para sa mga sibilyan, kadalasan ay nagbibigay ng insentibo ang pamahalaan sa mga maninirahan, upang patibayin ang administratibo at militar na presensiya ng China.

Ayon sa isang ulat noong 2024, nagtayo ang China ng hindi bababa sa 22 nayon sa humigit-kumulang 825 kilometro kuwadrado ng pinagtatalunang teritoryo ng Bhutan—mga 2% ng kabuuang lawak ng lupain ng Bhutan. Kabilang sa mga pamayanang ito ang mga gusaling administratibo, paaralan, at serbisyong pangkalusugan; madalas na matatagpuan ang mga ito sa malalayo at matataas na lugar. Nasa 4,670 metro (15,300 talampakan) ang Menchuma, ang pinakamataas sa mga ito—mas mataas pa sa pinakamataas na tuktok sa magkakadugtong na bahagi ng Estados Unidos.

Nagbibigay ang China ng mga insentibong pinansiyal sa mga maninirahan—umano’y hanggang 20,000 yuan (mga $2,800) bawat tao kada taon—upang hikayatin silang lumipat sa malulupit na kapaligirang ito. Dahil naroroon sa mga nayong ito ang mga sibilyan, pulis sa hangganan, at tauhang militar, lalong nagiging mahirap para sa Bhutan na bawiin ang soberanya nito sa mga lugar na iyon.

Doklam: Ang Estratehikong Sentro ng Alitan

Bagaman umaabot sa ilang rehiyon ang mga pag-aangkin ng China, ang talampas ng Doklam sa kanlurang Bhutan ang may pinakamalaking estratehikong kahalagahan. Malapit ang Doklam sa pinagdurugtungan ng mga hangganan ng India, China, at Bhutan, at nakatanaw ito sa Siliguri Corridor—ang makitid na lupain na nag-uugnay sa hilagang-silangan ng India sa nalalabing bahagi ng bansa. Kung makokontrol ng China ang Doklam, magkakaroon ito ng nangingibabaw na posisyon sa mahalagang rutang ito, na may malalaking implikasyon sa seguridad ng India.

Noong 2017, nagtangka ang China na pahabain pa-timog ang isang kalsada sa Doklam, na nagbunsod ng 73-araw na komprontasyong militar sa India; namagitan ang India sa kahilingan ng Bhutan. Nagwakas ang krisis nang umatras ang magkabilang panig, ngunit mula noon ay nagtayo na ang China ng mga permanenteng estrukturang militar sa lugar at patuloy nitong iginigiit ang mga pag-aangkin nito.

Ilang ulit nang nag-alok ang China sa Bhutan ng “pakete ng kasunduan”: isuko ang mga pag-aangkin sa mga lugar sa hilaga na hindi gaanong mahalaga sa estratehiya kapalit ng pagsuko sa Doklam at mga katabing teritoryo sa kanluran. Sa ngayon, tumatanggi ang Bhutan, na nasa ilalim ng presyon ng India dahil itinuturing nitong mahalaga ang Doklam sa sarili nitong seguridad.

Papel ng India: Tagagarantiya ng Seguridad at Estratehikong Stakeholder

Malalim at maraming aspekto ang pakikilahok ng India sa alitan sa pagitan ng Bhutan at China. Sa ilalim ng India-Bhutan Friendship Treaty ng 2007, nakatuon ang dalawang bansa sa pagtutulungan sa mga usaping pambansang interes, kaya nagsisilbing tagagarantiya ng seguridad ng Bhutan ang India. Nagbibigay ang India ng tulong pang-ekonomiya, pagsasanay militar, at suporta sa imprastraktura ng Bhutan, at malaki ang interes nitong pigilan ang pag-usad ng China na maaaring magbanta sa Siliguri Corridor.

Hindi rin nawawalan ng kontrobersiya ang impluwensiya ng India. Inilarawan ng mga analyst na Tsino ang papel ng India bilang “mapaghari,” at iginiit na dahil kontrolado ng New Delhi ang mga daluyan ng seguridad at ekonomiya ng Bhutan, nagagawa nitong makialam sa mga panloob at panlabas na usapin ng Thimphu. Nagsikap naman ang Bhutan na balansehin ang mga ugnayan nito: ipinahiwatig nitong bukas ito sa diplomatikong pakikipag-ugnayan sa China, ngunit iginiit na dapat isaalang-alang ang mga alalahanin ng India sa anumang kasunduan sa hangganan.

May mga pagkakataong tahasan ang panggigipit ng India. Noong 2013, sinuspinde ng India ang mga subsidiya sa gasolina para sa Bhutan bilang tugon sa pag-init ng ugnayan ng Thimphu at Beijing. Noong komprontasyon sa Doklam noong 2017, naging mapagpasya ang pakikialam ng militar ng India sa pagpigil sa konstruksyon ng China. Malaki rin ang ipinuhunan ng India sa sektor ng hydroelectric power ng Bhutan at nagbigay ito ng daan papunta sa mga daungan ng Bangladesh, sa layuning palakasin ang pagtutulungan sa ekonomiya at pigilan ang impluwensiya ng China.

Mga Kamakailang Pangyayari: Pinabilis na Pag-uusap at mga Bagong Pag-aangkin

Sa mga nakaraang taon, bumilis ang pag-usad ng negosasyon sa hangganan ng China at Bhutan. Naglatag ang “Three-Step Roadmap” noong 2021 ng proseso para sa pagtatakda at pagmamarka ng hangganan, at ilang round na ng mga pagpupulong ng mga ekspertong grupo ang isinagawa mula noon. Noong Oktubre 2023, nakipagpulong sa Beijing ang ministrong panlabas ng Bhutan sa matataas na opisyal ng China, na nagpapahiwatig ng posibleng pagluwag ng tensiyon sa ugnayan.

Gayunman, patuloy na pinalalawak ng China ang presensiya nito sa mga pinagtatalunang lugar habang nagpapatuloy ang negosasyon. Natuklasan sa mga satellite image ang mga bagong nayon, kalsada, at pasilidad militar, lalo na sa hilagang-silangan at sa paligid ng Doklam. Noong 2020, nagharap ang China ng bagong pag-aangkin sa Sakteng Wildlife Sanctuary sa silangang Bhutan—isang rehiyong hindi dating kasama sa mga pag-uusap tungkol sa hangganan. Malawak itong itinuturing na taktikal na pagpapalawak upang magkaroon ng dagdag na pang-areglo sa negosasyon at ipahiwatig na hindi limitado sa mga dati nang pinagtatalunang lugar ang mga ambisyon ng China.

Ipinahiwatig ng pamahalaan ng Bhutan na nais nitong lutasin ang alitan, ngunit nalilimitahan ito ng mga obligasyon nito sa kasunduan sa India at ng hindi pantay na balanse ng kapangyarihan sa China. Gaya ng sinabi ng Punong Ministro ng Bhutan na si Lotay Tshering, “Malinaw na ayaw naming lutasin ang isang problema at lumikha naman ng panibagong problema.”

Mas Malawak na Padron: Imprastraktura Bilang Kasangkapan ng Pamimilit

Bahagi ang estratehiya ng China sa Bhutan ng mas malawak na padron ng paggamit sa imprastraktura bilang kasangkapan ng pamamahala ng estado at pamimilit. Sa buong Talampas ng Tibet at sa kahabaan ng mga hangganan nito, nagtayo ang China ng mga dam, kalsada, riles, at digital na network na kapwa nagsisilbi sa mga layuning sibilyan at militar. Nagbibigay-daan ang mga proyektong ito sa mabilis na paggalaw ng mga tropa, pagsubaybay, at paggamit ng impluwensiyang pang-ekonomiya sa mga karatig-bansa.

Halimbawa, dahil kontrolado ng China ang mga pinagkukunan ng tubig sa itaas na bahagi ng mga ilog, kaya nitong baguhin ang daloy ng tubig patungo sa mga bansang nasa ibaba nito, kabilang ang India at Bangladesh. Layunin ng pagtatayo ng mga “maunlad na nayon” sa kahabaan ng hangganan ng India at Bhutan na patibayin ang mga pag-aangkin sa teritoryo at padaliin ang lohistika ng militar. Gaya ng binanggit ng Center for Strategic and International Studies, naging “nakatagong instrumento ng kapangyarihan ng estado” ang imprastraktura—isang paraan upang gipitin ang mga karatig-bansa nang hindi nauuwi sa hayagang labanan.

Hindi lamang sa Himalaya ginagamit ang paraang ito. Sinusunod din ng mga aktibidad ng China sa South China Sea, kung saan nagtayo ito ng mga artipisyal na isla at base militar sa mga bahurang pinagtatalunan, ang katulad na pamamaraan. Ang pinagsama-samang epekto ng mga hakbang na ito ay unti-unting binabago ang balanse ng kapangyarihan, kaya lalong nahihirapan ang maliliit na bansa na lumaban.

Epekto sa mga Tao at Kultura ng Bhutan

Para sa Bhutan, hindi lamang estratehiko kundi malalim ding personal ang mga bunga ng mga taktika ng China sa gray zone. May kahalagahang panrelihiyon at pangkultura para sa mga mamamayan ng Bhutan ang marami sa mga pinagtatalunang lugar, gaya ng Pagsamlung Valley. Nagbabanta sa mga tradisyonal na kabuhayan at nagpapahina sa makasaysayang pag-aangkin ng Bhutan ang pagtatayo ng mga nayon ng China at pagpapaalis sa mga lokal na komunidad.

Matitinding kondisyon ng klima at kakaunting oportunidad sa ekonomiya ang kinakaharap ng mga residente ng mga bagong pamayanang Tsino, na marami sa kanila ay Tibetan. Nagpatupad ang China ng mga programang gaya ng mga pagawaan ng handicraft at pagsasaka sa greenhouse upang suportahan ang mga komunidad na ito, ngunit hindi tiyak ang pangmatagalang kakayahang magpatuloy ng mga ito. Ginagamit din ang mga pamayanan para sa mga makabayang aktibidad at “patrulya sa hangganan,” na nagpapatibay sa mga pag-aangkin ng China sa soberanya at sa pambansang pagkakakilanlan.

Dahil kakaunti ang pansin ng pandaigdigang komunidad sa kalagayan ng Bhutan, mas naglakas-loob ang China na pabilisin ang mga pagsisikap nito. Habang dumarami ang itinatayong nayon at parami nang parami ang teritoryong aktuwal na inaangkin, kumakaunti ang mga opsiyon ng Bhutan upang mabawi ang lupain nito.

Mga Implikasyon sa Pandaigdig at Rehiyon

Higit pa sa usaping bilateral ang alitan sa hangganan ng Bhutan at China; maliit na larawan ito ng mas malawak na mga padron sa ugnayang pandaigdig. Hamon sa mga kinikilalang pamantayan ng soberanya at integridad ng teritoryo ang paggamit ng China sa mga taktika sa gray zone—ang pagsasama ng mga paraang legal, pang-ekonomiya, at sikolohikal sa pagpapaunlad ng imprastraktura.

Malaki ang nakataya para sa India. Hihina ang estratehikong posisyon nito sa anumang paglawak ng teritoryo ng China sa Bhutan, lalo na sa Doklam, at posibleng malagay sa panganib ang Siliguri Corridor. Dahil dito, maingat na nagbabalanse ang India: sinusuportahan nito ang Bhutan habang iniiwasan ang tuwirang komprontasyon sa China.

Nagdudulot din ng mga tanong sa pandaigdigang komunidad ang alitan. Kung kayang baguhin ng makapangyarihang mga estado ang mga hangganan sa pamamagitan ng unti-unting mga paraang hindi militar, ano ang magagawa ng mas maliliit na bansa? Katulad ng mga taktikang nakikita sa Bhutan ang mga pangyayari sa Georgia, kung saan “binabakuran” ng Russia ang hangganan sa South Ossetia, at sa West Bank na sinasakop ng Israel, kung saan binago ng mga pamayanan ang mga katotohanan sa mismong lugar.

Mga Pag-asa sa Paglutas: Posible ba ang Kasunduan?

Sa kabila ng sunod-sunod na pag-uusap kamakailan at paglagda sa Three-Step Roadmap, hindi pa rin nakakamit ang komprehensibong kasunduan. Binago ng pagtatayo ng China ng mga permanenteng pamayanan sa mga pinagtatalunang lugar ang kalagayan sa negosasyon. Lalong hindi malamang na isauli ng China ang lahat ng teritoryong nasakop nito, lalo na sa mga lugar na mayroon na ngayong mga nayon at imprastraktura.

Maaaring pinakamainam na pag-asa ng Bhutan ang pakikipagnegosasyon tungkol sa mga lugar na hindi pa permanenteng tinitirhan, gaya ng Upper Langmarpo at mga lambak ng Charitang chu at Yak chu. Gayunman, habang tumatagal ang negosasyon, mas malamang na mawalan ng teritoryo ang Bhutan. Malinaw ang agwat sa kapangyarihan: walang laban ang 8,000 sundalo ng Bhutan sa 2.5 milyong sundalo ng People’s Liberation Army ng China.

Kailangan ding katanggap-tanggap sa India ang anumang kasunduan. Malinaw na sinabi nitong hindi maaaring isuko ang Doklam sa China. Gaya ng pahayag ng Punong Ministro ng Bhutan, “Pagtatagpuan ng India, China at Bhutan ang Doklam. Hindi Bhutan lamang ang magpapasya kung paano lutasin ang problema. Tatlo kami… Maaari namin itong talakayin sa sandaling handa na ang dalawa pang panig.”

Buod

• Patuloy na sinasakop ng China ang mga teritoryo ng Bhutan, isang maliit na kaharian sa Himalaya, sa pamamagitan ng mga taktika sa gray zone na nagbabago sa mga hangganan nang walang hayagang labanan.
• Kabilang sa estratehiya ng China ang pagtatayo ng mga nayon, kalsada, at himpilang militar sa mga pinagtatalunang lugar upang lumikha ng “mga katotohanan sa mismong lugar” na mahirap baligtarin.
• Ang talampas ng Doklam ang may pinakamalaking estratehikong kahalagahan dahil magkakaroon ng impluwensiya ang China sa Siliguri Corridor ng India sakaling makontrol nito ang lugar.
• Nagsisilbing tagagarantiya ng seguridad ng Bhutan ang India at namagitan ito upang pigilan ang pag-usad ng China, ngunit kailangang balansehin ng Bhutan ang ugnayan nito sa dalawang higante.
• Bumilis ang mga pag-uusap tungkol sa hangganan nitong mga nakaraang taon, ngunit patuloy na pinalalawak ng China ang presensiya nito at hindi malamang na makamit sa malapit na hinaharap ang komprehensibong kasunduan.
• Halimbawa ang alitang ito ng mas malawak na padron kung saan gumagamit ang makapangyarihang mga estado ng mga paraang hindi militar upang baguhin ang mga hangganan, na nagbubukas ng mga tanong tungkol sa soberanya at mga pandaigdigang pamantayan.
• Hindi lamang teritoryo ang nakataya para sa Bhutan kundi pati kultura at kinabukasan nito, dahil nanganganib ang mga tradisyonal na lupain at paraan ng pamumuhay dulot ng unti-unting pagsakop.