Itinampok ng ADB ang mga kakulangan sa pagsubaybay sa badyet ng Pilipinas para sa klima habang lumalala ang mga panganib sa kalusugan

Babala sa paggasta para sa klima kasabay ng pagbabago sa larawan ng badyet

10 porsiyento lamang ng mga yunit ng paggasta ng pamahalaan ng Pilipinas ang palagiang gumamit sa sistema ng bansa para subaybayan ang mga gastusing may kaugnayan sa klima, ayon sa isang working paper ng Asian Development Bank (ADB) na nananawagan ng mas matibay na pagpopondo sa mga serbisyong pangkalusugan na lantad sa matinding lagay ng panahon at lumalaking pangangailangan.

Lumabas ang natuklasang ito kasabay ng ebidensiya ng mas malawak na pakikilahok sa mga pagsusumite ng pambansang badyet. Itinala sa pagsusuri ng Kongreso ng Pilipinas na 70.1 porsiyento ng mga institusyon ng pambansang pamahalaan ang sumunod sa paglalagay ng tag para sa klima sa panukalang badyet para sa 2026, mula sa 13.8 porsiyento noong 2017. Nasa 23.7 porsiyento lamang ang karaniwang pagsunod ng mga lokal na pamahalaan mula 2016 hanggang 2024.

Ang bilang ng ADB ay tumutukoy sa palagiang paggamit ng mga yunit ng paggasta, samantalang ang mga bilang ng Kongreso ay tumutukoy sa pagsunod ng mga institusyon sa mga pagsusumite ng badyet. Hindi tinukoy sa salaysay tungkol sa papel ng ADB ang mga petsa at saklaw ng pagtataya nitong 10 porsiyento, kaya magkaibang sukatan ng pakikilahok ang inilalarawan ng mga bilang.

Kapag pinagsama, itinuturo ng mga natuklasan ang isang praktikal na suliranin: pinalawak ng Pilipinas ang kakayahan nitong lagyan ng tag ang paggasta para sa klima, ngunit patuloy na nagpapahirap sa pagpapasya kung saan dapat mapunta ang pera ang mga kakulangan sa pakikilahok, katumpakan at pag-uulat. Para sa mga serbisyong pangkalusugan, kabilang sa mga pagpapasyang ito ang pagprotekta sa mga pasilidad, paghahanda sa mga manggagawa at pagpopondo sa pangangalaga kapag nagpapalaki ng pangangailangan ang mga baha, tagtuyot o matinding init.

Itinatampok ng papel ng ADB na Closing the Financing Gap for Climate-Resilient Health Systems: High-Level Health Care Climate Action Principle 4 ang mga lokal na badyet bilang sentro ng pagtugon. Ayon dito, malamang na hindi matugunan ng internasyonal na pampublikong pondo lamang ang pangangailangan, lalo na sa mga ekonomiyang nasa gitnang antas ng kita sa Asya at Pasipiko.

Paano nagsimula ang sistema ng Pilipinas sa pagsubaybay

Binuo ng Climate Change Commission at Department of Budget and Management ang pambansang balangkas sa pamamagitan ng Joint Memorandum Circular 2013-01, na inilabas noong Disyembre 27, 2013. Inatasan ng sirkular ang mga ahensiya ng pamahalaan na tukuyin ang mga gastusing pangklima sa kanilang mga pagsusumite para sa badyet ng 2015.

Inilalarawan ng balangkas ng paglalagay ng tag para sa klima ng komisyon ang iisang hanay ng mga kategorya at kodigo para sa pagpaplano, pagbabadyet, pagsubaybay at pag-uulat. Sa madaling sabi, nilalagyan ng mga ahensiya ng tag para sa klima ang mga kwalipikadong paggasta upang makita ng mga opisyal kung aling mga aktibidad ang sumusuporta sa mga prayoridad ng pamahalaan para sa klima.

Iniuugnay ng pagsusuri sa reporma sa badyet ng World Bank ang pagsisikap na ito sa Climate Public Expenditure and Institutional Review na inilunsad noong Hunyo 2013. Saklaw ng tatlong haligi ng reporma nito ang pagpaplano at pagpopondo, pamumuno at pananagutan, at mga kasanayang kailangan upang maisagawa ang mga pagbabago.

• Hunyo 2013: Inilunsad ang pagsusuri sa paggasta at mga institusyon upang gumabay sa mga reporma sa badyet para sa klima.
• Disyembre 27, 2013: Inilabas ng Climate Change Commission at ng kagawaran ng badyet ang sirkular na nag-aatas ng paglalagay ng tag para sa pambansang paggasta sa klima.
• Siklo ng badyet para sa 2015: Nilagyan ng 53 pambansang ahensiya ng tag para sa klima ang mga panukala sa paggasta, habang tumanggap naman ng pagsasanay para sa lokal na pilot program ang 42 lokal na pamahalaan.
• 2024: Naitala sa pagsusuri ng Kongreso ang 140 pambansang ahensiyang sumunod, kumpara sa 96 noong 2023.
• Panukalang badyet para sa 2026: Umabot sa 70.1 porsiyento ang pagsunod ng mga institusyon ng pambansang pamahalaan.

Kabilang sa mga unang reporma ang Climate Change Commission, Department of Budget and Management, National Economic and Development Authority at Department of Finance. Tumulong ang Department of the Interior and Local Government sa lokal na pilot program. Nagbigay ng teknikal na tulong ang World Bank sa suporta ng pamahalaan ng Australia.

Ipinakita ng maagang pagpapatupad kung ano ang maihahayag ng paglalagay ng tag

Tinukoy ng 53 pambansang ahensiya ang mga gastusing pangklima sa kanilang mga panukala sa badyet para sa 2015. Humigit-kumulang 5 porsiyento ng mga panukala nilang alokasyon ang tumugon sa pagbabago ng klima, at mga 98 porsiyento ng halagang iyon ang inilaan sa adaptasyon, ayon sa pagsusuri ng World Bank. Proteksiyon laban sa baha ang may pinakamalaking paggasta.

Nangangahulugan ang adaptasyon ng paghahanda sa mga epekto ng klima, gaya ng pagpapalakas ng proteksiyon laban sa baha. Nangangahulugan naman ang mitigasyon ng pagbawas sa mga emisyong nagtutulak sa pagbabago ng klima. Pinaghihiwalay ng paglalagay ng tag ang mga layuning ito upang maipakita sa badyet kapwa kung paano naghahanda ang bansa sa mga pinsala at kung paano nito sinusubukang limitahan ang pag-init sa hinaharap.

Pinagsama-sama ng Cabinet Cluster Program Budget Approach para sa 2015 ang PHP107.3 bilyon, o mga 4 porsiyento ng pambansang badyet. Limang ulit ang itinaas ng programang iyon mula 2013 hanggang 2015. Mahigit 80 porsiyento nito ang tumugon sa mga panganib sa klima, at katumbas ito ng halos kalahati ng paggasta para sa klima sa pambansang badyet.

Hinikayat ng Local Budget Memorandum 68 ang mga lokal na pamahalaan na lagyan ng tag para sa klima ang paggasta sa kanilang taunang mga plano sa pamumuhunan. Nagbigay ang Joint Memorandum Circular 2014-01 ng mga alituntuning iniangkop para sa lokal na paggamit. Sinanay ng pilot program ang 42 lokal na pamahalaan, at noon ay planong palawakin ang proseso para sa badyet ng 2016.

Ipinakikita ng pagkakaiba nito sa karaniwang pagsunod ng mga lokal na pamahalaan na 23.7 porsiyento mula 2016 hanggang 2024 kung gaano karami pang gawain ang natira matapos ang pilot program. Mahalaga ang palagiang lokal na pag-uulat dahil nagbibigay ng mas kumpletong larawan ang pinagsamang pambansa at lokal na badyet kung saan pinopondohan ang mga programang pangklima at kung saan nananatili ang mga kakulangan.

Mas maraming perang nilagyan ng tag, ngunit iilang larangan ang pinagtutuunan

Itinatala ng pagsusuri sa paggasta para sa klima ng Congressional Policy and Budget Research Department, na pinamagatang Tracking the Flow: A Review of the Philippine Climate Change Expenditures and its Alignment with National Priorities, ang malaking paglaki ng paggastang naitala ng sistema.

Tumaas ang naitalang paggasta para sa klima mula PHP199.9 bilyon noong 2019 tungong PHP568.9 bilyon noong 2023, o humigit-kumulang 2.8 ulit ng dating halaga. Lumampas sa PHP1 trilyon ang iminungkahing paggasta para sa klima sa 2025, kumpara sa PHP457.4 bilyong inaprubahan para sa 2024. Ayon sa pagsusuri, bahagi ng iminungkahing pagtaas ay bunga ng mga pagbabagong ipinakilala sa paglalagay ng tag noong 2024 at ng mas malawak na pakikilahok ng mga ahensiya.

Umabot sa 72.3 porsiyento ng kabuuang naitalang paggasta para sa klima mula 2019 hanggang 2023 ang bahagi ng Department of Public Works and Highways, ayon sa talahanayan ng pagsusuri. Magkakasamang umabot sa mga 87.5 porsiyento ang bahagi ng public works at Department of Transportation, ayon sa pagsusuri.

Kinatawan ng dalawang prayoridad, Water Sufficiency at Sustainable Energy, ang 93.3 porsiyento ng naitalang paggasta para sa klima noong 2023. Bumaba mula sa pinagsamang PHP47.7 bilyon noong 2019 tungong PHP37.8 bilyon noong 2023 ang paggasta sa iba pang prayoridad, kahit tumaas ang kabuuang bilang ng paggasta para sa klima.

Dahil sa mga bilang na ito, nagiging sentro ng usaping pangkalusugan ang pamamahagi ng pondo. Nananawagan ang ADB ng mas matibay na pagpopondo para sa kahandaan ng sektor ng kalusugan, samantalang ipinakikita ng pagsusuri sa badyet ng Pilipinas na dumaan ang karamihan ng mga mapagkukunang nilagyan ng tag sa mga ahensiya ng imprastraktura at sa iilang prayoridad sa klima.

Pinalalabo ng maling mga tag at nahuling tala ang larawan

Tinutukoy sa pagsusuri ng Kongreso ang mga partikular na problema sa klasipikasyon, kabilang ang PHP4.9 bilyon para sa pagtatayo ng gusaling maraming gamit sa Camp Crame at PHP448 milyon para sa pagtatapos ng Mandaluyong City Jail. Mali ang pagkakalagay ng tag sa dalawang ito sa ilalim ng mga kategorya ng patakaran ng sistema.

Lumabas din ang isang programa sa pamamahala ng solid waste sa magkakaibang kategorya sa iba't ibang taon. Dahil sa gayong mga hindi pagkakatugma, mas mahirap ikumpara ang paggasta sa paglipas ng panahon dahil maaaring lumipat ng kategorya ang iisang aktibidad kahit hindi nagbabago ang layunin nito.

May ilang malalaking proyekto ng public works para sa pagkontrol ng baha na naitala ang paggasta noong 2022 at 2023, ilang taon matapos ang iniulat na pagkumpleto sa mga ito. Ayon sa pagsusuri, kulang sa kakayahan ang Climate Change Commission at Department of Budget and Management na tukuyin nang eksakto kung aling mga bagay na nilagyan ng tag ang nagpapatuloy na paggasta mula sa mga nakaraang taon. Maaari nitong palobohin ang naitalang paggamit ng pondo sa ilang taon at palabuin kung kailan talaga ginamit ang mga mapagkukunan.

Binanggit din sa pagsusuri ang konsentrasyon ng malalaking proyekto para sa pagkontrol ng baha. Siyam sa sampung pinakamalaki ang nasa Metro Manila at Luzon, at isa naman sa Visayas. Kinatawan ng sampung pinakamalaking proyekto ang 94.3 porsiyento ng paggasta para sa pagkontrol ng baha mula 2019 hanggang 2023, ayon sa dokumento.

Umabot sa PHP262.2 bilyon noong 2023 ang paggasta para sa pagkontrol ng baha. Kinukuwestiyon sa pagsusuri kung nakaayon ito sa mga prayoridad ng Water Sufficiency sa National Climate Change Action Plan at binabanggit ang malaking pagtuon sa kumbensiyonal na inhinyeriya. Tinutukoy rin nito ang paglilinis ng mga kanal at pagtanggal ng mga bara sa mga daluyan ng tubig bilang iba pang pamamaraang dapat bigyang-pansin.

Ano ang kahulugan ng mas matibay na badyet para sa klima sa pangangalagang pangkalusugan

Iminumungkahi ng papel ng ADB na gawing mas nababagay ang pamamahala sa pampublikong pananalapi upang magamit ng mga kagawaran ng kalusugan ang impormasyon tungkol sa klima sa pagpaplano at mailipat ang mga mapagkukunan kapag nagbabago ang mga kondisyon. Saklaw ng pamamahala sa pampublikong pananalapi ang mga tuntuning ginagamit ng mga pamahalaan sa paghahanda ng badyet, pagpapahintulot ng mga pagbabayad at pagtatala ng paggasta.

Para sa mga serbisyong pangkalusugan, tinutukoy ng papel ang mga kongkretong paggagamitan ng pondo: pagsubaybay sa mga sakit, pagpapahusay sa kakayahan ng mga kawani, pag-upgrade sa mga kasalukuyang pasilidad, pagtatayo ng mas matitibay na pasilidad at pagpapalawak ng saklaw ng pangangalaga sa mga sakit na naaapektuhan ng matinding lagay ng panahon, pagbaha o tagtuyot.

Nangangahulugan ang pagsubaybay sa sakit ng pagtatala ng mga karamdaman upang matukoy ng mga awtoridad sa kalusugan ang mga pagbabago at makatugon. Makakatulong ang badyet na may nakapaloob na mga panganib sa klima upang masuportahan ang gawaing ito bago ang isang emerhensiya, kasama ang mga kawani, gusali at suplay na kailangan kapag mas maraming pasyente ang nangangailangan ng pangangalaga.

Iminumungkahi rin ng ADB na isama ang mga konsiderasyon sa klima sa mga tuntunin sa pagbili, mga bayad sa mga tagapagbigay ng serbisyong pangkalusugan, mga sistema ng seguro at mga pamantayan sa akreditasyon. Maaaring unahin ng mga pamahalaang nagpapalawak ng suplay ng kuryente sa mga pasilidad pangkalusugan ang nababagong enerhiya, mga desentralisadong sistema o kombinasyon ng mga mapagkukunan ng enerhiya.

Para sa sistema ng Pilipinas sa paglalagay ng tag, iminumungkahi ng papel na isama ito sa mga prosesong sapilitan sa pamamahala ng badyet at palawakin ang saklaw nito upang makita kung paano naaapektuhan ng pagbabago ng klima ang paggasta. Kasalukuyang nakatuon ang sistema sa paggastang positibong nakakatulong sa pagkilos para sa klima. Susuriin din ng mas malawak na paraan kung paano binabago ng pinsala sa klima ang mga gastos sa iba't ibang badyet ng pamahalaan.

Bakit napakahalaga ng lokal na pagpopondo

Wala pang 5 porsiyento ng internasyonal na pananalapi para sa adaptasyon sa klima ang may kalusugan bilang bahagi o kasamang benepisyo, ayon sa isang pag-aaral na binanggit sa papel ng ADB. Wala pang 1 porsiyento nito ang pangunahing nakatuon sa sektor ng kalusugan.

Ayon sa ADB, dahil sa magkakahiwalay na daluyan ng pagpopondo, mahirap makuha at gamitin ang mga mapagkukunan, lalo na kapag magkahiwalay ang pondo para sa klima at kalusugan. Dahil dito, maaaring mangailangan ng koordinasyon sa ilang ahensiya at proseso ng pagpopondo ang isang programang pangkalusugan upang matustusan ang magkakaugnay na pangangailangan.

Magiging saligan sa maraming bansa ang lokal na pampublikong pananalapi para sa napapanatili at matitibay na sistema ng kalusugan, ayon sa papel. Hinihikayat nito ang mga pamahalaan na protektahan at dagdagan ang mga badyet para sa kalusugan, iugnay ang mga serbisyong pangkalusugan sa lokal na pondo para sa klima at palakasin ang mga patakarang piskal na humuhubog sa mga desisyon sa paggasta.

Bilang mga halimbawa sa rehiyon, binanggit ang Pilipinas at Thailand sa paggamit ng mga buwis sa mga produktong nakasasama sa kalusugan. Maaaring makalikom ng kita ang gayong mga buwis habang pinahihina ang pagkonsumo. Inilalahad ang mga ito sa papel bilang isang posibleng kasangkapan sa pagpopondo, kasama ng mga pagbabago sa pagbabadyet at paglalaan ng mga mapagkukunan.

Mahalaga ang papel ng mga ministeryo ng pananalapi at sentral na bangko sa pamamaraan ng ADB. Makakatulong ang kanilang pakikilahok na maisama ang mga prayoridad sa klima at kalusugan sa pambansang pagpaplanong piskal at pang-ekonomiya, sa halip na magkahiwalay na maghanap ng mapagkukunan ang mga ahensiya ng kalusugan at kapaligiran.

Umaabot sa mga sambahayan, gayundin sa mga ospital, ang mga gastos

Maaaring umabot sa pagitan ng $8.6 trilyon at $15.4 trilyon pagsapit ng 2050 ang gastos sa pandaigdigang ekonomiya dahil sa mga epekto ng klima sa kalusugan, ayon sa mga pagtatayang binanggit sa papel ng ADB. Kabilang dito ang $1.1 trilyon na karagdagang gastos ng mga sistema ng kalusugan dahil sa pagkasira ng imprastraktura at pagtaas ng pangangailangan sa mga serbisyo.

Para sa Asya at Pasipiko, tinataya ng ADB na maaaring umabot sa mga 17 porsiyento ng gross domestic product pagsapit ng 2070 ang mga pagkaluging pang-ekonomiya na may kaugnayan sa klima. Sinusukat ng gross domestic product ang halaga ng mga produkto at serbisyong nalilikha ng isang ekonomiya. Malawakang pagkaluging pang-ekonomiya ang saklaw ng panrehiyong pagtataya, samantalang mga epekto sa kalusugan ang tinutukoy ng mga pandaigdigang bilang.

Nahaharap sa dalawang magkasalungat na dagok ang mga sambahayan: maaaring magpataas ng mga gastusing medikal na direktang binabayaran ng mga pasyente ang pagbabago ng klima habang binabawasan naman nito ang kita. Tinutukoy sa papel ang mga epekto sa kalusugan bilang pinakamalaking ambag sa pagtaas ng kahirapang may kaugnayan sa klima.

Makababawas sa mga pasaning ito ang maagang pamumuhunan. Binanggit sa papel ang mga pagtatayang maaaring lumikha ng hanggang $10 na benepisyo ang bawat $1 na ginugol sa adaptasyon, sa pamamagitan ng naiwasang pagkakasakit at pagkamatay at mas malawak na pakinabang sa ekonomiya, lipunan at kapaligiran. Tinatayang umaabot naman sa halos 79 porsiyento ang pinakamataas na karaniwang taunang kita sa ekonomiya mula sa ilang pamumuhunan sa adaptasyong pangkalusugan.

Kabilang sa mga tinukoy na hakbang ang pag-iwas sa sakit, nutrisyon, pagbawas sa mga karamdamang dulot ng init, mas matitibay na pasilidad, maaasahang mga supply chain at mas handang manggagawa. Maaaring maiwasan ng pagtatayo ng matitibay na sistema ng kalusugan ang hanggang $290 bilyon na taunang pagkalugi sa buong mundo pagsapit ng 2050, ayon sa isa pang pagtatayang binanggit sa papel.

Limang estratehiya sa pagpopondo, at mahalaga rito ang mas mahusay na pagsubaybay

Naglalahad ang ADB ng limang estratehiya: palakasin ang mga institusyong nag-uugnay sa pagpopondo; iayon ang lokal na pampublikong pananalapi sa mga serbisyong pangkalusugang matatag sa harap ng klima; pagbutihin ang pagkuha ng internasyonal na pampublikong pondo; hikayatin ang pribadong sektor; at bumuo ng mga mekanismo ng pagpopondo na angkop sa mga pangangailangan ng sistema ng kalusugan.

Iniuugnay ng mga natuklasan sa Pilipinas ang mga panukalang ito sa pagpopondo sa isang pangunahing gawain sa badyet. Mas maraming paggasta ang maisasama sa mas malawak na pakikilahok, maipakikita ng wastong klasipikasyon ang layunin ng mga ito, at makakatulong ang napapanahong pag-uulat upang maikumpara ng mga opisyal ang mga alokasyon sa aktuwal na paggasta. Ayon sa pagsusuri ng Kongreso, 2011 hanggang 2016 lamang ang saklaw ng pinakahuling ulat sa pagsubaybay para sa National Climate Change Action Plan, kaya nakasalalay sa lumang impormasyon ang mga pagtatasa sa mga sumunod na taon.

Kaya itinuturo ng mga rekomendasyon ng ADB at natuklasan ng Kongreso ang magkakaugnay na prayoridad: pondohan ang mga serbisyong pangkalusugan bago magpalaki ng pangangailangan ang mga dagok ng klima, at pagbutihin ang mga rekord na ginagamit sa pagpapasya kung saan mapupunta ang pampublikong pondo. Nagbibigay ang mas mataas na antas ng pagsunod sa panukalang badyet para sa 2026 ng mas malawak na batayan sa pag-uulat, habang nananatiling kongkretong suliraning dapat tugunan ang mahinang pakikilahok ng mga lokal na pamahalaan at mga pagkakamali sa klasipikasyon.

Mahahalagang punto

• Ayon sa ADB, 10 porsiyento lamang ng mga yunit ng paggasta sa Pilipinas ang palagiang gumagamit ng paglalagay ng tag para sa klima.
• Itinatala sa pagsusuri ng Kongreso ang ibang sukatan, ang pagsunod ng mga pambansang institusyon, sa antas na 70.1 porsiyento para sa panukalang badyet ng 2026.
• Nasa karaniwang 23.7 porsiyento ang pagsunod ng mga lokal na pamahalaan mula 2016 hanggang 2024.
• Tumaas ang naitalang paggasta para sa klima mula PHP199.9 bilyon noong 2019 tungong PHP568.9 bilyon noong 2023.
• Tinutukoy sa pagsusuri ng Kongreso ang maling klasipikasyon, nahuling pag-uulat at malaking konsentrasyon ng paggasta sa imprastraktura.
• Nananawagan ang ADB ng mas matibay na lokal na pagpopondo para sa pagsubaybay sa sakit, mga manggagawang pangkalusugan, mga pasilidad at pangangalagang apektado ng mga panganib sa klima.
• Wala pang 1 porsiyento ng internasyonal na pananalapi para sa adaptasyon ang pangunahing nakatuon sa kalusugan, ayon sa isang pag-aaral na binanggit ng ADB.