Iniutos ng Korte ng Indonesia ang Reporma sa Hustisyang Militar, Itinakda ang Takdang Panahon sa Oktubre 2028

Dalawang taon para muling iguhit ang hangganan sa pagitan ng hustisyang militar at sibilyan

Binigyan ng Konstitusyonal na Korte ng Indonesia ang parlamento at pamahalaan hanggang Oktubre 15, 2028, upang lubusang baguhin ang Batas sa mga Hukuman Militar ng bansa. Iniutos nitong magtakda ng mas malinaw na hangganan kung aling mga krimeng kinasasangkutan ng mga sundalo ang dapat dinggin sa mga hukuman militar at alin ang dapat iharap sa mga pangkalahatang hukuman.

Binasa ni Punong Mahistrado Suhartoyo ang pasya sa kasong Blg. 260/PUU-XXIII/2025 noong Oktubre 15, 2026. Pinaboran ng korte ang petisyon nina Lenny Damanik at Eva Meliani Br Pasaribu, dalawang babaeng namatayan ng mga kapamilya kaugnay ng mga paratang na kinasasangkutan ng mga tauhang militar.

Itinakda ng pasya ang konstitusyonal na takdang panahon para sa Batas Blg. 31 ng 1997 tungkol sa mga Hukuman Militar. May hanggang dalawang taon mula sa paglalabas ng pasya ang parlamento at pamahalaan upang amyendahan ito. Kung hindi nila ito magagawa, mawawalan ng bisa bilang may-bisang batas ang nasabing batas.

Ipinanawagan ng korte ang isang komprehensibong pagbabago: malinaw na mga depinisyon ng mga krimeng militar at karaniwan, mga hangganan ng hurisdiksyon ng mga hukuman militar at pangkalahatan, ganap na pagsasama ng hustisyang militar sa ilalim ng Korte Suprema, at mga tuntunin para sa mga hukuman sa panahon ng digmaan at sa mga paglilitis na kriminal.

Para sa mga pamilyang naghahanap ng katarungan, tuwiran ang pangunahing usapin. Kapag inakusahan ang isang sundalo ng karaniwang krimen, dapat bang litisin ang kaso sa isang hukuman dahil sa uniporme ng tao, o dahil sa uri ng krimeng ibinibintang sa kanya? Itinatampok ng pangangatwiran ng korte na dapat maging batayan sa pagpapasyang ito ang uri ng paglabag.

Ipinaliwanag ni Mahistrado Enny Nurbaningsih ng Konstitusyonal na Korte ang prinsipyong ito habang binabasa ang mga legal na batayan ng pasya:

Kung karaniwang krimeng kriminal ang paglabag na ginawa ng isang sundalo, mas angkop sa pormal na usapin na dinggin ito ng isang pangkalahatang hukuman.

Anong mga krimen ang dapat dinggin ng mga hukuman militar?

Binibigyan ng Artikulo 9 aytem 1 ng batas noong 1997 ang mga hukuman militar ng kapangyarihang litisin ang mga krimeng ginawa ng mga sundalo at ilang iba pang taong saklaw ng batas. Hinamon ng mga nagpetisyon ang malawak na pagtukoy nito sa mga krimeng kriminal, kasama ng Artikulo 43(3) at Artikulo 127.

Mahalaga ang pananalita dahil ang hurisdiksyon ay tumutukoy sa legal na kapangyarihan ng hukuman na dinggin ang isang kaso. Sa sistemang hinamon ng mga nagpetisyon, maaaring nakabatay sa katayuan ng akusado bilang tauhang militar kung saang hukuman lilitisin ang kaso, kahit karaniwang krimen ang ibinibintang.

Kabilang sa mga halimbawang binanggit nila ang korapsyon, mga paglabag sa batas-trapiko, karahasan sa tahanan, mga krimeng may kaugnayan sa narcotics at mga psychotropic substance, at mga paglabag na may kinalaman sa proteksiyon ng mga bata. Saklaw din ng batas kriminal sa labas ng buhay-militar ang mga larangang ito.

Ipinaliwanag ng korte na may tuwirang kaugnayan ang mga krimeng militar sa mga tungkulin sa serbisyo, mga estruktura ng pamumuno, disiplina o mga interes na partikular sa sandatahang lakas. Maaaring kailanganin sa pagsusuri sa mga ganitong gawain ang kaalaman sa mga tungkuling militar bukod sa batas kriminal. Sinabi ni Mahistrado Arsul Sani habang binabasa ang bahagi ng pangangatwiran na nakasalalay sa natatanging paksa ng kaso ang batayan ng hurisdiksyon ng hukuman militar, at hindi lamang sa pagiging sundalo ng akusado.

Tinanggap ng korte ang argumento na dapat mangahulugan ng mga krimeng militar ang pariralang tumutukoy sa mga krimeng kriminal sa Artikulo 9 aytem 1. Iniatas din nito ang mas malawak na gawain sa lehislatura, sa halip na limitahan ang pagbabago sa mga salitang iyon. Dapat tahasan at makitid ang pagkakasulat sa batas ng anumang eksepsiyong nagpapahintulot sa mga hukuman militar na dinggin ang karaniwang mga krimen sa panahon ng digmaan sa mga lugar ng labanan.

Ang mga pamilyang nasa likod ng hamon

Ina si Lenny Damanik ni Michael Histon Sitanggang, isang estudyante mula sa Medan na namatay sa edad na 15 noong Mayo 2024 matapos umano siyang saktan ni First Sergeant Riza Pahlevi. Dinala ng hamon ni Lenny sa isang usaping konstitusyonal tungkol sa sistema ng mga hukuman ang panawagan ng isang pamilya para sa pananagutan.

Anak naman si Eva Meliani Br Pasaribu ng mamamahayag na si Rico Sempurna Pasaribu. Namatay siya kasama ang kanyang asawa, anak at apo sa isang sunog na umano'y may kaugnayan sa pag-uulat tungkol sa sugal na sinasabing sinusuportahan ng militar. Ina rin si Eva ni Loin Situngkir, na tatlong taong gulang.

Nagpahayag si Eva ng pag-asang malilitis sa mga pangkalahatang hukuman ang mga tauhang militar na responsable sa pagkamatay ng kanyang ama. Umaasa naman si Lenny na makatutulong ang pasya sa iba pang biktima ng mga krimeng ginawa ng mga tauhang militar.

Pinagtalunan ng militar ang mahahalagang paratang sa mga pagdinig. Sa testimonya nito noong Marso, sinabi ng TNI, ang sandatahang lakas ng Indonesia, na hindi pa napatutunayan ang umano'y pagkakasangkot ni Corporal H.B. sa isang planadong pagpatay. Binanggit nito ang isang pasya sa cassation at mga natuklasan sa imbestigasyon. Tinutukan ng kasong konstitusyonal ang mga tuntuning namamahala sa hustisyang militar, habang patuloy na naghahanap ng pananagutan ang mga pamilya sa pamamagitan ng mga kasong kriminal.

Sinabi rin ng TNI sa korte na humiling ng cassation ang isang tagausig militar sa kaso ni Riza Pahlevi sa ilalim ng aplikasyon Blg. APK/67K/PMI02/AD/II/2026. Ang cassation ay yugto ng pagsusuri ng Korte Suprema.

Bakit ipinagtanggol ng militar ang hiwalay na sistema

Inilahad ni Vice Admiral Hersan ang posisyon ng kumander ng TNI sa pagdinig noong Marso 12, 2026. Nakatala sa transkripsiyon ng pagdinig noong Marso ng Konstitusyonal na Korte ang hiling ng militar na ibasura o ideklarang hindi katanggap-tanggap ang petisyon.

Iginiit ng kumander na kailangan ng natatanging sistema ng hustisya ang serbisyong militar dahil sa mga estruktura ng pamumuno, disiplina, kahandaan at mga tungkulin sa pambansang depensa. Sa pananaw na ito, maaaring maisakatuparan ang pagkakapantay-pantay sa harap ng batas sa pamamagitan ng magkakaibang kaayusang institusyonal.

Kinuwestiyon din ng TNI ang legal na katayuan ng mga nagpetisyon, at iginiit na hindi nila naipakita ang ugnayang konstitusyonal ng pinsalang sinasabi nilang dinanas at ng mga probisyong sinusuri. Kailangang patunayan ng isang tao ang sapat na interes na legal upang makapagsampa ng kaso; ito ang tinutukoy ng legal na katayuan.

Tungkol sa pagiging bukas ng mga pagdinig, binanggit ng militar ang Artikulo 141(2) at (3) ng batas noong 1997. Ayon dito, bukas sa publiko ang mga pagdinig militar maliban sa mga itinakdang eksepsiyon. Binanggit din nito ang Artikulo 2 ng Kodigo Penal Militar hinggil sa paglalapat ng karaniwang batas kriminal sa mga paglabag na wala sa nasabing kodigo, maliban sa mga eksepsiyong itinatakda ng batas.

Matapos ang pasya, sinabi ni Major General Muhammad Nas, pinuno ng Sentro ng Impormasyon ng TNI, na iginagalang at susundin ng sandatahang lakas ang lahat ng pasya ng Konstitusyonal na Korte. Ipinahayag din niya ang paninindigan ng institusyon sa paghahari ng batas at sa pangingibabaw ng batas sa Indonesia.

Binalaan ang parlamento laban sa watak-watak na transisyon

Ipinagtanggol ni Abdullah, miyembro ng Komisyon III ng parlamento, ang mga umiiral na probisyon sa pagdinig noong Pebrero 25, 2026. Nakatala sa ulat tungkol sa pagdinig noong Pebrero ng Konstitusyonal na Korte ang kanyang argumento na maaaring mag-iwan ng mga puwang sa batas ang paisa-isang pagbabago sa hurisdiksyon militar.

Sinabi ni Abdullah na saklaw ng transisyon ang nilalaman ng batas kriminal, mga estrukturang institusyonal, at mga interes sa depensa at seguridad. Binanggit niya ang pasya Blg. 87/PUU-XXI/2023 ng Konstitusyonal na Korte at iginiit na kailangan ng mas malawak na proseso sa lehislatura para sa mga pagbabagong ito.

Sinabi rin niyang pinangangasiwaan ng Pangalawang Pangkalahatang Abugado para sa mga Krimeng Militar ang pag-uusig ng militar upang mapanatili ang iisang patakaran sa pag-uusig. Paninindigan ng parlamento na konstitusyonal at may-bisa pa rin ang Artikulo 9 aytem 1, Artikulo 43(3) at Artikulo 127.

Iniaatas ng pasya noong Oktubre ang komprehensibong pagbabago na sinabi ng parlamento na kailangan, kasabay ng mahigpit na takdang panahon at kaparusahan kapag walang ginawa. Kailangan na ngayong magpasya ang mga mambabatas kung paano hahawakan ng mga institusyon ang mga kaso sa ilalim ng binagong hatian ng kapangyarihan.

Bakit mahalaga ang pamamahala ng Korte Suprema

Higit pa sa pagpapasya kung saang hukuman dapat dinggin ang isang kasong kriminal ang iniutos ng korte. Nanawagan din ito na ganap na mapasailalim sa Korte Suprema ang hustisyang militar, sa pamamagitan ng sistemang tinatawag sa Indonesia na iisang bubong ng hustisya.

Nananatili sa ilalim ng kumander ng TNI ang pangangalap at pagpapaunlad ng karera ng mga tauhan ng hukuman militar, sa halip na ganap na mapasailalim ang mga ito sa Korte Suprema. Itinuturing ng pasya na bahagi ng mga gawaing institusyonal na dapat tugunan ng mga mambabatas ang hindi pa ganap na pagsasamang ito.

Ang praktikal na usapin ay kung sino ang namamahala sa mga taong nangangasiwa ng hustisya. Bahagi ng pagsisikap ng korte na tiyakin ang kasarinlan ng hudikatura at bawasan ang mga salungatan ng interes ang pagsasama sa iisang estruktura ng hudikatura ng mga kaayusan para sa mga tauhan.

Isa pang bahagi ng problema ang Artikulo 43(3). Ayon sa testimonya ng TNI sa pagdinig, binibigyan nito ang Pangunahing Hukuman Militar ng kapangyarihang lutasin ang hindi pagkakasundo ng isang tagausig militar at ng opisyal na responsable sa pagpapasa ng kaso, kung dapat itong dalhin sa hukuman o resolbahin sa labas nito.

Kailangan ding magtakda ang binagong batas ng malinaw na paraan para lutasin ang mga hindi pagkakasundo kung sa hurisdiksyon ng hukuman militar o pangkalahatang hukuman kabilang ang isang kaso. Hindi malulutas ng mga depinisyon lamang ang mahihirap na kaso kung walang maisasagawang mga pamamaraan ang mga institusyon upang mailapat ang mga ito.

Mandato ng repormang nagsimula noong 2004

Itinatakda na ng Batas Blg. 34 ng 2004 tungkol sa TNI ang hatian sa sentro ng usaping ito. Itinatakda ng Artikulo 65(2) na saklaw ng mga hukuman militar ang mga sundalo para sa mga krimeng militar at ng mga pangkalahatang hukuman para sa mga karaniwang krimen.

Iniuugnay ng Artikulo 74 ang pagpapatupad nito sa pagsasabatas ng bagong batas sa mga hukuman militar. Dahil dito, nakasalalay sa batas na hindi pa rin naisasapinal ang inaasahang hatian nang ilabas ng Konstitusyonal na Korte ang pasya nito noong Oktubre 2026.

Sinabi ng korte na hindi natupad sa loob ng 22 taon ang mandatong itinakda noong 2004. Kung gagamitin ng mga mambabatas ang buong dalawang taong palugit na ibinigay sa kanila ngayon, aabot sa 24 na taon ang pagitan mula sa batas noong 2004 hanggang sa takdang panahon sa Oktubre 2028.

Isinabatas ang Batas sa mga Hukuman Militar noong 1997, bago ang panahon ng reporma sa Indonesia at ang mga sumunod na pagbabago sa konstitusyon. Sinabi ng korte na kailangang iayon ito sa mas matibay na mga proteksiyong konstitusyonal para sa malayang hustisya, pagkakapantay-pantay sa harap ng batas at mga indibidwal na karapatan.

Binanggit din sa pasya ang Artikulo 14 ng Pandaigdigang Kasunduan sa mga Karapatang Sibil at Pampolitika, na nagtatakda ng mga pamantayan para sa makatarungang paglilitis sa harap ng malayang hukumang walang kinikilingan. Iniugnay ng korte ang paggamit ng mga pangkalahatang hukuman para sa mga karaniwang krimen sa pananagutan at kalayaan ng hudikatura, gayundin sa pagpigil sa impunidad o pag-iwas sa pananagutang legal.

Paano umabot sa pasya ang kaso

Nakatala sa ulat tungkol sa unang pagdinig ng Konstitusyonal na Korte ang mga argumento ng mga nagpetisyon tungkol sa pagkakapantay-pantay sa harap ng batas at sa pangingibabaw ng sibilyan, o awtoridad ng mga sibilyan sa militar. Iginiit ng abogado nilang si Ibnu Syamsu Hidayat na pinahihina ng malawak na hurisdiksyon ng mga hukuman militar sa mga karaniwang krimen ang dalawang prinsipyong ito.

Dumaan ang paglilitis sa mga sumusunod na pangunahing yugto:

• Enero 8, 2026: Sinuri sa unang pagdinig ang petisyon at ang pinsalang konstitusyonal na sinasabi nina Lenny at Eva na dinanas nila.
• Enero 21, 2026, tanghali, Oras ng Kanlurang Indonesia: Takdang panahon para isumite ang binagong petisyon.
• Pebrero 25, 2026: Ipinagtanggol ng parlamento ang mga umiiral na probisyon at nagbabala laban sa paisa-isang pagbabago.
• Marso 12, 2026: Dininig ng korte ang paninindigan ng kumander ng TNI sa sesyong tumagal mula 1:02 n.h. hanggang 1:33 n.h., Oras ng Kanlurang Indonesia.
• Oktubre 15, 2026: Pinaboran ng korte ang petisyon at iniutos ang komprehensibong pagbabago.
• Oktubre 15, 2028: Takdang panahon para amyendahan ang batas.

Nakasaad sa pahina ng unang pagdinig ng korte ang petsang Enero 8, 2026, ngunit Enero 8, 2025 ang nakalagay sa teksto nito. Ipinakikita ng takdang panahon para sa pagbabago noong Enero 2026 at ng mga sumunod na ulat na noong 2026 ginanap ang unang pagdinig.

Pinayuhan ni Mahistrado M. Guntur Hamzah ang mga nagpetisyon na patibayin ang mga ebidensiyang nagpapakita ng pinsalang konstitusyonal. Para sa kanya, medyo matibay ang argumento nila tungkol sa legal na katayuan kaugnay ng Artikulo 9, ngunit humingi siya ng mas kumpletong mga argumento tungkol sa iba pang probisyon. Sa pagdinig noong Marso, nagplano ang mga abogado nilang magsumite ng apat na ulat ng mga eksperto, dalawa sa sulat at dalawa nang personal.

Ano ang kahulugan ng transisyon para sa mga biktima at mambabatas

Nagbibigay ang pasya sa parlamento at pamahalaan ng malinaw na gawaing may takdang panahon: palitan ang malawak na hurisdiksyong nakabatay sa katayuan ng malinaw na mga tuntuning nakabatay sa uri ng krimen, kasabay ng pagsasaayos ng mga institusyong nagpapatupad sa mga tuntuning ito.

Malugod na tinanggap ng abogado ng mga nagpetisyon na si Irvan Saputra ang pasya bilang isang progresibong hakbang at idiniin ang magiging bunga ng hindi pagtupad sa takdang dalawang taon. Pinuna naman ng kapwa niya abogado na si Ibnu Syamsu Hidayat ang haba ng transisyon at hiniling na mas maagang litisin sa mga pangkalahatang hukuman ang mga sundalong inakusahan ng karaniwang mga krimen.

Walang inihayag na iskedyul para ilipat sa mga pangkalahatang hukuman ang mga nakabinbing partikular na kaso. Kaya kailangang hintayin ng mga pamilyang naghahabol ng katarungan sa kani-kanilang kaso ang mga pamamaraang mamamahala sa transisyong iyon, kasabay ng mga pag-usad sa kanilang mga kasong kriminal.

Kabilang na sa gawaing lehislatibo ang pagbibigay-kahulugan sa dalawang kategorya ng krimen, pagtatakda ng makitid na mga eksepsiyon sa panahon ng digmaan, paglutas sa mga hindi pagkakasundo ng mga sistema ng hukuman, pagbabago sa mga proseso ng paglilitis kriminal at ganap na pagsasama ng hustisyang militar sa ilalim ng Korte Suprema. Nakaaapekto ang bawat bahagi sa kakayahan ng mga biktima, tagausig at hukom na matukoy ang institusyong responsable nang hindi na muling haharap sa matagal na pagtatalo.

Mahahalagang Punto

• Pinaboran ng Konstitusyonal na Korte ang kasong Blg. 260/PUU-XXIII/2025 noong Oktubre 15, 2026.
• May hanggang Oktubre 15, 2028 ang parlamento at pamahalaan upang baguhin ang Batas Blg. 31 ng 1997.
• Mawawalan ng bisa bilang may-bisang batas ang batas kung hindi maisasagawa ang mga kinakailangang amyenda sa loob ng dalawang taon.
• Sinabi ng korte na dapat mapasailalim sa hurisdiksyon ng mga pangkalahatang hukuman ang mga karaniwang krimeng ginawa ng mga sundalo, maliban sa mga eksepsiyon sa panahon ng digmaang malinaw na makitid ang saklaw.
• Dapat linawin sa pagbabago ang hurisdiksyon at mga proseso ng paglilitis kriminal, at ganap na isama sa ilalim ng Korte Suprema ang hustisyang militar.
• Sinabi ng TNI na iginagalang at susundin nito ang mga pasya ng Konstitusyonal na Korte.