Lumabas ang Tsina mula sa anino ng diplomasya upang angkinin ang papuri sa tigil-putukan ng Cambodia at Thailand

Bagong Yugto sa Diplomasya ng Timog-Silangang Asya

Sa loob ng ilang buwan, tila kuntento ang Tsina na hayaan ang Estados Unidos na manguna sa pagharap sa sigalot sa hangganan ng Cambodia at Thailand. Paulit-ulit na iginiit ng Beijing na mayroon itong “sariling paraan” sa paghawak ng mga alitang panrehiyon, na nagpapahiwatig ng kagustuhan sa tahimik na diplomasya sa likod ng mga eksena. Ngunit sa huling bahagi ng Disyembre, malaki ang naging pagbabago sa pamamaraang ito. Pinangunahan ni Chinese Foreign Minister Wang Yi ang trilateral na pag-uusap kasama ang kanyang mga katapat mula Cambodia at Thailand sa lalawigan ng Yunnan, hudyat ng kahandaan ng Beijing na humarap sa publiko at angkinin ang papuri bilang tagapamagitan para sa kapayapaan. Idinaos ang pulong ilang araw lamang matapos mamagitan sa isang bagong tigil-putukan, at sinamantala ng Tsina ang pagkakataon upang igiit na nakahihigit ang mas matatag at hindi gaanong palabang diplomatikong pamamaraan nito kumpara sa mas palaban na mga taktika ng Washington.

Muling sumiklab nang ilang ulit ang sigalot ng Cambodia at Thailand sa kahabaan ng kanilang pinagsasaluhang 800-kilometrong (500-milyang) hangganan. Nag-ugat ito sa mga pagtatalo tungkol sa demarkasyon noong panahon ng kolonyalismo at sa magkakatunggaling pag-aangkin sa mga teritoryong nakapaligid sa mga sinaunang templo. Nagsimula ang pinakahuling paglala ng sigalot noong Mayo, nang mapatay ang isang sundalong Cambodian. Sinundan ito ng matinding labanan noong Hulyo na ikinamatay ng dose-dosenang tao at nagpalikas sa daan-daang libong sibilyan. Bumagsak noong Disyembre ang panandaliang tigil-putukang pinamagitanan ng Malaysia sa suporta ng US noong Oktubre, matapos muling magbakbakan ang magkabilang panig, kabilang ang mga airstrike ng Thailand sa teritoryo ng Cambodia.

Mabigat ang naging pinsala sa mga tao. Ayon sa iba’t ibang ulat, hindi bababa sa 101 katao ang nasawi sa pinakahuling mga sagupaan, at mahigit kalahating milyong sibilyan sa dalawang bansa ang napilitang lumikas sa kanilang mga tahanan. Iniwan ang mga nayon sa may hangganan, at maraming lugar ang nagkalat ang mga piraso ng bala at mga hindi sumabog na pampasabog. Malubha rin ang epekto sa ekonomiya: nagambala ng pagsasara ng hangganan ang mga panrehiyong supply chain at nalagay sa panganib ang mga proyektong imprastraktura na pinopondohan ng Tsina at nag-uugnay sa Kunming at Bangkok, gayundin ang mga sonang industriyal sa baybayin ng Cambodia.

Sa ganitong kalagayan, mahalagang hakbang sa diplomasya ang pasya ng Tsina na mag-host ng mataas na antas ng usapang pangkapayapaan sa Yunnan. Malaki ang interes ng Beijing na mamagitan para sa pangmatagalang tigil-putukan, lalo na upang maprotektahan ang malawak nitong estratehikong pamumuhunan at mga koridor pang-ekonomiya sa dalawang bansa. Ngunit ipinahihiwatig din ng pakikialam na ito ang lumalaking hangarin ng Tsina na makipag-agawan ng impluwensiya sa Timog-Silangang Asya at sa iba pang lugar, at hamunin ang tradisyonal na pangingibabaw ng US sa mga usapin ng panrehiyong seguridad.

Nagkakumpitensyang Pilosopiya sa Diplomasya

Kapansin-pansin ang pagkakaiba ng mga pamamaraan ng US at Tsina sa pamamagitan. Gumamit ang administrasyong Trump ng estratehiyang may matinding panggigipit, at nagbantang magpataw ng parusang taripa sa Cambodia at Thailand bilang bahagi ng nagpapatuloy na negosasyon sa kalakalan. Iniulat na nagbabala si President Trump sa dalawang bansa na hindi magpapatuloy ang mga susunod na usapan sa taripa sa Estados Unidos kung magpapatuloy ang labanan, at ginamit ang lakas-ekonomiya ng Amerika upang pilitin silang sumunod.

“Nagpapasalamat kami sa mga pagsisikap ng US... Pero kung minsan, alam mo, hindi tayo laging makakakilos ayon sa takdang panahon,” sinabi ni Thai Foreign Minister Sihasak Phuangketkeow sa mga mamamahayag noong Disyembre, bilang parunggit sa mabibigat na taktikang ginamit ng Washington. Ninais ng administrasyong Trump na magkaroon ng magkasanib na deklarasyong tinawag na “Kuala Lumpur Peace Accords” na lalagdaan sana sa isang summit ng ASEAN sa Malaysia, ngunit napatunayang hindi kayang panindigan ang minadaling proseso.

Sa kabilang banda, itinanghal ng Tsina ang sarili bilang matiyagang tagapamagitan na gumagalang sa soberanya at mga proseso ng rehiyon. “Hindi ipinipilit ng mga pagsisikap ng Tsina na itaguyod ang kapayapaan at diyalogo ang sarili nito sa iba, at hindi rin ito lumalampas sa mga hangganan nito,” sinabi ni Wang Yi sa kanyang katapat na Thai sa hiwalay na bilateral na pulong sa Yunnan. Mas tuwiran pa ang pagpuna ng pahayagang Global Times na kontrolado ng estado sa mga pamamaraan ng Kanluran.

Di-gaya ng maraming nakaraang pamamagitan na pinangibabawan ng Kanluran, hindi mapagmataas ang pamamaraan ng Tsina, hindi ito nagpapataw ng mga kondisyong pampulitika o naghahangad ng mga bentahe sa larangan ng heopolitika,

pahayag ng makabayang tabloid sa isang editoryal noong Disyembre 29, na halos hindi na ikinubli ang pagpuna nito sa mga taktika ng Washington.

Ipinaliwanag ni Associate Professor Ma Bo ng Nanjing University ang pangunahing pagkakaiba ng dalawang pamamaraan. “Karaniwang inuuna ng pamamagitan ng US ang bilis at paggamit ng impluwensiya upang mabilis na mapatigil ang labanan, kadalasan sa pamamagitan ng hayagang panggigipit,” sinabi niya sa The Straits Times. “Higit na binibigyang-diin ng pamamaraan ng Tsina ang proseso, diyalogo at pagpapatatag matapos ang krisis, upang maiwasan ang mabilis na pagbabalik sa komprontasyon. Sa aktuwal, mas nakatuon ang pamamaraan ng Tsina sa pagpapanatili ng katahimikan matapos ang tigil-putukan.”

Sumasalamin ang pagkakaibang ito sa pilosopiya ng mas malawak na pagkakaiba ng pananaw ng Washington at Beijing sa kanilang mga papel sa daigdig. Madalas gamitin ng Estados Unidos ang mapamilit na diplomasya bilang unang hakbang, gamit ang impluwensiyang pang-ekonomiya at militar nito upang makamit agad ang mga resulta. Bagaman ginagamit din ng Tsina ang kapangyarihang pang-ekonomiya nito para sa estratehikong layunin, mas gusto nito ang mas banayad na pamamaraan na nagbibigay-diin sa pagbuo ng pangmatagalang ugnayan at sa mga solusyong tinatawag ng Beijing na “kapwa kapaki-pakinabang.”

Mga Hangganan ng Mapamilit na Diplomasya

Noong una, tila nagtagumpay ang pamamaraan ng administrasyong Trump nang magkasundo ang Cambodia at Thailand sa walang-kondisyong tigil-putukan noong Hulyo 28, matapos ang limang araw na labanan. Gayunman, sa pagbabalik-tanaw, itinuturing na ngayon ng maraming analyst na mababaw lamang ang kasunduang iyon. Tinakpan nito ang mga pangunahing pagkakaibang hindi handang pagbigyan ng magkabilang panig, kaya nagbigay-daan sa panibagong karahasan nang muling lumitaw ang mga hindi nareresolbang hinaing.

Sinuspinde ng Thailand noong Nobyembre ang kasunduang pangkapayapaang pinamagitanan ng US, matapos akusahan ang Cambodia ng paglalagay ng mga bagong landmine na ikinasugat ng 11 sundalong Thai. Muling sumiklab ang labanan noong Disyembre, at nagpalitan ng paratang ang magkabilang panig kung sino ang unang nagpaputok. Humantong ito sa mga airstrike ng Thailand sa teritoryo ng Cambodia noong Disyembre 8. Nagkasundo sa panibagong tigil-putukan noong Disyembre 27, ngunit marami pang buhay ang nawala at mas marami pang sibilyan ang napilitang lumikas bago ito nakamit.

Ipinakita ng pagkabigo ng tigil-putukan noong Hulyo ang mga hangganan ng pamamaraang Washington na nakabatay sa panggigipit. Bagaman maaaring magbunga ng panandaliang pagsunod ang mga banta sa ekonomiya, bihira nitong tugunan ang mga ugat ng sigalot o buuin ang tiwalang kailangan para sa pangmatagalang kapayapaan. Maaaring maging mas mabisa sa paglipas ng panahon ang pagbibigay-diin ng Tsina sa unti-unting pagbuo ng kumpiyansa at pagtugon sa mga ugat ng problema, bagaman may panganib din itong magdulot ng matagal na kawalang-katatagan habang hinihintay ang resulta.

Kalkulasyong Estratehiko ng Tsina

Maraming estratehikong konsiderasyon ang nagtulak sa pasya ng Tsina na humarap bilang tagapamagitan. Pinakamahalaga rito ang pagprotekta sa malawak na interes-ekonomiya ng Beijing sa dalawang bansa. Matagal nang itinataguyod ng Tsina ang pag-unlad ng ekonomiya at imprastraktura sa subrehiyon ng Mekong sa pamamagitan ng Belt and Road Initiative nito. Malaking hamon sa koneksiyon ng Tsina at kalupaang Timog-Silangang Asya ang nagpapatuloy na sigalot, lalo na sa mga koridor na nag-uugnay sa Kunming at Bangkok at nagsisilbi sa mga sonang industriyal sa baybayin ng Cambodia na pinopondohan ng Tsina.

Nanganganib dahil sa matagal na labanan kapwa ang pisikal na imprastraktura at kumpiyansa ng mga mamumuhunan. Nagambala na ng pagsasara ng hangganan ang ilang bahagi ng mga panrehiyong supply chain at gawaing pang-ekonomiya. Lalo pang pinalala ang mga epektong ito ng nagpapatuloy na krisis sa kalapit na Myanmar. Para sa Beijing, mahalaga ang pagpapatatag sa rehiyon upang maprotektahan ang mga pamumuhunan nito at matiyak na mananatiling mabubuhay ang mga proyektong pang-ekonomiya nito.

Higit pa sa mga agarang usaping pang-ekonomiya, nakikita ng Tsina ang pagsisikap na mamagitan bilang pagkakataong palakasin ang katayuan nito sa daigdig at higit pang patibayin ang impluwensiya nito sa Timog-Silangang Asya. Sa pangunguna sa paglutas ng sigalot, nais ng Beijing na maunahan ang ibang kapangyarihan, lalo na ang Estados Unidos, Japan at India, na may mga pananaw sa Indo-Pacific na nakikipagkumpitensiya sa sarili nitong pananaw. Kung magtatagumpay ang pamamagitan, mapatitibay nito ang salaysay na ang Tsina, hindi ang Washington, ang kailangang-kailangang tagapamahala ng seguridad sa kalupaang Timog-Silangang Asya.

Sa harap ng mga negatibong pananaw na dulot ng mga hakbang ng Tsina sa South China Sea, makatutulong na pagaanin ang imahe nito ang pagiging konstruktibong aktor sa kalupaang Timog-Silangang Asya. Sinusuportahan din ng papel na ito ang pahayag ng Beijing na isa itong responsableng kapangyarihan, at naaayon ito sa Global Security Initiative ni President Xi Jinping na nananawagan ng bagong pamamaraan sa seguridad na nakabatay sa diyalogo sa halip na komprontasyon.

Mabigat din sa pulitika ang suporta ng Beijing sa dalawang kabisera. Ipinakita ng Cambodia nitong mga nakaraang dekada ang estratehikong pag-asa nito sa Tsina, na naging pangunahing katuwang sa modernisasyon ng sektor ng depensa ng bansa. Kabilang dito ang pinansiyal at imprastrakturang suporta sa pagsasaayos ng Ream Naval Base, gayundin ang malawak na kooperasyong militar sa pamamagitan ng magkasanib na pagsasanay, tulong at paglilipat ng kagamitan.

Malaki rin ang impluwensiyang pang-ekonomiya ng Tsina sa Thailand. Mahalaga ang papel nito sa kalakalan, turismo, pamumuhunan sa imprastraktura at pakikipagtulungan ng Thailand sa mga luntiang ekonomiya at digital na ekonomiya. Bagaman nananatiling kaalyadong militar ng Estados Unidos ang Thailand at may katayuan itong Major Non-NATO Ally, paminsan-minsang nagkakaroon ng tensiyon sa ugnayan nito sa Washington. Nagbukas ang mga kalagayang ito ng pagkakataon para palalimin ng Beijing ang ugnayan nito sa Bangkok, lalo na sa mga panahong maigting ang relasyon ng Thailand at Kanluran.

Mas Malawak na Kalagayang Panrehiyon

Hindi nagaganap nang hiwalay ang pakikialam ng Tsina sa sigalot ng Cambodia at Thailand. Hinaharap na ng Beijing ang digmaang sibil sa Myanmar, nagpapatuloy na tensiyon sa South China Sea at mga hamong pang-ekonomiya sa loob ng bansa. Kaya pangunahing prayoridad ng mga tagapagpatupad ng polisiya sa Tsina ang pagpigil sa higit pang kawalang-katatagan sa mga karatig-rehiyon nito.

Nakadaragdag din ang pagsisikap na mamagitan sa lumalaking karanasan ng Tsina bilang tagapamagitan para sa kapayapaan. Noong 2023, tumulong ang Beijing na mamagitan sa di-inaasahang pagkakasundo ng Iran at Saudi Arabia, na nagtapos sa pitong taong alitan ng dalawang kapangyarihan sa Gitnang Silangan. Ipinakita ng tagumpay na iyon ang kakayahan ng Tsina na gamitin ang ugnayan nito sa maraming panig upang mapadali ang diyalogo, kahit sa mga sigalot na napakahirap lutasin. Likas na pagpapalawak ng mga ambisyong diplomatiko ng Tsina ang paggamit ng mga aral na iyon sa Timog-Silangang Asya.

Gayunman, malalaking balakid ang kinakaharap ng Beijing sa pagsasalin ng ambisyon nitong maging tagapamagitan para sa kapayapaan tungo sa makabuluhang pagkilos sa Timog-Silangang Asya. Iniulat ng media sa Thailand ang mga hinalang maaaring nagpalakas ng loob sa Phnom Penh na igiit ang pinakahuling mga pag-aangkin nito sa hangganan ang suporta ng Tsina sa Cambodia, kabilang ang magkasanib na pagsasanay militar na Golden Dragon sa katapusan ng Mayo. Iminungkahi pa ng ilang komentaristang Thai na nagsuplay ang Tsina ng mga armas sa Cambodia, na nagbigay-daan sa kamakailang mga pag-atake nito sa Thailand.

Hindi rin lahat ay malugod na tumanggap sa alok ng Beijing na mamagitan. Magalang na kinilala ng mga lider ng Thailand ang mga pandaigdigang alok na tumulong upang pahupain ang sigalot, ngunit noong una ay mas pinili nila ang bilateral na pag-uusap bago tanggapin ang pamamagitan ng Malaysia bilang tagapangulo ng ASEAN. Nagdulot ang mga alaala ng mga pinagtatalunang internasyonal na arbitrasyon, lalo na ang mga pasya ng International Court of Justice tungkol sa mga alitan sa hangganan ng Cambodia noong 1962 at 2013, ng malalim na pag-aalinlangan ng publiko sa Thailand sa panlabas na pamamagitan.

Maaaring nakapagpadala rin ng maling hudyat sa ASEAN ang mga hakbang ng Tsina. Mahalaga ang naging papel ng Malaysia sa pamamagitan sa tigil-putukan noong Hulyo. Maaaring sumalungat sa pagtatangkang igiit ng Tsina ang mas malaking papel nito ang mga pagsisikap ng ASEAN, kahit sinasabi ng Beijing na sinusuportahan nito ang “mga solusyong panrehiyon.” Nanganganib na magbunsod ng pagtutol mula sa magkabilang panig ng sigalot at sa iba pang miyembro ng ASEAN na nangangamba sa lumalaking impluwensiya ng Beijing ang labis na mapilit na diplomasya ng Tsina.

Marupok na Daan Pasulong

Nagkasundo sa isang limang-bahaging plano sa Yunnan ang mga kalahok sa trilateral na pulong upang pagtibayin ang tigil-putukan at patatagin ang ugnayan. Kabilang sa mga prayoridad ang pagpapatatag ng tigil-putukan, kung saan tutulong ang Tsina sa mga operasyon ng pagtanggal ng landmine at susuporta sa ASEAN Observer Team na sumusubaybay dito. Nagkasundo rin ang dalawang bansa na ipagpatuloy ang palitan at muling buuin ang tiwalang pampulitika, at nangakong makikibahagi ang Beijing sa bawat yugto.

“Nagkaroon ng mahalagang pagkakasundo,” sinabi ni Wang Yi matapos ang pulong, ayon sa pahayag ng Foreign Ministry. Nag-usap nang harapan at masinsinan ang mga awtoridad diplomatiko at militar ng dalawang bansa, na nagpakita ng tinawag ng Beijing na “positibo at bukas na saloobin.” Ipinahayag ng magkabilang panig ang pangakong pahupain ang tensiyon at pagbutihin ang bilateral na ugnayan batay sa tigil-putukan.

Binigyang-diin ng mga opisyal ng Tsina ang tatlong pangunahing prinsipyong lumitaw sa mga pag-uusap: tumingin sa hinaharap at magpatuloy nang magkasama, magpatuloy nang paisa-isang hakbang nang hindi humihinto, at buuing muli ang tiwala sa isa’t isa. Itinuring na lalong mahalaga ang ikatlong punto dahil malaki ang nawalang tiwala sa pagitan ng dalawang magkapitbahay dahil sa sigalot.

“Layunin ng pagtitipon sa tabi ng Fuxian Lake na pagalingin ang mga sugat na dulot ng sigalot, alisin ang pagkakailang sa pagitan ng dalawang panig at tunay na maibalik ang mapagkaibigang ugnayan,” pahayag ni Wang Yi. “Nagsisilbi ito sa interes ng mga mamamayan ng Cambodia at Thailand at inaasahan ito ng lahat ng panig.”

Sa kabila ng positibong pananalita sa mga usapang diplomatiko, nananatiling alanganin ang sitwasyon sa lugar. Ilang oras lamang matapos ang summit sa Yunnan, inakusahan ng hukbong Thai ang Cambodia na nagpalipad ng mahigit 250 drone sa mga lugar sa hangganan ng Thailand noong gabi ng Disyembre 28. Itinuring ito ng militar ng Thailand na paglabag sa kasunduan sa tigil-putukan at nagbabala itong maaaring pag-isipan muli ang pagpapalaya sa 18 sundalong Cambodian na bihag mula pa noong Hulyo.

Itinanggi ng Ministry of Defense ng Cambodia ang mga paratang. Inilarawan ni Foreign Minister Prak Sokhonn na “maliit na usapin” ang pagkakita sa mga drone, at sinabing nagkasundo ang dalawang panig na imbestigahan at lutasin ito agad. Iniulat naman ng panig ng Cambodia na nanatiling mapayapa ang hangganan mula nang magkabisa ang tigil-putukan, na nagpapakita ng magkakaibang interpretasyon sa mga pangyayaring patuloy na bumabagabag sa ugnayan.

Ipinakikita ng insidente ng mga drone ang pangunahing hamon sa anumang prosesong pangkapayapaan: malalim na kawalan ng tiwala sa pagitan ng dalawang panig. Nagbunga ang mga taon ng sigalot, makabayang pagpupumilit at magkakatunggaling salaysay sa kasaysayan ng matinding paghihinala sa isa’t isa na hindi mabubura ng mga deklarasyong diplomatiko lamang. Mangangailangan ng tuluy-tuloy na pagsisikap at kongkretong pag-unlad sa lugar ang pagbuo ng tunay na kumpiyansa.

Masalimuot na mga Ugat ng Sigalot

Malalim ang makasaysayang ugat ng alitan sa hangganan ng Cambodia at Thailand, kaya masalimuot ang anumang pagsisikap na lutasin ito. May 800-kilometrong hangganan ang dalawang bansa na iginuhit ng mga kapangyarihang kolonyal nang hindi isinasaalang-alang ang lokal na realidad na etniko at pang-ekonomiya. Inaangkin ng dalawang bansa ang mga teritoryong nakapaligid sa Preah Vihear Temple na itinayo noong ika-11 siglo at kinikilalang World Heritage site ng UNESCO. Naging pinagmumulan na ito ng karahasan noon.

Bukod sa alitan sa teritoryo, pinalala pa ng iba pang mga salik ang sigalot. Naging pangunahing puntong pinagtatalunan ang krimeng tumatawid sa mga hangganan, lalo na ang mga sentro ng panloloko at operasyon ng human trafficking na lumaganap noong pandemya ng COVID-19. Nagsimula ang Thailand ng malawakang pagsugpo sa mga operasyong ito sa kabila ng hangganan noong Pebrero, at naniniwala ang ilang analyst na nakadagdag ito sa tumitinding tensiyon.

Nakatala sa Joint Declaration noong Oktubre 26 na pinamagitanan ni Malaysian Prime Minister Anwar Ibrahim ang pag-aalis sa mga sentro ng panloloko bilang ikaanim sa walong hakbang na kailangang isagawa bago maibalik ang magkasanib na pamamahala sa hangganan. Sa pinakahuling kasunduan noong Disyembre 27, ikasampu sa 16 na hakbang ang pagsugpo sa ganitong mga krimen, na nagpapahiwatig na hindi pa rin malinaw kung gaano ito kataas na prayoridad.

Ayon sa mga grupong nagsubaybay sa usapin, kasalukuyang may 274 sentro ng panloloko sa Cambodia. Bahagi ang mga ito ng ilegal na industriyang nagkakahalaga ng sampu-sampung bilyong dolyar kada taon. Nakatawag ng pandaigdigang pansin ang usapin noong Oktubre, nang kumpiskahin ng Estados Unidos ang mga ari-ariang nagkakahalaga ng $15 bilyon mula sa Prince Group at kasuhan ang Chinese-Cambodian chairman nito dahil sa pagpapatakbo ng mga scam na gumagamit ng sapilitang paggawa. Nagpataw rin ng karagdagang parusa at naglabas ng mga warrant de arrest ang maraming bansa, kabilang ang Thailand, na naglabas ng mga warrant para sa tatlong senador ng Cambodia at mga miyembro ng kanilang pamilya.

Mahalagang tugunan ang bahaging ito ng krimen upang makamit ang pangmatagalang kapayapaan, ngunit nagdudulot din ito ng mga hamon. Maaaring magbunsod ng pagtutol mula sa makapangyarihang interes sa loob ng dalawang bansa ang pagsugpo sa mga kumikitang ilegal na operasyon, at posibleng pahinain nito ang mismong katatagang nais itatag ng mga tagapagtaguyod ng kapayapaan.

Heopolitikang Larangan ng Tunggalian

Naging kinatawan ang sigalot ng Cambodia at Thailand ng mas malawak na kompetisyon ng Estados Unidos at Tsina para sa impluwensiya sa Timog-Silangang Asya. Aktibong nakikibahagi ang dalawang kapangyarihan sa mga pagsisikap na mamagitan, at isinusulong ng bawat isa ang sarili nitong pamamaraan sa paglutas ng sigalot at panrehiyong seguridad.

Gaya ng nakasanayan, buong kumpiyansang ipinagmalaki ni President Trump ang papel ng Amerika. Tinawag niya ang sarili na “the President of PEACE” at inangking “naglitas ng libu-libong buhay” dahil sa pakikialam niya. “Ikinalulugod kong ipahayag na matapos makialam si President Donald J. Trump, nagkasundo ang dalawang Bansa sa isang TIGIL-PUTUKAN at KAPAYAPAAN,” isinulat niya sa social media matapos ang kasunduan noong Disyembre. Idinagdag niyang inutusan niya ang pangkat pangkalakalan na ipagpatuloy ang negosasyon sa dalawang bansa.

Mas mahinahon ang pampublikong tindig ng Tsina, na binibigyang-diin ang suporta nito sa mga prosesong panrehiyon at ang pangakong mamagitan nang walang kinikilingan. “Lubhang ikinalulungkot ng Tsina ang mga nasawi sa magkabilang panig at taos-puso itong nakikiramay,” ayon sa pahayag ng Foreign Ministry. “Mananatili ang Tsina sa patas at walang kinikilingang tindig nito at patuloy na makikipag-ugnayan nang malapit sa magkabilang panig, aktibong magpapadali sa mga usapang pangkapayapaan at gaganap ng konstruktibong papel para sa tigil-putukan.”

Makabuluhan ang pagkakaiba. Naghahangad ang Estados Unidos ng mabilis na solusyon at paggamit ng impluwensiya; mas gusto naman ng Tsina ang unti-unting pagpapalawak ng impluwensiya at pagpapanatili ng presensiya. Kapwa nais ng dalawang makapangyarihang bansa na hubugin ang kaayusan ng rehiyon, at kapwa nila mahigpit na sinubaybayan ang mga naunang pag-uusap na pinadali ng Malaysia. Nagdudulot ito ng mga pagkakataon at hamon para sa ASEAN.

Sa isang banda, nagbibigay ang pakikibahagi ng mga panlabas na kapangyarihan ng dagdag na yaman at atensiyon sa mga sigalot sa rehiyon. Sa kabilang banda, nanganganib na gawing tagpuan ng tunggalian ng malalaking kapangyarihan ang Timog-Silangang Asya sa halip na plataporma para sa pagkakaisa ng rehiyon. Ipinakita ng maingat na pamamahala sa diplomasya ng Malaysia na kaya pa ring kumilos nang makabuluhan ang ASEAN kapag sumiklab ang sigalot. Ngunit lalong nagiging hindi kayang panindigan ang ipinagmamalaking prinsipyo ng bloc na “di-pakikialam” sa harap ng mga krisis na makatao at nasyonalismong militarisado.

Pinagtibay ni Sean O'Neill, nominado ng US bilang embahador sa Thailand, ang mensahe ni President Trump at iginiit na hindi makabubuti sa alyansa ng Thailand at US ang sigalot. Bilang gantimpala sa pakikiayon ng Cambodia, Malaysia at Thailand sa mga hinihingi ni President Trump, ibinaba ng Estados Unidos mula 36 porsiyento tungo sa 19 porsiyento ang katumbas na taripa sa tatlong bansang ito.

Ang Usapin ng Pagiging Walang Kinikilingan

Sa kabila ng mga pahayag ng Beijing na wala itong kinikilingan, nananatili ang mga tanong kung kaya ba ng Tsina na maging neutral na tagapamagitan dahil sa malapit nitong ugnayan sa Cambodia. Makasaysayang pinananatili ng Thailand ang mas balanseng pakikitungo sa malalaking kapangyarihan at maingat itong nagpapagitna sa Tsina at Estados Unidos. Samantala, higit na inilapit ng Cambodia ang sarili sa Beijing nitong mga nakaraang taon.

Sinabi ng mga komentaristang Thai na maaaring nagpatatag sa loob ng Phnom Penh sa tindig nito sa depensa ang muling pagtiyak ng Tsina ng suporta sa Cambodia noong krisis, gayundin ang magkasanib na pagsasanay militar na Golden Dragon sa katapusan ng Mayo. Iminungkahi pa ng ilan na nagsuplay ng mga armas ang Tsina sa Cambodia, na nagbigay-daan sa kamakailang mga pag-atake nito sa Thailand. Mahirap ipagkasundo sa pag-aangkin ng Beijing na wala itong kinikilingan ang ganitong mga pananaw, totoo man ang mga ito o hindi.

Iminungkahi ni Mr. Virak Ou, political analyst at tagapagtatag ng think-tank na Future Forum sa Phnom Penh, na naging mas madali para sa Tsina ang pasyang makialam nang mas mariin dahil sa nakahihigit na lakas-militar ng Thailand. “Tiyak na sa palagay ko, malamang na pangunahing salik sa tigil-putukan ang mga pangyayari sa lugar, ngunit posibleng makatulong ang pakikilahok ng Tsina upang maging pangmatagalan ito,” sabi niya. “Maaaring maging daan lamang ang salik na Tsina upang kapwa makahanap ng paraan ang dalawang bansa para magkasundo sa tigil-putukan, na nais ng Cambodia at malamang na ikinatutuwa rin ngayon ng Thailand dahil sa kinalabasan sa lugar.”

Sinabi ni Mr. Lye Liang Fook, eksperto sa Tsina sa ISEAS-Yusof Ishak Institute, na nagbigay-daan sa magkabilang panig ang pagharap ng Tsina bilang tagapamagitan para sa kapayapaan upang maipaliwanag sa mga mamamayan nila ang pagpapahupa sa sigalot nang hindi nawawalan ng dangal. “Lalo itong ikatutuwa ng Cambodia, dahil mas mahina ang posisyon nito sa larangan ng militar,” aniya.

Hindi pa alam kung mapananatili ng Tsina ang tingin ng iba na wala itong kinikilingan habang isinusulong din ang mga estratehikong interes nito. Batayan ng patakarang panlabas ng Beijing ang pangakong hindi makikialam sa mga panloob na usapin, ngunit kung minsan ay iba ang ipinakikita ng mga kilos nito sa rehiyon. Sa Myanmar, halimbawa, itinuring na pansarili ang pakikitungo ng Tsina sa junta at labis na kumiling ito sa mga awtoritaryan na aktor, sa kabila ng pahayag ng Beijing na nais nitong mamagitan para sa kapayapaan.

Tugon ng Rehiyon

Malugod na tinanggap ng mga aktor sa rehiyon ang mas malawak na pakikilahok ng Tsina sa prosesong pangkapayapaan, at itinuring nila itong dagdag sa halip na pamalit sa iba pang pagsisikap diplomatiko. Gumanap ng mahalagang papel ang Malaysia bilang tagapangulo ng ASEAN sa pamamagitan sa unang tigil-putukan noong Hulyo, at nagpatuloy ito sa pakikilahok sa kabila ng mas hayag na pakikialam ng Tsina.

Malugod ding tinanggap ng United Nations ang kasunduan sa tigil-putukan. Inilarawan ito ni Secretary-General Antonio Guterres bilang “positibong hakbang tungo sa pagpapagaan ng pagdurusa ng mga sibilyan, pagwawakas sa kasalukuyang labanan at paglikha ng kalagayang makatutulong upang makamit ang pangmatagalang kapayapaan.” Malawak na sinasang-ayunan ng pandaigdigang komunidad ang pagtatayang ito, bagaman maingat pa rin ang maraming nagmamasid sa tibay ng tigil-putukan.

Nangako ang Tsina ng praktikal na suporta bukod sa pamamagitan diplomatiko, kabilang ang tulong sa pagsubaybay sa tigil-putukan, tulong pantao at pakikipagtulungan sa paglilinis ng mga landmine. Dumating sa Cambodia noong Disyembre 29 ang unang pangkat ng tulong pantao mula sa Tsina, na binubuo ng pagkain, mga tolda at kumot, ayon kay Wang Wenbin, Ambassador ng Tsina sa Cambodia.

Ipinahiwatig ng Thailand na nais nitong gumanap ang Tsina nang higit pa sa pagiging tagapamagitan. “Nais ng Thailand... na gumanap ng konstruktibong papel ang Tsina sa pagtiyak ng napapanatiling tigil-putukan sa pamamagitan ng pagpapadala ng ganitong mga hudyat sa Cambodia [laban sa muling pagsiklab ng sigalot],” pahayag ni Foreign Minister Sihasak Phuangketkeow. Ipinahihiwatig nito na naniniwala ang Bangkok na may partikular na impluwensiya ang Beijing sa Phnom Penh na makatutulong upang matiyak ang pagsunod sa kasunduan.

Nakatanggap ng partikular na pansin ang aspektong militar ng sigalot. Nakatakdang lumahok ang mga hukbong sandatahan ng tatlong bansa sa mga pag-uusap sa Yunnan upang talakayin kung paano patitibayin ang tigil-putukan, ipagpapatuloy ang palitan at bubuuin ang tiwalang pampulitika. Itinuturing na mahalaga ang pagsali ng mga kinatawang militar sa proseso ng diyalogo upang matugunan ang mga teknikal na aspekto ng paghihiwalay ng mga puwersa at makabuo ng mga mekanismong makapipigil sa di-sinasadyang paglala ng sigalot.

Bilang bahagi ng kasunduan noong Disyembre 27, nangako ang Thailand na ibabalik ang 18 sundalong Cambodian na bihag mula pa noong Hulyo, at sa gayon ay tutuparin ang pangunahing kahilingan ng panig ng Cambodia. Nakadepende ang pagpapalaya sa tuluy-tuloy na pagpapanatili ng tigil-putukan sa loob ng 72 oras. Tila natugunan ang kondisyong ito sa kabila ng insidente ng mga drone na panandaliang nagbanta sa pagpapatuloy ng proseso.

Nagpahayag din ang mas malawak na komunidad diplomatiko. Kabilang ang Australia, Japan, United Kingdom, Germany at France sa mga bansang nagpaabot ng pagtanggap sa tigil-putukan, kasama ng Tsina at Estados Unidos. Nagbibigay ng dagdag na panggigipit sa dalawang panig ang pandaigdigang pagkakasundong ito upang sumunod sa kasunduan, ngunit ipinakikita rin nito ang pansin ng buong daigdig sa sigalot na dati’y lokal lamang.

Pagtataya sa Ambisyon ng Tsina Bilang Tagapamagitan para sa Kapayapaan

Mahalagang pagsubok sa nagbabagong papel ng Tsina sa seguridad ng Timog-Silangang Asya ang pamamagitan nito sa Cambodia at Thailand. Matagal nang nais ng Beijing na itanghal ang sarili bilang responsableng malaking kapangyarihan na nakatutulong sa katatagan ng rehiyon, ngunit madalas na pinahina ng mga kilos nito sa South China Sea at sa iba pang lugar ang salaysay na ito. Makatutulong na maibalik ang imaheng iyon at maipakita ang kakayahan ng Tsina na gumanap ng konstruktibong papel ang matagumpay na pamamagitan sa kalupaang Timog-Silangang Asya.

Gayunman, nananatili ang malalaking balakid. Malalim ang pag-aalinlangan ng Thailand sa panlabas na pamamagitan, at nakaugat ito sa mga makasaysayang karanasan sa internasyonal na arbitrasyon na itinuring ng Bangkok na hindi pabor sa bansa. Samantala, ipinakikita ng kagustuhan ng Cambodia sa mga legal na prosesong pandaigdig ang hangarin nitong gawing usaping pandaigdig ang itinuturing nitong hindi patas na tunggalian sa mas malaking kapitbahay. Pinahihirap ng magkakaibang tendensiyang ito ang anumang pagsisikap ng ikatlong panig na mamagitan.

Kailangan ding makibagay ng Tsina sa masalimuot na dinamika ng pagiging sentro ng ASEAN. Pinahahalagahan ng panrehiyong bloc ang papel nito bilang pangunahing forum sa pagharap sa mga alitang panrehiyon at may hinala ito sa pakikialam mula sa labas, kahit pa mula ito sa kapwa bansang Asyano. Madalas punahin ang Beijing dahil sa “dalawang-mukha” nitong pakikitungo sa ASEAN: hayagan nitong pinagtitibay ang suporta sa pagiging sentro ng ASEAN habang kasabay namang nagtataguyod ng mga bilateral na kasunduang nagpapahina rito.

Kung muling lalala ang sigalot sa kabila ng pinakahuling kasunduan sa tigil-putukan, maaaring makialam ang Washington upang igiit ang impluwensiya nito at itulak ang paglutas sa sigalot. Naipakita na ni President Trump ang kahandaang direktang makialam: nakipag-usap siya sa telepono sa mga lider ng Thailand at Cambodia at nagbabala na hindi na magpapatuloy ang mga susunod na negosasyon sa taripa kung magpapatuloy ang labanan.

Hudyat ng sinadyang pagsisikap na impluwensiyahan ang mga resulta sa impormal at hindi gaanong hayag na paraan ang patuloy na pakikilahok ng Tsina, na makikita sa mga kamakailang pag-uusap sa Yunnan. Ipinakikita ng estratehiyang ito ang determinasyon ng Beijing na igiit ang papel nito sa rehiyon habang iniiwasan ang tuwirang komprontasyon sa Estados Unidos. Ngunit nanganganib din itong maipit sa pagitan ng hangarin nitong palawakin ang impluwensiya at pangako nitong hindi makialam kung lumala ang sitwasyon.

Sa mga susunod na panahon, ilang salik ang magtatakda kung maisasakatuparan ng Tsina ang ambisyon nitong maging tagapamagitan para sa kapayapaan. Mahalagang mabuo ang tiwala sa Thailand, lalo na sa pamamagitan ng mga ugnayan sa pamahalaan at militar na makapagpapanatag sa Bangkok tungkol sa pangako ng Beijing na hindi ito kakampi sa alinmang panig. Makatutulong din na suportahan ang mga mekanismo ng ASEAN sa pamamagitan at pagbuo ng tiwala sa hinaharap upang maibsan ang mga hinala tungkol sa pagpapalawak ng kapangyarihan o pangingibabaw.

Sa antas pandaigdig, maaaring imungkahi ng Tsina na irekomenda ng UN ang pagtatatag ng panrehiyong lupon na magsisiyasat ng mga pangyayari upang makabuo ng magkakatulad na pagkaunawa sa sigalot. Kailangang ibatay ang ganitong pagsisikap sa mga mekanismo ng ASEAN sa paglutas ng mga alitan, upang maipakita ng Beijing ang pangako nitong itaguyod ang pagiging sentro ng ASEAN habang patuloy na gumaganap ng mahalagang papel.

Higit pa sa agarang sigalot ang nakataya. Ipapakita ng paraan ng paghawak ng Tsina sa pamamagitan kung mapagkakatiwalaan ito ng iba pang bansa sa Timog-Silangang Asya bilang tapat na tagapamagitan o kung pansariling interes lamang ang lagi nitong pakikialam. Susubukin din nito kung makapagdudulot ng resulta sa rehiyong sanay sa mas agarang pamamahala ng krisis ang pamamaraan ng Tsina sa paglutas ng sigalot na nagbibigay-diin sa unti-unting pagbuo ng kumpiyansa sa halip na mabilisang solusyon.

Sa Kabuuan

Mula sa lokal na alitan, naging heopolitikang tunggalian sa pagitan ng magkakatunggaling modelo ng pakikilahok sa daigdig ang sigalot sa hangganan ng Cambodia at Thailand. Mahalagang pag-unlad sa dinamika ng seguridad sa Timog-Silangang Asya ang paglabas ng Tsina mula sa anino ng diplomasya upang angkinin ang papuri sa pamamagitan sa pinakahuling tigil-putukan, at mas malawak pa sa rehiyon ang mga implikasyon nito.

• Hindi bababa sa 101 katao ang nasawi at mahigit kalahating milyong sibilyan ang napilitang lumikas sa pinakahuling mga sagupaan sa hangganan ng Cambodia at Thailand.
• Nag-host ang Tsina ng trilateral na pag-uusap sa lalawigan ng Yunnan noong huling bahagi ng Disyembre, at itinanghal ang pamamaraang diplomatiko nito na nakahihigit sa mga taktikang panggigipit ng Washington.
• May mga estratehikong interes ang Beijing sa pamamagitan para sa kapayapaan, kabilang ang pagprotekta sa imprastraktura ng Belt and Road Initiative at pagpapalawak ng impluwensiya sa Timog-Silangang Asya.
• Namagitan muna ang Estados Unidos sa tigil-putukan noong Hulyo gamit ang mga banta sa taripa, ngunit bumagsak ang kasunduang iyon noong Nobyembre sa gitna ng panibagong karahasan.
• Kabilang sa pinakahuling limang-bahaging plano ang pagpapatatag sa tigil-putukan, mga operasyon sa pagtanggal ng landmine at muling pagbuo ng tiwalang pampulitika.
• Inakusahan ng Thailand ang Cambodia ng paglabag sa bagong tigil-putukan dahil sa pagpapalipad ng mga drone, na nagpapakita kung gaano ito karupok.
• Nananatiling nagpapasalimuot sa alitan sa hangganan ang krimeng tumatawid sa mga hangganan, lalo na ang mga sentro ng panloloko at human trafficking.
• Dagdag sa karanasan ng Tsina sa pamamagitan ang pagsisikap nitong mamagitan, kasunod ng tagumpay nito sa pagtulong sa pagkakasundo ng Iran at Saudi Arabia noong 2023.
• Mahalaga ang naging papel ng ASEAN, sa pangunguna ng Malaysia bilang tagapangulo, sa mga naunang pagsisikap na mamagitan, at patuloy itong nakikibahagi.
• Nananatiling pabago-bago ang sitwasyon. Banta sa pangmatagalang kapayapaan ang malalim na kawalan ng tiwala sa pagitan ng mga panig at mga hindi pa nareresolbang alitan sa teritoryo.